Baký saparynan joljazba
Baký bizdi jyly qarsy aldy. Eki maǵynasynda da. Biz túskende Bakýde jańbyr sebezdep, on gradýs jylylyq kórsetse, Ákbar Qoshaly bastaǵan qarsy alýshylar qos betimizden súiip, «kardashym» dep tós túiistirgende jylylyq tselsiidiń júz gradýsyna jetip, túrki qanymyz burq-sarq qainap jatqan...
Ázirbaijannyń ǵimarat salý men mádeniet salasyndaǵy artyqshylyǵy áýejaiynan bastap sezildi. Biz Astanadan jańa áýejai salǵanymyzben, Ázerbaijannyń eski áýejaiynan asyp kete almappyz. Álbette, bizdiki de osal emes. Ózimiz qit etse salystyryp úirengen Ózbekstan men Qyrǵyzstannyń qasynda kósh ilgeri. Biraq, Geidar Áliev atyndaǵy Ázirbaijan áýejaiynyń aq mramory muntazdai jyltyrap, edenine qarasań ekbetinen qulai úńilgen óz beineńdi kóresiń. Sol qulaǵy qalqiǵan beineń tańdanysyn jasyra almai turǵanyn taǵy baiqaisyń. Bizge endigi jerde Ózbekstan men Qyrǵyzstandy jaiyna qaldyryp, Ázirbaijanmen boi túzeý kerek-aý degen oi sol sátte jylt etken.
Bizdi tań qaldyrǵan ekinshi dúnie – ázirbaijandyq jastar. Ákbar Qoshalynyń qosynyna erip kelgen jastardyń birdi-ekilisi bolmasa, óńgesi oryssha bilmeitin bolyp shyqty. Bul qalai? Ózimizben qatar egemendik alǵan el emes pe? Bizdiń jastar ana tilinen jerip, oryssha shúldirlep júrgende bulardiki orysshanyń bir sózin «ańlamaidy». Esesine túrikshe men aǵylshynshaǵa bar. Ishki túisigimiz latyn qarpine erterek kóshkende biz de osylardai bolar ma edik deidi. Bar másele osynda shyǵar. Áitpese, bul baýyrlar da Reseimen qońsy qonyp, alys-beris jasap otyrǵan el.
Bir dúkenge saýda jasai baryp, alar zatymyzdy satýshy qaryndasqa túsindire almai qinalǵan sátte mosqaldaý ázirbaijan kómekke keldi. «Jastaryńyzdyń oryssha bilmeitinine súisinip turmyn» degenime, «esesine ázirbaijansha jaqsy biledi» dep jaýap qatty. Bul ony maqtanyshpen aitty. Is-qaǵazy ana tilinde júrmeitin, jurtynyń jartysy óz tilin bilmeitin hám bilgisi kelmeitin qazaqstandyqtyń aldynda maqtandy. Latyn qarpine jedel kóshýimiz kerek ekenine lajsyz sendik osy sátte. Qazaq ziialylary bir-birimen aitysyp, qit etse Ózbekstannan mysal aityp ýaqyt ozǵyzyp júr. Latyn qarpine bailanysty aitar taǵy bir jait bar. Biz balaqtaǵy útirdi basqa shyǵaryp, kezinde Ahmet Baitursynuly qoldanǵan «Á» tańbasynan bas tartyp «A» tańbasynyń tóbesin túrttik. Al ázirbaijandyqtar ony 1992 jyly latyn qarpiniń qataryna qosyp, áli kúnge deiin tiimdi paidalanyp keledi. Osy másele qaita qaralsa hám «á» tańbasy qaz-qalpynda qalsa ádemi bolar edi. Kirilitsada da «á» qarpi bolǵan emes. Ózimiz qosqanbyz. Iaǵni, bul bizdiń tól qarpimiz.
Ázirbaijanda 1 dollardyń quny 1 manat, 50 tiyn. Biz 1 dollardy 333 teńgege satyp alyp edik Aqtaýdan. Ekonomikalyq jaǵyn ekonomister biler, biraq, aqshasy qundy. Bálkim, osynyń áseri bolar, kóshesindegi qoǵamdyq kólikten bastap, politsiiasy mingen «súrjekeige» deiin kil jańa eýropalyq. Bizdikindei iýlap-qiýlap ÝAZ mingen tártip saqshylaryn kórmedik. Kóshedegi qarasha halyq ta kóńildi kórinedi. Jón surasań jolǵa salyp ábiger. Týrizm salasynda taǵy bir utqan jeri bar. Ol týristke meimandostyqpen qarap, qatty tairańdap ketpese aiyppul salý atymen joq. Bir jaǵy baýyrlas elde júrgendikten, ekinshi, týrist esebinde bolǵandyǵymyzdan ózimizdi erkin sezindik. Armeniia men aradaǵy qaqtyǵysty aitsań kez-kelgen ázirbaijandyq janyp túsedi. Biz ondaida «Elbasymyz sizderdi qoldap, Armeniiada ótken jiynǵa barmai qalǵan. Bul jappai qazaq jurtynyń ustanymyn bildiredi. Biz qaryndas jurtpyz» deimiz. Olar túbi «Túrki odaǵyn qurý kerektigin aitady.» Oiymyz osy jerde túiisip, túrki jurtynyń ketkeni men kelerin uzaq áńgime etemiz. Olardyń qazaq aqyndaryn tárjimálap, túrki jurtynyń jas aqyndaryn Bakýda jinaýynyń da basty sebebi osy ǵoi. Baýyr jurtqa jaqyn bolý. Bizdiń tegimiz bir, tilegimiz bir, júregimiz bir...
Hosh, Bakýge barǵandaǵy maqsat – poeziia festivaline oralaiyq. Óz basym túrki jurty jastarynyń poeziia festivaline osymen ekinshi ret qatysyp turmyn. 2015 jyly Tatarstanda ótken Ǵabdolla Toqai atyndaǵy jiynǵa barǵanbyz. Sol jerden tapqan dostarmen Bakýde qaýyshyp máre-sáre boldyq. Ásirese, «biz de túriktiń bir balasymyz» dep júretin Jaquttan kelgen saha jigitteri Gavril Andros pen Rústem Kajekin. Sózderin túsinbesek te ózderin jazbai uǵyp, nietimiz bir ekenin Qazan qalasynda-aq baiqaǵanbyz. Bul dostardan jaqut elinde Shyńǵys handy Qudai sanatyna qosatynyn estip qairan qaldyq. Bular da óz elinde Shyńǵys han bizdiki dep aitatynyn ish sezedi. Eldiń bári biz emes qoi, qaǵany men qaǵynan jerigen. Bul baýyrlar túbi bir táýelsizdik alyp, bairaq jelbiretetinine óz basym imandai sendim. Idiologiiasy Shyńǵys han bolǵan el bodan bop tura almas...
Biz «Jańa Baký» degen qonaq úige aialdadyq. On toǵyz qazaq sháiiri. «Abylaidyń asynda shappaǵanda...» degendei, Ázirbaijanda qazaq aqyndarynyń antologiiasy shyǵyp jatsa, omalyp qalai jatpaq? Osy antologiianyń shyǵýyna kúndiz otyrmai, tún uiyqtamai eńbek etken Tanagóz Tolqynqyzy bastap, biz de Kaspiidiń arǵy jaǵalaýynan biraq shyqqanbyz. Festival baǵdarlamasy boiynsha Ázirbaijannyń tynys-tirshiligimen jete tanystyq. Hanǵa laiyq qurmet kórsetildi. Bul elde bizdegidei emes, bir palataly parlament eken. Sol parlament úiinde birinshi ret ózge eldiń aqyndary qonaq boldy. Ol - biz. Budan da bólek birneshe mekemede, birneshe syily aǵanyń aldynda qabyldaýda boldyq. Ázirbaijannyń aǵa býyn aqyndarymen kezdestik. Jyr oqyldy, nur tógildi.
Ázirbaijannyń qazaqqa yqylasy erekshe. Kóshedegi kóldeneń ótkeni «kardashym» dep qushatynyn joǵaryda aittyq. Baýyrmal Hám óz tarihyn tasqa basyp, umytpaýǵa sert etken el eken. Bizge ult ziialylary jatqan pantionatyn kórsetti. Bul bir iran baq. Sámad Výrgýnnyń basyna taǵzym etip, bet sipap, gúl shoǵyn qoidyq. Ataqty ánshi Múslim Magamaev te óz amanaty boiynsha osy jerge jerlenipti. Bizdiń Astanada salynatyn pantionat ta osydan bir kem bolmasa eken deisiń. Ult ziialylaryn bir qorymǵa jerleý áýelde qazaqtan bastalmap pa edi? Qoja-Ahmet Iassaýi kesenesi aiǵaq. Odan áride saq pen ǵun qorymdary bar...
Biz budan ári 1990 jyly ult táýelsizdigi úshin shahit keshken ázirbaijandyq baýyrlyr rýhyna qoiylǵan eskertkishke bardyq. «Qaraly qańtar». Qaptaǵan eskertkish taqtanyń ishinen 14 jasar balanyń beinesin kórgende júrek soǵýyn birer sekýndqa toqtatqandai, demimizdi ishke tartyp turyp qaldyq. Bul el táýilsizdikke dál biz sekildi qan tógip jetti. Dál bizdei qasiretpen jetti. «Senderde de osyndai qyrǵyn boldy ǵoi 1986 jyly» deidi ázirbaijandyq dostarymyz. Bas izedik. Esimizge endi túskendei. Biz túbi sol shahittarymyzdy umytyp tynatyn shyǵarmyz. Umytyp baramyz... On altynshy jeltoqsan kimniń esinde? Biz bul ýaqytta qalalarda shyrsha jaǵyp, jańa jylǵa qamdanyp jatamyz. Qaisymyz meshitke baryp quran oqyttyq shahitterge? Ázirbaijandyqtar Bakýdyń eń kórnekti jerine, týristerdiń eń kóp keletin jerine qan menen jas aralas tarlan tarihyn tasqa qashapty. Bul jer 1918 jyldan beri shahitter alańy atalsa kerek. Birinshi bul jerge Ázirbaijandy Armeniianyń tepkisinen arashalaýǵa jetken túrik baýyrlar jerlenipti. Biraq, Keńes úkimeti ornai sala shahitterdiń múrdesin dalaǵa tastap, bul jerge Sergei Kirov atynda saiabaq ashqan eken. Al 1990 jyldyń 20 qańtarynda bul saiabaqta 120 qabir qazylyp, saiabaq qaitadan shahitter alańyna ainalyp, qańtar aiy «qaraly qańtar» atalǵan-dy. Bizdiń tarih áli kúnge deiin «aýyz ádebieti» sekildi «aýyzsha tarih» bolyp qana kele jatyr. Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda Almaty men Astanada shahitter alańyn ashyp, 1986 jylǵy qyrǵyndy «oqiǵa» emes, «Ult azattyq kóterilis» dep statýs beretin kez kelgen joq pa? Rýhani jańǵyrý – jad jańǵyrtý bolsa kerek-ti.
Ekinshi kúni bizdi Sýmǵait qalasyna apardy. Keńes úkimeti kezinde ár besinshi turǵyny sotty bolǵan buzyq qala dep oqyǵanymyz bar-tyn. Kóz aldymyzǵa ózimizdegi tentek qalalar elestegen. Joq, sotqarlyqtyń izi de joq. Kaspiidiń jaǵalaýyndaǵy ádemi, aq mármar qalanyń biri eken. Onyń ústine jihangez aqyn Dáýren Berikqajyulynyń aitýy boiynsha jer júziniń birinde joq dúnie osynda bar. Ol – poeziia úii. Dál Geidar Áliev ortalyǵynyń aldynda, shaǵyn ǵana áppaq úi. Poeziianyń ózindei qarapaiym, poeziianyń ózindei uly! Ishinde Nizami bastaǵan sháiirlerdiń kitap muqabasynyń kisi boiyndai maketi qoiylypty. Shirkin, osyndai poeziia úii bizdiń Qaraǵandyda bolsa dep arman qyldyq. Sýmǵait ta Qaraǵandy sekildi ǵoi. Týra Astananyń irgesinde. Bizdiki armandap qalý. Oblys ákimi Erlan Qoshanovtyń qulaǵyna jetse, kim biledi, ultjandy azamat qoi, arman oryndalyp qalýy da kádik.
Úshinshi kúni de biz qalanyń birshama abatty jerin adaqtap, Bakýdyń sulýlyǵyna suqtanýmen boldyq. Ázirbaijan degen sóz – alaý, ot degendi bildirse, Baký sózi – jel degendi bildiredi. Osy maǵynaly sýretter Ázerbaijannyń eltańbasynda da bederlenipti. Bakýdyń ortalyq kóshelerinde janǵan otqa uqsaityn úsh butty alaý beineli ǵimarat bar. Bul Astananyń simvolyna ainalǵan «Báiterek» sekildi Bakýdyń simvoly.
Festivalge kelgen Túrkiia, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tatarstan, Jaqut baýyrlarmen qoian-qoltyq aralasyp, poeziia merekesi berekeli kúndermen jalǵasty. Ár qaisymyz ár ulttyń ókili bolǵanymyzben bir atanyń balalaryndai bir júrdik. Qazaq mundaidy «búiregi burdy», «qanyna tartty» deidi. Bul bizdiń Alash ziialylarynyń armany. Úsh kúnnen keiin ázirbaijan baýyrlardy aýdarmashysyz-aq túsine bastaǵanymyzdy da atap aitaiyq.
Atatúriktiń "Bizdiń bárimiz parlament depýtaty bola alamyz, ministr bola alamyz, tipti respýblika prezidenti de bola alamyz. Biraq, óner adamy bola almaimyz. Sondyqtan óner adamy bizdiń (biliktegilerdiń) emes, biz óner adamynyń qolynan súiýge tiispiz!" dep keletin sózi bar. Baký shaharynda ár ulttyń aqylman aqyndary jiylyp, «Túrki odaǵy» jaily arman aitystyq. Burynǵy qaharly túrik qaǵanattaryn eske aldyq. Pantiýrkist dep jalaly bolǵan Alash ziialylaryn aittyq. Elbasylarymyzǵa bereke-birlik, táýpiq tilestik. Qoshtasarda baýyrlas jurtty qimai, «kezdeskenshe qosh-aman» desip qushaq aiyrdyq. Túriktiń aqyndaryndaǵy yntymaqty túrik jurtyna bersin destik. Osyndai kezdesý uiymdastyryp, túbi bir túrik baýyrlarmen qaýyshtyrǵan Ákbar Qoshaly myrzanyń jeti atasyna rahmet jaýdyrdyq. Al ol bolsa bizdi shyǵaryp salyp turyp, jylap qaldy...
P.S Bakýden – Aqtaý, Aqtaýdan – Astana ushyp elge jettik. Qyzyq Qaraǵandyǵa jetken soń boldy. Biz mingen taksidiń júrgizýshisi egde adam eken. Ázerbaijannan kele jatqanymyzdy estip, murty kirpidei jyirylyp, biz maqtaǵan elge muryn shúiirdi. Bara-bara búkil túrki jurtyn Qazaqstannan qýý kerek degendi aityp, bir tepsindi. Bizdiń shyr-pyr bolyp, olar bizben taǵdyrlas, týys halyq ekenin aitqanymyzǵa qulaq asar túri joq. Qazaq «kardashtaryn» tóredei kútip, baýyr sanap otyrǵan ózge túrik millátiniń aldynda myna isimiz uiat-ty. Osy sát Keńes úkimetiniń idiologiiasyna ábden ýlanǵan adammen daýlasyp kele jatqanymyzdy túsindik.
Ázirbaijan halqy da orys basqynshylyǵynyń quqaiyn kórip baqqan. Bul kúnde Ázirbaijanda on million ázirbaijan tursa, Iranda otyz million ázirbaijandyq bar. Bosyp kóshken el emes. Kezindegi Aqqoily men Qaraqoily memleketinen qalǵan jurt. HIH ǵasyrdaǵy Resei men Iran shekara bóliskende «Gúlstan kelisiminde» ketken qasiretti qatelik. Ekige bólingen ulttyń birligin ańsap Keńes úkimeti kezinde ázirbaijan aqyny Bahtiiar Vagabzade «Gúlstan» dastanyn jazdy. «Gúlstan kelisimin» jazǵyra jazdy. Sonysy úshin qýǵyndaldy. Atatúriktiń «Túriktiń túrikten basqa dosy joq» degen sóz osy sapar boiy kókeiden bir ketpei qoidy. Taksist aǵamyzǵa aittyq. Qulaq aspady. Qubylasy Máskeý eken. Soǵan qyby qanyp tur.
Men únsiz qalyp, Kaspiidiń arǵy betinde jylap qalǵan Ákbar baýyrdy oiladym. Ol sirá, túrikti Maǵjandai súigen aqyn-aý. Áitpese nege jylaidy?
Janat JAŃQAShULY
ASTANA – AQTAÝ – BAKÝ
