Kelesi jyldan bastap elimizde astyq alqaptaryn birte-birte azaityp, arpa, raps, júgeri siiaqty maily daqyldardy kóptep ósirý kózdelip otyr. Sóitip, jylda bidaidy rásýa qylmai, ishki naryqty basqa ónim túrlerimen toltyrý qajet. Budan bólek, maily daqyldardyń arqasynda kombikorm siiaqty mal azyǵyn kóbirek óńdep otyrýǵa bolady. Sonyń arqasynda maldan alatyn et te, sút te molynan shyǵady degen jospar bar. Almaty oblysynyń kásipkeri Baqyt Ataibekov qazirdiń ózinde osy bir ónim óndirý tizbegin tolyǵymen iske qosyp, astyq, arpa, júgeri jáne taǵy basqa maily daqyldardy ósirip qana qoimai, bárin óz sharýashylyǵynda óńdep, onymen asyl tuqymdy maldyń ónimdiligin kóterip otyr.
Búginde Baqyt Ataibekov agroónerkásiptiń jem-shópten bastap et bazaryna deiingi tizbeginiń uńǵyl-shuńǵylyn búge-shúgesine deiin biledi. Al jumyspen qamtý baǵdarlamasyn aýyl sharýashylyǵy salasyna qarai burý qajet dep sanaidy. Kásipker memlekettik sýbsidiialardyń qazirgi mashaqatyn da jaqsy biledi. Osy áńgimeler tóńireginde «QazAqparat» tilshisi kásipkermen suhbattasqan edi.
– Baqyt Yntyqbaiuly, jańa baǵdarlama aiasynda bes jyldyń ishinde astyq alqaptaryn eki million gektarǵa azaityp, sonyń ornyna maily daqyldardy kóptep ósirý kózdelip otyr. Sizdiń osy ispen ainalysyp jatqanyńyzǵa biraz ýaqyt boldy. Qalai oilaisyz, erteń Aqmola, Qostanai men Soltústik Qazaqstan oblystarynyń diqandary qinalyp qalmai ma?
– Endi, qazirgi jaǵdaidy ózińiz kórip otyrsyzdar, bidaidy jylda egemiz, biraq aýa-raiynyń qolaisyzdyǵynan astyq qardyń astynda qalyp jatady. Sosyn bidai kóp shyqqanda baǵa tómen bolyp turady. Al bidaidyń ornyna maily daqyldardy egýdiń birden-bir sebebi, onyń árbir tonnasynan 500-800 dollar kóleminde paida tabýǵa bolady. Degenmen, maily daqyldardy egý tehnologiiasy ózgeshe. Onyń shyǵyny da az bolmaidy. Soǵan qaramastan ol shyǵyndar aqtalady. Máselen, úshinshi surypty bidaidyń baǵasy 60 teńge bolsa, soianyń quny - 150 teńge. Sondyqtan árbir sharýashylyq tabys kózine qarai maily daqyldyń túrin ege alady. Mysal retinde aitar bolsaq, Almaty oblysynda, kóbinese, soia egedi. Odan keiin júgeri bar. Onyń baǵasy - 70 teńge. Al kóktemde ol eki esege ósedi. Sol sebepti ár sharýashylyq jerdiń qunaryna qarai, qarjylyq jaǵdaiyna qarai ózine tiimdi bir daqyldy egedi dep oilaimyn. Negizi, ońtústikpen salystyrǵanda, soltústiktiń jeri jaqsy, qunarly bolyp keledi. Sondyqtan tehnologiiany durys qoldansa, ónim de jaqsy shyǵady. Tehnikany da aýystyrýdyń qajeti joq. Sol kombain, sol traktor. Tuqym sepkishti aýystyrsa bolǵany. Endi, bári sharýashylyqtyń basshysyna bailanysty ǵoi.
– Jaqsy, maily daqyldardy ósirdik deiik. Endi, ony bir jerge satý qajet qoi. Sharýalarǵa satyp alýshylardy izdep, taýyp qoiý kerek. Solai ma?
– Memleket jańa ónimdi Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasy arqyly satyp alady dep oilaimyn. Atalǵan uiym kóktemde biýdjet aqshasyn arzan baǵamen beredi. Sosyn kúzde ónimdi naryqtyq baǵamen jinap alady. Al ókimettiń baǵasy az bolsa, fiýcherlik kelisimmen satýǵa bolady. Biraq búginde diqandardyń kóbisi óz ónimderin Azyq-túlik kelisimshart korporatsiiasyna satady. Sebebi onyń quramynda elevatorlar, keptirý alańdary siiaqty tehnikalyq múmkindikteri kóp.
– Tuqym máselesin qalai sheship jatyrsyzdar?
– Biz kúrish pen júgeri tuqymyn Reseidiń Krasnodarynan alamyz. Sebebi aýa raiy uqsas. Árine, tuqymdy Qyzylordadan alýǵa bolatyn edi. Biraq ol jaqta ónim uzaqtaý pisedi. Bizge bolsa, bir ai buryn piskeni kerek. Ol jaǵynan Almaty oblysyna Krasnodardyń tuqymdary keledi. Júgerisi de, kúrishi de. Al Talǵarda egetin soianyń tuqymdaryn ózimizden satyp alamyz. Sosyn qazir elimizde tuqym sharýashylyqtary bar. Olar tuqym satady. Sol úshin sýbsidiia alady.
– Almaty oblysynda júgeri kóptep ósiriledi. Alaida dúkenge barǵanda «Qazaqstanda jasalǵan» júgerini kórmeimiz?..
–Endi, bizdiń baǵytymyz basqa. Biz óz júgerimizden mal azyǵyn, súrlem jasaimyz. Sebebi 12 000 bas iri qaramyz bar. Sonyń ishinde 5 000 basty jemdep otyramyz. Onyń syrtynda taǵy 20 000 etti merinos qoi bar. Sol sebepti biz júgerini satý úshin emes, mal azyǵy úshin egemiz. - Mal demekshi, asyl tuqymdy mal sharýashylyǵymen ainalysyp jatqanyńyzdy da bilemiz. Osy biz shetelden mal tasyp, ne uttyq? Qazir naqty bir nátije bar ma? Ǵalymdardyń aitýyna qaraǵanda, maldy osy jerde býdandastyrǵanmen ol birden asyldanyp kete qoimaidy... - Áli esimde, toǵyz jyl buryn biz birinshi bolyp Qazaqstanǵa mal ákeldik. Gereford degen etti ári sútti tuqymnyń 268 basyn AQSh-tyń Tehas degen jerinen jetkizdik. Sebebi ol jaqtyń klimaty bizdikine uqsaidy. Sosyn eki jyldan keiin ol maldy sol kezdegi aýyl sharýashylyǵy salasynyń basshylaryn shaqyryp, 700 basqa deiin ósken malymyzdy kórsettik. Sol jerde men shetelden mal ákelý qajettigin aittym. Óitkeni egemendik alǵanda sovhozdyń bári tarap, maldyń tuqymyn qurtyp aldyq. Sodan usynysymdy qoldady. Artynan memlekettik baǵdarlama daiarlanyp, 159 000 bas asyl tuqymdy maldy syrttan ákeletin boldy. Iá, bas kezinde úlken aiqai-shý boldy. Akademik aǵalarymyz qarsy shyqty. Endi qarańyz, qazirgi kezde biz asyl tuqymdy maldy 7 000 basqa deiin kóbeittik. Mysaly, qazir biz merinosty ósirip jatyrmyz. Ony búkil Qazaqstan boiynsha izdedik. Sosyn Ombyǵa, tipti Volgogradqa deiin bardyq. Qyrǵyzstandy sharladyq. Ainalyp kelgende Avstraliiadan taptyq. Biyl birinshi ret sonymen býdandastyryp jatyrmyz. Onyń nesi jaman? Erteń 7 keli jún, alty aida 18 keli et berse, jaqsy emes pe?
– Búginde asyl tuqymdy uryq kúiinde alyp kelgen tiimdi dep jatyr. Siz qalai oilaisyz?
– Qazir tiri mal alyp kelip júrmiz. Al, shyn máninde, eń tiimdi joly –embrionmen ákelý. Sóitip, qolmen uryqtandyrǵan durys. Men buny tórt jyl buryn aitqanmyn. Biraq bizde kásibi maman joq. Qazir aýyl sharýashylyǵy salasynda kim júr? Burynǵy qarjyger, burynǵy sýdia, prokýror jáne taǵysyn taǵy. Mamandyǵy basqa, qazaqtyń tabiǵaty malǵa jaqyn bolǵannan keiin bári – osy salaǵa qaityp kelgender. Men ózim – bankirmin. Biraq bizdi úiretip jatqan eshkim joq. Men fermerler mektebin ashaiyq degen usynys jasaǵanmyn. Sol jerde bárimizdi aýyl sharýashylyǵynyń sheberligine úiretýge bolatyn edi. Áitpese, qazir "Jumyspen qamtý - 2020" degen baǵdarlama bar. Biraq tórt jyldyń ishinde qansha mamandy daiarladyq? Eshkim bilmeidi. Halyq jumysqa turǵysy kelse, "Bar, shashtarazǵa oqyp kel!" deidi, ia bolmasa, elektrik oqýyna jiberedi. Alaida túptiń-túbinde ol shashtarazyń da, elektrigiń de aýylǵa qajet emes. Bizge agronom kerek, zootexnik kerek, veterinar kerek. Mine, osy mamandyqtardy jumyspen qamtý baǵdarlamasyna engizse ǵoi. Meniń de oqyǵym keledi. Sol úshin 50 paiyzyn da óteýge ázirmin.
– Endi, asyl tuqymdy maldy embrionmen alyp kelý úshin taǵy bir baǵdarlama qajet pe?
– Joq, oǵan baǵdarlamanyń qajeti joq. Negizi, búginde baǵdarlamalar kóp. Memleket basshysy tarapynan da, úkimet jaǵynan da san alýan qoldaý sharalary jasalady. Sýbsidiiany da berip jatyr. Bylaisha aitqanda, bizdi ǵaryshqa ushyrý ǵana qaldy. Ǵarysh kemesi de tur. Biraq biz ony basqara almaimyz. Oǵan bilimimiz jetpeidi. Sol sebepti kásibi maman tapshylyǵy saldarynan qazirgi jaǵdaidy tiimdi paidalana almai otyrmyz.
Aýyl sharýashylyǵy ministrliginde agroónerkásip baǵdarlamasyn tanystyrý barysynda "asyl tuqymdy maldy shetelden tasyp ákelýdi tym erte bastadyq" degen bir pikirdi estip qaldyq. Sebebi búginde ol maldy semirtip otyrýǵa qajetti jem-shóp daiyndaý tizbegi rettelmegen. Kombikorm zaýyttary jartylai isteidi. Qysta kombikorm qymbat. Sodan malǵa ketetin shyǵyn kóbeiedi. Jańa baǵdarlama aiasynda maily daqyldarǵa aýysýdyń taǵy bir sebebi osy deidi... - Men ol pikirmen kelispeimin. Óitkeni qazir bizge qansha sýbsidiia, qanshama aqsha berip jatyr. Bári adamnyń ózine bailanysty. Mysaly, bizde kombikorm zaýyty istep tur. Bizge jetip jatyr. Alatyn adamdar da keledi. Kóbisi qalai jasaidy? Úiinde "drobilkasy" bar. Sony traktorǵa qosyp alady da, ózine qajetti kombikormdy tartyp alady. Bárinde bar. Sondyqtan "jem-shópti rettep almai, maldy ákelgenimiz erte boldy" dep aitqan durys emes. Al bilmeitin adam bolsa, malǵa jolamai-aq qoisyn. "Oibai, úkimet maǵan anany bermedi, mynany bermedi", – deidi. Ái, aldymen óziń eńbek qylsaishy. Jumys jasa, sodan keiin sura.
– Aýyl sharýashylyǵy ministrligi arnaiy saýda oryndaryn ashyp, sol jerde etti deldalsyz xalyqqa óz baǵasymen satýǵa bolady dedi. Qalai oilaisyz, bul bastama iske asa ma? Joq, álde qaǵaz júzinde qala ma?
– Qazaqstanda eki úlken bazar bar. Qaisy ekenin aitpai-aq qoiaiyn, dál sol bazarlar et baǵasynyń barometri ispetti. Bazarǵa barasyń, satatyn jerge jetkenshe seni bálenbai adam toqtatyp, etti tolyǵymen satyp alýǵa usynys jasaidy. Bazarǵa kirmeisiń de, aqshańdy sanap beredi de bárin alyp ketedi. Menińshe, úlken qalalarda iri saýda ortalyqtarynyń janynan bólek bir oryndar ashý qajet. Ol jerdiń aqysyn qala men oblys ákimdigi bólip tólesin. Sodan barlyq aýdandardy kezekpen shaqyryp, etterin deldalsyz satýǵa ábden bolady. Al bizde qalai? Bárin satyp alady. Etti kesedi. Sosyn ádemilep turyp qaptaidy da, Ramstor men Megalarda ýdai baǵaǵa satady. Al ol ettiń jartysy – súiek. Kúrish te solai. 130 teńgege beremiz, bazarda 200 teńgeden satady. Kartopty 44-ten alady, bazarda 80 teńgege satyp otyrady. Ettiń deldaldary qalai isteidi? Aýylǵa barady da, sol jerden bir kelisin 800 teńgege alyp ketedi. Aýyl adamdary qalaǵa aparǵansha osylai bere salǵanym jeńil dep, kóp qinalǵysy kelmeidi. Al deldaldar oǵan taǵy 300 teńge qosady da, bir tonnasyn satsa, qaltalaryna myń dollardy basyp alady.
– Jańa baǵdarlama aiasynda shaǵyn sharýa qojalyqtaryn biriktirip, kooperativter arqyly otandyq ónimdi kóptep shyǵarý josparlanyp otyr. Kelesi jyldan bastap memlekettik sýbsidiialar da teń beriledi. Sýbsidiianyń kólemi jaǵynan ózgerister bolsa, siz siiaqty iri fermerler qinalyp qalmai ma?
– Bul jerde eki másele bar. Birinshiden, shaǵyn kásipkerlerge sýbsidiialar bergen durys. Biraq maǵan salsa, nesieniń mólsherlemesin azaityp, merzimin uzartsa, sýbsidiiany múldem almaityn edim. Bul jaqsy jeńildik bolatyn edi. Máselen, qazirgi kezde súttiń bir litri úshin 25 teńge sýbsidiia beriledi. Alaida ony birden aidyń sońynda ala almaisyń. Biýdjettik komissiia bar, basqasy bar. Sóitip, alty-jeti aiǵa sozylyp ketedi. Bizge jazda shóp daiyndaý qajet. Baǵa arzan bolyp turǵanda jem ázirleý kerek. Al sýbsidiiany tym kesh, qar túsken kezde beredi. Ondai sýbsidiianyń paidasy bar ma? Odan da 19 paiyzdyq nesieni 7 paiyzǵa túsirip bersin. Qalǵan sýbsidiiany alyp tastasa da bolady. Ony qanshama kútesiń. "Damýǵa" barsań, aqsha joq deidi. Qazagromarketingke barsań, komissiiadan qalyp qoidyń dep aitady. Sodan aýdanǵa barasyń, aýdan oblysqa barady. Oibai, anaý qaǵazyń durys emes dep shyǵady. Aqshany alsań, tekserý keledi, qarjy politsiiasy keledi, prokýrorlar keledi. Sonan keiin júresiń. Mashaqaty kóp. Odan da nesie boiynsha jeńildik jasasyn, qalǵany qajet emes. Áitpese, úkimetten alyp jatyrmyz, alyp jatyrmyz. Sýbsidiianyń ornyna nesieni jeńildetse, kóbisi kelisedi dep oilaimyn. Jemqorlyq ta bolmaidy. El de tynysh. Jalpy, sýbsidiia jemqorlyqqa túrtki bolyp otyr. Eskerte keteiin, bul - meniń jeke pikirim.
– Áńgimeńizge raqmet!
Áńgimelesken Arman Asqar
