كەلەسٸ جىلدان باستاپ ەلٸمٸزدە استىق القاپتارىن بٸرتە-بٸرتە ازايتىپ, ارپا, راپس, جٷگەرٸ سيياقتى مايلى داقىلداردى كٶپتەپ ٶسٸرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. سٶيتٸپ, جىلدا بيدايدى رەسۋا قىلماي, ٸشكٸ نارىقتى باسقا ٶنٸم تٷرلەرٸمەن تولتىرۋ قاجەت. بۇدان بٶلەك, مايلى داقىلداردىڭ ارقاسىندا كومبيكورم سيياقتى مال ازىعىن كٶبٸرەك ٶڭدەپ وتىرۋعا بولادى. سونىڭ ارقاسىندا مالدان الاتىن ەت تە, سٷت تە مولىنان شىعادى دەگەن جوسپار بار. الماتى وبلىسىنىڭ كەسٸپكەرٸ باقىت اتايبەكوۆ قازٸردٸڭ ٶزٸندە وسى بٸر ٶنٸم ٶندٸرۋ تٸزبەگٸن تولىعىمەن ٸسكە قوسىپ, استىق, ارپا, جٷگەرٸ جەنە تاعى باسقا مايلى داقىلداردى ٶسٸرٸپ قانا قويماي, بەرٸن ٶز شارۋاشىلىعىندا ٶڭدەپ, ونىمەن اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن كٶتەرٸپ وتىر.
بٷگٸندە باقىت اتايبەكوۆ اگروٶنەركەسٸپتٸڭ جەم-شٶپتەن باستاپ ەت بازارىنا دەيٸنگٸ تٸزبەگٸنٸڭ ۇڭعىل-شۇڭعىلىن بٷگە-شٷگەسٸنە دەيٸن بٸلەدٸ. ال جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاراي بۇرۋ قاجەت دەپ سانايدى. كەسٸپكەر مەملەكەتتٸك سۋبسيدييالاردىڭ قازٸرگٸ ماشاقاتىن دا جاقسى بٸلەدٸ. وسى ەڭگٸمەلەر تٶڭٸرەگٸندە «قازاقپارات» تٸلشٸسٸ كەسٸپكەرمەن سۇحباتتاسقان ەدٸ.
– باقىت ىنتىقبايۇلى, جاڭا باعدارلاما اياسىندا بەس جىلدىڭ ٸشٸندە استىق القاپتارىن ەكٸ ميلليون گەكتارعا ازايتىپ, سونىڭ ورنىنا مايلى داقىلداردى كٶپتەپ ٶسٸرۋ كٶزدەلٸپ وتىر. سٸزدٸڭ وسى ٸسپەن اينالىسىپ جاتقانىڭىزعا بٸراز ۋاقىت بولدى. قالاي ويلايسىز, ەرتەڭ اقمولا, قوستاناي مەن سولتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىنىڭ ديقاندارى قينالىپ قالماي ما?
– ەندٸ, قازٸرگٸ جاعدايدى ٶزٸڭٸز كٶرٸپ وتىرسىزدار, بيدايدى جىلدا ەگەمٸز, بٸراق اۋا-رايىنىڭ قولايسىزدىعىنان استىق قاردىڭ استىندا قالىپ جاتادى. سوسىن بيداي كٶپ شىققاندا باعا تٶمەن بولىپ تۇرادى. ال بيدايدىڭ ورنىنا مايلى داقىلداردى ەگۋدٸڭ بٸردەن-بٸر سەبەبٸ, ونىڭ ەربٸر تونناسىنان 500-800 دوللار كٶلەمٸندە پايدا تابۋعا بولادى. دەگەنمەن, مايلى داقىلداردى ەگۋ تەحنولوگيياسى ٶزگەشە. ونىڭ شىعىنى دا از بولمايدى. سوعان قاراماستان ول شىعىندار اقتالادى. مەسەلەن, ٷشٸنشٸ سۇرىپتى بيدايدىڭ باعاسى 60 تەڭگە بولسا, سويانىڭ قۇنى - 150 تەڭگە. سوندىقتان ەربٸر شارۋاشىلىق تابىس كٶزٸنە قاراي مايلى داقىلدىڭ تٷرٸن ەگە الادى. مىسال رەتٸندە ايتار بولساق, الماتى وبلىسىندا, كٶبٸنەسە, سويا ەگەدٸ. ودان كەيٸن جٷگەرٸ بار. ونىڭ باعاسى - 70 تەڭگە. ال كٶكتەمدە ول ەكٸ ەسەگە ٶسەدٸ. سول سەبەپتٸ ەر شارۋاشىلىق جەردٸڭ قۇنارىنا قاراي, قارجىلىق جاعدايىنا قاراي ٶزٸنە تيٸمدٸ بٸر داقىلدى ەگەدٸ دەپ ويلايمىن. نەگٸزٸ, وڭتٷستٸكپەن سالىستىرعاندا, سولتٷستٸكتٸڭ جەرٸ جاقسى, قۇنارلى بولىپ كەلەدٸ. سوندىقتان تەحنولوگييانى دۇرىس قولدانسا, ٶنٸم دە جاقسى شىعادى. تەحنيكانى دا اۋىستىرۋدىڭ قاجەتٸ جوق. سول كومباين, سول تراكتور. تۇقىم سەپكٸشتٸ اۋىستىرسا بولعانى. ەندٸ, بەرٸ شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسىنا بايلانىستى عوي.
– جاقسى, مايلى داقىلداردى ٶسٸردٸك دەيٸك. ەندٸ, ونى بٸر جەرگە ساتۋ قاجەت قوي. شارۋالارعا ساتىپ الۋشىلاردى ٸزدەپ, تاۋىپ قويۋ كەرەك. سولاي ما?
– مەملەكەت جاڭا ٶنٸمدٸ ازىق-تٷلٸك كەلٸسٸمشارت كورپوراتسيياسى ارقىلى ساتىپ الادى دەپ ويلايمىن. اتالعان ۇيىم كٶكتەمدە بيۋدجەت اقشاسىن ارزان باعامەن بەرەدٸ. سوسىن كٷزدە ٶنٸمدٸ نارىقتىق باعامەن جيناپ الادى. ال ٶكٸمەتتٸڭ باعاسى از بولسا, فيۋچەرلٸك كەلٸسٸممەن ساتۋعا بولادى. بٸراق بٷگٸندە ديقانداردىڭ كٶبٸسٸ ٶز ٶنٸمدەرٸن ازىق-تٷلٸك كەلٸسٸمشارت كورپوراتسيياسىنا ساتادى. سەبەبٸ ونىڭ قۇرامىندا ەلەۆاتورلار, كەپتٸرۋ الاڭدارى سيياقتى تەحنيكالىق مٷمكٸندٸكتەرٸ كٶپ.
– تۇقىم مەسەلەسٸن قالاي شەشٸپ جاتىرسىزدار?
– بٸز كٷرٸش پەن جٷگەرٸ تۇقىمىن رەسەيدٸڭ كراسنودارىنان الامىز. سەبەبٸ اۋا رايى ۇقساس. ەرينە, تۇقىمدى قىزىلوردادان الۋعا بولاتىن ەدٸ. بٸراق ول جاقتا ٶنٸم ۇزاقتاۋ پٸسەدٸ. بٸزگە بولسا, بٸر اي بۇرىن پٸسكەنٸ كەرەك. ول جاعىنان الماتى وبلىسىنا كراسنوداردىڭ تۇقىمدارى كەلەدٸ. جٷگەرٸسٸ دە, كٷرٸشٸ دە. ال تالعاردا ەگەتٸن سويانىڭ تۇقىمدارىن ٶزٸمٸزدەن ساتىپ الامىز. سوسىن قازٸر ەلٸمٸزدە تۇقىم شارۋاشىلىقتارى بار. ولار تۇقىم ساتادى. سول ٷشٸن سۋبسيدييا الادى.
– الماتى وبلىسىندا جٷگەرٸ كٶپتەپ ٶسٸرٸلەدٸ. الايدا دٷكەنگە بارعاندا «قازاقستاندا جاسالعان» جٷگەرٸنٸ كٶرمەيمٸز?..
–ەندٸ, بٸزدٸڭ باعىتىمىز باسقا. بٸز ٶز جٷگەرٸمٸزدەن مال ازىعىن, سٷرلەم جاسايمىز. سەبەبٸ 12 000 باس ٸرٸ قارامىز بار. سونىڭ ٸشٸندە 5 000 باستى جەمدەپ وتىرامىز. ونىڭ سىرتىندا تاعى 20 000 ەتتٸ مەرينوس قوي بار. سول سەبەپتٸ بٸز جٷگەرٸنٸ ساتۋ ٷشٸن ەمەس, مال ازىعى ٷشٸن ەگەمٸز. - مال دەمەكشٸ, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جاتقانىڭىزدى دا بٸلەمٸز. وسى بٸز شەتەلدەن مال تاسىپ, نە ۇتتىق? قازٸر ناقتى بٸر نەتيجە بار ما? عالىمداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مالدى وسى جەردە بۋدانداستىرعانمەن ول بٸردەن اسىلدانىپ كەتە قويمايدى... - ەلٸ ەسٸمدە, توعىز جىل بۇرىن بٸز بٸرٸنشٸ بولىپ قازاقستانعا مال ەكەلدٸك. گەرەفورد دەگەن ەتتٸ ەرٸ سٷتتٸ تۇقىمنىڭ 268 باسىن اقش-تىڭ تەحاس دەگەن جەرٸنەن جەتكٸزدٸك. سەبەبٸ ول جاقتىڭ كليماتى بٸزدٸكٸنە ۇقسايدى. سوسىن ەكٸ جىلدان كەيٸن ول مالدى سول كەزدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسشىلارىن شاقىرىپ, 700 باسقا دەيٸن ٶسكەن مالىمىزدى كٶرسەتتٸك. سول جەردە مەن شەتەلدەن مال ەكەلۋ قاجەتتٸگٸن ايتتىم. ٶيتكەنٸ ەگەمەندٸك العاندا سوۆحوزدىڭ بەرٸ تاراپ, مالدىڭ تۇقىمىن قۇرتىپ الدىق. سودان ۇسىنىسىمدى قولدادى. ارتىنان مەملەكەتتٸك باعدارلاما دايارلانىپ, 159 000 باس اسىل تۇقىمدى مالدى سىرتتان ەكەلەتٸن بولدى. يە, باس كەزٸندە ٷلكەن ايقاي-شۋ بولدى. اكادەميك اعالارىمىز قارسى شىقتى. ەندٸ قاراڭىز, قازٸرگٸ كەزدە بٸز اسىل تۇقىمدى مالدى 7 000 باسقا دەيٸن كٶبەيتتٸك. مىسالى, قازٸر بٸز مەرينوستى ٶسٸرٸپ جاتىرمىز. ونى بٷكٸل قازاقستان بويىنشا ٸزدەدٸك. سوسىن ومبىعا, تٸپتٸ ۆولگوگرادقا دەيٸن باردىق. قىرعىزستاندى شارلادىق. اينالىپ كەلگەندە اۆسترالييادان تاپتىق. بيىل بٸرٸنشٸ رەت سونىمەن بۋدانداستىرىپ جاتىرمىز. ونىڭ نەسٸ جامان? ەرتەڭ 7 كەلٸ جٷن, التى ايدا 18 كەلٸ ەت بەرسە, جاقسى ەمەس پە?
– بٷگٸندە اسىل تۇقىمدى ۇرىق كٷيٸندە الىپ كەلگەن تيٸمدٸ دەپ جاتىر. سٸز قالاي ويلايسىز?
– قازٸر تٸرٸ مال الىپ كەلٸپ جٷرمٸز. ال, شىن مەنٸندە, ەڭ تيٸمدٸ جولى –ەمبريونمەن ەكەلۋ. سٶيتٸپ, قولمەن ۇرىقتاندىرعان دۇرىس. مەن بۇنى تٶرت جىل بۇرىن ايتقانمىن. بٸراق بٸزدە كەسٸبي مامان جوق. قازٸر اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كٸم جٷر? بۇرىنعى قارجىگەر, بۇرىنعى سۋديا, پروكۋرور جەنە تاعىسىن تاعى. ماماندىعى باسقا, قازاقتىڭ تابيعاتى مالعا جاقىن بولعاننان كەيٸن بەرٸ – وسى سالاعا قايتىپ كەلگەندەر. مەن ٶزٸم – بانكيرمٸن. بٸراق بٸزدٸ ٷيرەتٸپ جاتقان ەشكٸم جوق. مەن فەرمەرلەر مەكتەبٸن اشايىق دەگەن ۇسىنىس جاساعانمىن. سول جەردە بەرٸمٸزدٸ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شەبەرلٸگٸنە ٷيرەتۋگە بولاتىن ەدٸ. ەيتپەسە, قازٸر "جۇمىسپەن قامتۋ - 2020" دەگەن باعدارلاما بار. بٸراق تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە قانشا ماماندى دايارلادىق? ەشكٸم بٸلمەيدٸ. حالىق جۇمىسقا تۇرعىسى كەلسە, "بار, شاشتارازعا وقىپ كەل!" دەيدٸ, يا بولماسا, ەلەكتريك وقۋىنا جٸبەرەدٸ. الايدا تٷپتٸڭ-تٷبٸندە ول شاشتارازىڭ دا, ەلەكتريگٸڭ دە اۋىلعا قاجەت ەمەس. بٸزگە اگرونوم كەرەك, زووتەxنيك كەرەك, ۆەتەرينار كەرەك. مٸنە, وسى ماماندىقتاردى جۇمىسپەن قامتۋ باعدارلاماسىنا ەنگٸزسە عوي. مەنٸڭ دە وقىعىم كەلەدٸ. سول ٷشٸن 50 پايىزىن دا ٶتەۋگە ەزٸرمٸن.
– ەندٸ, اسىل تۇقىمدى مالدى ەمبريونمەن الىپ كەلۋ ٷشٸن تاعى بٸر باعدارلاما قاجەت پە?
– جوق, وعان باعدارلامانىڭ قاجەتٸ جوق. نەگٸزٸ, بٷگٸندە باعدارلامالار كٶپ. مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان دا, ٷكٸمەت جاعىنان دا سان الۋان قولداۋ شارالارى جاسالادى. سۋبسيدييانى دا بەرٸپ جاتىر. بىلايشا ايتقاندا, بٸزدٸ عارىشقا ۇشىرۋ عانا قالدى. عارىش كەمەسٸ دە تۇر. بٸراق بٸز ونى باسقارا المايمىز. وعان بٸلٸمٸمٸز جەتپەيدٸ. سول سەبەپتٸ كەسٸبي مامان تاپشىلىعى سالدارىنان قازٸرگٸ جاعدايدى تيٸمدٸ پايدالانا الماي وتىرمىز.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندە اگروٶنەركەسٸپ باعدارلاماسىن تانىستىرۋ بارىسىندا "اسىل تۇقىمدى مالدى شەتەلدەن تاسىپ ەكەلۋدٸ تىم ەرتە باستادىق" دەگەن بٸر پٸكٸردٸ ەستٸپ قالدىق. سەبەبٸ بٷگٸندە ول مالدى سەمٸرتٸپ وتىرۋعا قاجەتتٸ جەم-شٶپ دايىنداۋ تٸزبەگٸ رەتتەلمەگەن. كومبيكورم زاۋىتتارى جارتىلاي ٸستەيدٸ. قىستا كومبيكورم قىمبات. سودان مالعا كەتەتٸن شىعىن كٶبەيەدٸ. جاڭا باعدارلاما اياسىندا مايلى داقىلدارعا اۋىسۋدىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ وسى دەيدٸ... - مەن ول پٸكٸرمەن كەلٸسپەيمٸن. ٶيتكەنٸ قازٸر بٸزگە قانشا سۋبسيدييا, قانشاما اقشا بەرٸپ جاتىر. بەرٸ ادامنىڭ ٶزٸنە بايلانىستى. مىسالى, بٸزدە كومبيكورم زاۋىتى ٸستەپ تۇر. بٸزگە جەتٸپ جاتىر. الاتىن ادامدار دا كەلەدٸ. كٶبٸسٸ قالاي جاسايدى? ٷيٸندە "دروبيلكاسى" بار. سونى تراكتورعا قوسىپ الادى دا, ٶزٸنە قاجەتتٸ كومبيكورمدى تارتىپ الادى. بەرٸندە بار. سوندىقتان "جەم-شٶپتٸ رەتتەپ الماي, مالدى ەكەلگەنٸمٸز ەرتە بولدى" دەپ ايتقان دۇرىس ەمەس. ال بٸلمەيتٸن ادام بولسا, مالعا جولاماي-اق قويسىن. "ويباي, ٷكٸمەت ماعان انانى بەرمەدٸ, مىنانى بەرمەدٸ", – دەيدٸ. ەي, الدىمەن ٶزٸڭ ەڭبەك قىلسايشى. جۇمىس جاسا, سودان كەيٸن سۇرا.
– اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ ارنايى ساۋدا ورىندارىن اشىپ, سول جەردە ەتتٸ دەلدالسىز xالىققا ٶز باعاسىمەن ساتۋعا بولادى دەدٸ. قالاي ويلايسىز, بۇل باستاما ٸسكە اسا ما? جوق, ەلدە قاعاز جٷزٸندە قالا ما?
– قازاقستاندا ەكٸ ٷلكەن بازار بار. قايسى ەكەنٸن ايتپاي-اق قويايىن, دەل سول بازارلار ەت باعاسىنىڭ بارومەترٸ ٸسپەتتٸ. بازارعا باراسىڭ, ساتاتىن جەرگە جەتكەنشە سەنٸ بەلەنباي ادام توقتاتىپ, ەتتٸ تولىعىمەن ساتىپ الۋعا ۇسىنىس جاسايدى. بازارعا كٸرمەيسٸڭ دە, اقشاڭدى ساناپ بەرەدٸ دە بەرٸن الىپ كەتەدٸ. مەنٸڭشە, ٷلكەن قالالاردا ٸرٸ ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ جانىنان بٶلەك بٸر ورىندار اشۋ قاجەت. ول جەردٸڭ اقىسىن قالا مەن وبلىس ەكٸمدٸگٸ بٶلٸپ تٶلەسٸن. سودان بارلىق اۋدانداردى كەزەكپەن شاقىرىپ, ەتتەرٸن دەلدالسىز ساتۋعا ەبدەن بولادى. ال بٸزدە قالاي? بەرٸن ساتىپ الادى. ەتتٸ كەسەدٸ. سوسىن ەدەمٸلەپ تۇرىپ قاپتايدى دا, رامستور مەن مەگالاردا ۋداي باعاعا ساتادى. ال ول ەتتٸڭ جارتىسى – سٷيەك. كٷرٸش تە سولاي. 130 تەڭگەگە بەرەمٸز, بازاردا 200 تەڭگەدەن ساتادى. كارتوپتى 44-تەن الادى, بازاردا 80 تەڭگەگە ساتىپ وتىرادى. ەتتٸڭ دەلدالدارى قالاي ٸستەيدٸ? اۋىلعا بارادى دا, سول جەردەن بٸر كەلٸسٸن 800 تەڭگەگە الىپ كەتەدٸ. اۋىل ادامدارى قالاعا اپارعانشا وسىلاي بەرە سالعانىم جەڭٸل دەپ, كٶپ قينالعىسى كەلمەيدٸ. ال دەلدالدار وعان تاعى 300 تەڭگە قوسادى دا, بٸر تونناسىن ساتسا, قالتالارىنا مىڭ دوللاردى باسىپ الادى.
– جاڭا باعدارلاما اياسىندا شاعىن شارۋا قوجالىقتارىن بٸرٸكتٸرٸپ, كووپەراتيۆتەر ارقىلى وتاندىق ٶنٸمدٸ كٶپتەپ شىعارۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەلەسٸ جىلدان باستاپ مەملەكەتتٸك سۋبسيدييالار دا تەڭ بەرٸلەدٸ. سۋبسيدييانىڭ كٶلەمٸ جاعىنان ٶزگەرٸستەر بولسا, سٸز سيياقتى ٸرٸ فەرمەرلەر قينالىپ قالماي ما?
– بۇل جەردە ەكٸ مەسەلە بار. بٸرٸنشٸدەن, شاعىن كەسٸپكەرلەرگە سۋبسيدييالار بەرگەن دۇرىس. بٸراق ماعان سالسا, نەسيەنٸڭ مٶلشەرلەمەسٸن ازايتىپ, مەرزٸمٸن ۇزارتسا, سۋبسيدييانى مٷلدەم المايتىن ەدٸم. بۇل جاقسى جەڭٸلدٸك بولاتىن ەدٸ. مەسەلەن, قازٸرگٸ كەزدە سٷتتٸڭ بٸر ليترٸ ٷشٸن 25 تەڭگە سۋبسيدييا بەرٸلەدٸ. الايدا ونى بٸردەن ايدىڭ سوڭىندا الا المايسىڭ. بيۋدجەتتٸك كوميسسييا بار, باسقاسى بار. سٶيتٸپ, التى-جەتٸ ايعا سوزىلىپ كەتەدٸ. بٸزگە جازدا شٶپ دايىنداۋ قاجەت. باعا ارزان بولىپ تۇرعاندا جەم ەزٸرلەۋ كەرەك. ال سۋبسيدييانى تىم كەش, قار تٷسكەن كەزدە بەرەدٸ. ونداي سۋبسيدييانىڭ پايداسى بار ما? ودان دا 19 پايىزدىق نەسيەنٸ 7 پايىزعا تٷسٸرٸپ بەرسٸن. قالعان سۋبسيدييانى الىپ تاستاسا دا بولادى. ونى قانشاما كٷتەسٸڭ. "دامۋعا" بارساڭ, اقشا جوق دەيدٸ. قازاگروماركەتينگكە بارساڭ, كوميسسييادان قالىپ قويدىڭ دەپ ايتادى. سودان اۋدانعا باراسىڭ, اۋدان وبلىسقا بارادى. ويباي, اناۋ قاعازىڭ دۇرىس ەمەس دەپ شىعادى. اقشانى الساڭ, تەكسەرۋ كەلەدٸ, قارجى پوليتسيياسى كەلەدٸ, پروكۋرورلار كەلەدٸ. سونان كەيٸن جٷرەسٸڭ. ماشاقاتى كٶپ. ودان دا نەسيە بويىنشا جەڭٸلدٸك جاساسىن, قالعانى قاجەت ەمەس. ەيتپەسە, ٷكٸمەتتەن الىپ جاتىرمىز, الىپ جاتىرمىز. سۋبسيدييانىڭ ورنىنا نەسيەنٸ جەڭٸلدەتسە, كٶبٸسٸ كەلٸسەدٸ دەپ ويلايمىن. جەمقورلىق تا بولمايدى. ەل دە تىنىش. جالپى, سۋبسيدييا جەمقورلىققا تٷرتكٸ بولىپ وتىر. ەسكەرتە كەتەيٸن, بۇل - مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸم.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن ارمان اسقار
