Tórtinshi óndiristik revoliýtsiia kóptegen salaǵa orasan zor yqpal etti. Densaýlyq saqtaý men bólshek saýdadan bastap aýyl sharýashylyǵyna deiingi birqatar sala derekterdi saqtaý men olardy taldaý ádisterin kúrt ózgertti. Nátijesinde, qai kezde egin egýdi nemese qansha kiim shyǵarý kerektigin jete túsinetin boldy.
Avtomattandyrý men aqyldy qurylǵylardyń arqasynda bul salalar qarqyndy damyp keledi. Al qarjylyq qyzmet kórsetetin mekemeler óz infraqurylymyn jańǵyrtý úshin jańa tehnologiialardy qoldanǵanymen, tórtinshi óndiristik revoliýtsiia múmkindikterin tolyq paidalana alar emes.
Rasynda, qarjy salasynyń óz kásibin jańǵyrtý men ońtailandyrýǵa ekonomikalyq múmkindigi zor bolasa da, tehnologiialyq jaǵynan artta qalǵany tańqaldyrady. Bul nelikten mańyzdy? Óitkeni qoǵamnyń qantamyry ispettes qarjy júiesi, tórtinshi óndiristik revoliýtsiia jetistikterin tolyq igermei, alǵa basýymyz ekitalai.
Tehnologiialardy engizý kei jaǵdaida tutynýshylar úshin yńǵaily ári joǵary tehnologiialyq qarjylyq qyzmetterdi qurýǵa kedergi keltiredi. Financial Times basylymynyń esebinshe, aktsiialar saýdasynyń 70%-y algoritmderdiń kómegimen anyqtalady. Al, J.P.Morgan agenttigi «jeke tulǵalardyń osy saýdadaǵy úlesi 10%-ǵa da jetpeidi, qalǵanyn kompiýterlik baǵdarlamalar júrgizedi» degen qorytyndyǵa keldi. Nátijesinde qarjy naryǵynda kásip júrgizetin adamdardyń sany tek AQSh-ta ǵana emes, búkil álem boiynsha kúrt azaiǵan.
Qarjy júiesi jaqsy damyǵan elderdiń biri – AQSh. Federaldyq qor júiesiniń jyl saiynǵy zertteýi amerikalyqtardyń 60%-y naqty nege investitsiia salyp júrgenin bilmeitinin kórsetken. Taǵy bir aita keterlik jait, osy naryqta jumys jasap júrgen amerikalyqtardyń sany jyl saiyn azaiyp keledi eken. 1989 jyly AQSh otbasylarynyń 5%-dan astamy baǵaly qaǵazdar ustasa, búginde bul kórsetkish 1% tóńireginde.
Búginde tehnologiialarǵa bailanysty qarjylyq júieler men onda qoldanatylatyn quraldar tym kúrdelenip ketti degen uǵym qalyptasqan. Jurttyń kópshiligi bul salany «uǵýǵa qiyn ári aiqyn emes» dep esepteidi. Iaǵni, qarapaiym adamdardyń qarjylyq saýatyn kóterýi tiis tehnologiialar is júzinde keri nátije bergenin baiqaýǵa bolady.
Al endi jańa tehnologiialar jyljymaityn múlik pen týrizm salasyn qalai ózgertti degen saýalǵa jaýap izdep kórsek. Kóp jyldar boiy jyljymaityn múlik salasynyń mamandary «qarapaiym tutynýshylardyń osy saladaǵy derekter men aqparatqa qoljetimdiligi artsa, qajetsizdik týyndaidy» dep qaýiptenetin. Rieltorlar ózderiniń basty qazynasy sanaityn jyljymaityn múlik tizimine bóten adamdardyń jolaǵanyn qalamaityn. Bul týragentterge de qatysty. Olar ushaqtarǵa arzan bilet pen qonaq úilerdegi jaily oryndar alýdyń syryn eshkimge ashpaityn. Alaida internette málimet izdeý múmkindigi paida bolǵannan keiin, bul eki sala túbegeili ózgerip ketti. Ekeýiniń de aýqymy keńeiip, avtomattandyrý men innovatsiialyq júielerdiń arqasynda jumys ónimdiligi artty.
Áýebiletter satatyn kei saittar búkil reisterdi kórsetip, qolaily baǵa men yńǵaily ýaqytqa biletterdi ońai satatyn boldy. Jyljymaityn múlik salasy da osyǵan uqsas jolmen damydy.
Biraq qarjylyq qyzmetter naryǵynda mundai ózgeris bolǵan joq. Burynǵydai qarjy keńesshileriniń qatysýynsyz investitsiia jasai almaisyz, iaǵni, barlyq tetikterdi áli de óz qolynda ustap otyr degen sóz. Máselen, tek adal jolmen shyǵarylǵan almastarmen jumys isteitin qorǵa aqsha salmaq boldyńyz delik. Biraq sondai qordy qarapaiym adamnyń tabýy qiyn. Tutynýshylar qarjylyq quraldarǵa aqsha salýdan túsetin tabystar, tólenetin komissiialyq alymdary men osyǵan bailanysty týyndaityn táýekelderdi ońai túrde qalai salystyra alady?
Kóp uzamai qarjy salasynda da oń ózgerister bastalady degen úmittemiz. Tórtinshi óndiristik revoliýtsiia ónerkásip salalarynda qalai ótip jatqanyn baǵamdap kórsek. Biz muny úsh kezeńge bólip qarastyramyz: aldymen ozyq tehnologiialarmen tanysý, sodan keiin bul tehnologiialardy arzandatyp, olardy keńinen qoldanýǵa múmkindik jasaý.
Aqyrynda mamandar olardy óz salasyna beiimdep, úzdik tájiribe qalyptastyra bastaidy. Bul rette, qarjy salasy áli de «tanysý kezeńinde» tur. Álem elderiniń kóp bóligi bank operatsiialaryn oryndaý úshin tasymal qurylǵylaryn qoldanady. Bul kórsetkish jyl saiyn artyp keledi. Eń qýantatyny, bul úrdis damýshy elderde de ósip keledi. Kóp memleketter jańa bank júielerin qurý úshin negizinen kommýnikatsiialyq tehnologiialarǵa súienedi. Bul kompaniialar men kásipkerlerdi qarjy salasynda jańa tásilder jasaýǵa yntalandyrady. Osy tásilderdi qoldanýshylardyń sany artqan saiyn, olardyń osy naryqtaǵy tiimdiligi de óse túsedi.
Munyń mańyzdylyǵy nede? Óitkeni, bul – damýshy elderdiń batys memleketteri deńgeiine jetýiniń bir amaly. Máselen, qazir Tanzaniia men Aýǵanstanda bank qyzmetteri uialy telefondar arqyly ótkiziledi. Al Nobel syilyǵynyń iegeri, aty ańyzǵa ainalǵan Muhammed Júnis Aziianyń damýshy elderinde tehnologiialyq platformalardyń kómegimen shaǵyn nesieler usynyp júr. Ótken jyly damýshy elder jańa tehnologiialardyń arqasynda búkil álemdegi tikelei sheteldik investitsiialardyń 37%-yn aldy. Olardyń arasynda eń qóp qarajat Aziia elderine quiyldy. Tehnologiialyq platformalar qarjylyq júie qurýǵa kómektesedi, al bul óz kezeginde ekonomikanyń qarqyndy damýyna jáne halyq ál-aýqatynyń ósýine septigin tigizedi. Qarjy naryǵy barsha turǵyndarǵa qoljetimdi bolyp, qalyń buqara olardy jetik meńgerse, bul dúniejúzi boiynsha kúshti ekonomikalyq ósimdi qamtamasyz etetin basty qozǵaýshy kúshke ainalýy múmkin.
Taǵy da bir mańyzdy tusy, tehnologiia qarjylyq quraldardyń qoldanylýyn ońtailandyryp, osy sala boiynsha saýatymyzdy arttyrady. Sondai-aq, bul naryqtyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etedi. Qarjy naryǵy kúrdelenip, turaqsyzdanǵan kezde jańa tehnologiialar men derekter olardy oń ózgeristerge bastai alady. Sol kezde bul salanyń tiimdiligi arta túseri anyq.
Maqalanyń túrnusqasy: weforum.org
