تٶرتٸنشٸ ٶندٸرٸستٸك رەۆوليۋتسييا كٶپتەگەن سالاعا وراسان زور ىقپال ەتتٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن بٶلشەك ساۋدادان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيٸنگٸ بٸرقاتار سالا دەرەكتەردٸ ساقتاۋ مەن ولاردى تالداۋ ەدٸستەرٸن كٷرت ٶزگەرتتٸ. نەتيجەسٸندە, قاي كەزدە ەگٸن ەگۋدٸ نەمەسە قانشا كيٸم شىعارۋ كەرەكتٸگٸن جەتە تٷسٸنەتٸن بولدى.
اۆتوماتتاندىرۋ مەن اقىلدى قۇرىلعىلاردىڭ ارقاسىندا بۇل سالالار قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. ال قارجىلىق قىزمەت كٶرسەتەتٸن مەكەمەلەر ٶز ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييالاردى قولدانعانىمەن, تٶرتٸنشٸ ٶندٸرٸستٸك رەۆوليۋتسييا مٷمكٸندٸكتەرٸن تولىق پايدالانا الار ەمەس.
راسىندا, قارجى سالاسىنىڭ ٶز كەسٸبٸن جاڭعىرتۋ مەن وڭتايلاندىرۋعا ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸگٸ زور بولاسا دا, تەحنولوگييالىق جاعىنان ارتتا قالعانى تاڭقالدىرادى. بۇل نەلٸكتەن ماڭىزدى? ٶيتكەنٸ قوعامنىڭ قانتامىرى ٸسپەتتەس قارجى جٷيەسٸ, تٶرتٸنشٸ ٶندٸرٸستٸك رەۆوليۋتسييا جەتٸستٸكتەرٸن تولىق يگەرمەي, العا باسۋىمىز ەكٸتالاي.
تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ كەي جاعدايدا تۇتىنۋشىلار ٷشٸن ىڭعايلى ەرٸ جوعارى تەحنولوگييالىق قارجىلىق قىزمەتتەردٸ قۇرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. Financial Times باسىلىمىنىڭ ەسەبٸنشە, اكتسييالار ساۋداسىنىڭ 70%-ى الگوريتمدەردٸڭ كٶمەگٸمەن انىقتالادى. ال, J.P.Morgan اگەنتتٸگٸ «جەكە تۇلعالاردىڭ وسى ساۋداداعى ٷلەسٸ 10%-عا دا جەتپەيدٸ, قالعانىن كومپيۋتەرلٸك باعدارلامالار جٷرگٸزەدٸ» دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. نەتيجەسٸندە قارجى نارىعىندا كەسٸپ جٷرگٸزەتٸن ادامداردىڭ سانى تەك اقش-تا عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەم بويىنشا كٷرت ازايعان.
قارجى جٷيەسٸ جاقسى دامىعان ەلدەردٸڭ بٸرٸ – اقش. فەدەرالدىق قور جٷيەسٸنٸڭ جىل سايىنعى زەرتتەۋٸ امەريكالىقتاردىڭ 60%-ى ناقتى نەگە ينۆەستيتسييا سالىپ جٷرگەنٸن بٸلمەيتٸنٸن كٶرسەتكەن. تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸك جايت, وسى نارىقتا جۇمىس جاساپ جٷرگەن امەريكالىقتاردىڭ سانى جىل سايىن ازايىپ كەلەدٸ ەكەن. 1989 جىلى اقش وتباسىلارىنىڭ 5%-دان استامى باعالى قاعازدار ۇستاسا, بٷگٸندە بۇل كٶرسەتكٸش 1% تٶڭٸرەگٸندە.
بٷگٸندە تەحنولوگييالارعا بايلانىستى قارجىلىق جٷيەلەر مەن وندا قولداناتىلاتىن قۇرالدار تىم كٷردەلەنٸپ كەتتٸ دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۇل سالانى «ۇعۋعا قيىن ەرٸ ايقىن ەمەس» دەپ ەسەپتەيدٸ. ياعني, قاراپايىم ادامداردىڭ قارجىلىق ساۋاتىن كٶتەرۋٸ تيٸس تەحنولوگييالار ٸس جٷزٸندە كەرٸ نەتيجە بەرگەنٸن بايقاۋعا بولادى.
ال ەندٸ جاڭا تەحنولوگييالار جىلجىمايتىن مٷلٸك پەن تۋريزم سالاسىن قالاي ٶزگەرتتٸ دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶرسەك. كٶپ جىلدار بويى جىلجىمايتىن مٷلٸك سالاسىنىڭ ماماندارى «قاراپايىم تۇتىنۋشىلاردىڭ وسى سالاداعى دەرەكتەر مەن اقپاراتقا قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتسا, قاجەتسٸزدٸك تۋىندايدى» دەپ قاۋٸپتەنەتٸن. ريەلتورلار ٶزدەرٸنٸڭ باستى قازىناسى سانايتىن جىلجىمايتىن مٷلٸك تٸزٸمٸنە بٶتەن ادامداردىڭ جولاعانىن قالامايتىن. بۇل تۋراگەنتتەرگە دە قاتىستى. ولار ۇشاقتارعا ارزان بيلەت پەن قوناق ٷيلەردەگٸ جايلى ورىندار الۋدىڭ سىرىن ەشكٸمگە اشپايتىن. الايدا ينتەرنەتتە مەلٸمەت ٸزدەۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولعاننان كەيٸن, بۇل ەكٸ سالا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸپ كەتتٸ. ەكەۋٸنٸڭ دە اۋقىمى كەڭەيٸپ, اۆتوماتتاندىرۋ مەن يننوۆاتسييالىق جٷيەلەردٸڭ ارقاسىندا جۇمىس ٶنٸمدٸلٸگٸ ارتتى.
ەۋەبيلەتتەر ساتاتىن كەي سايتتار بٷكٸل رەيستەردٸ كٶرسەتٸپ, قولايلى باعا مەن ىڭعايلى ۋاقىتقا بيلەتتەردٸ وڭاي ساتاتىن بولدى. جىلجىمايتىن مٷلٸك سالاسى دا وسىعان ۇقساس جولمەن دامىدى.
بٸراق قارجىلىق قىزمەتتەر نارىعىندا مۇنداي ٶزگەرٸس بولعان جوق. بۇرىنعىداي قارجى كەڭەسشٸلەرٸنٸڭ قاتىسۋىنسىز ينۆەستيتسييا جاساي المايسىز, ياعني, بارلىق تەتٸكتەردٸ ەلٸ دە ٶز قولىندا ۇستاپ وتىر دەگەن سٶز. مەسەلەن, تەك ادال جولمەن شىعارىلعان الماستارمەن جۇمىس ٸستەيتٸن قورعا اقشا سالماق بولدىڭىز دەلٸك. بٸراق سونداي قوردى قاراپايىم ادامنىڭ تابۋى قيىن. تۇتىنۋشىلار قارجىلىق قۇرالدارعا اقشا سالۋدان تٷسەتٸن تابىستار, تٶلەنەتٸن كوميسسييالىق الىمدارى مەن وسىعان بايلانىستى تۋىندايتىن تەۋەكەلدەردٸ وڭاي تٷردە قالاي سالىستىرا الادى?
كٶپ ۇزاماي قارجى سالاسىندا دا وڭ ٶزگەرٸستەر باستالادى دەگەن ٷمٸتتەمٸز. تٶرتٸنشٸ ٶندٸرٸستٸك رەۆوليۋتسييا ٶنەركەسٸپ سالالارىندا قالاي ٶتٸپ جاتقانىن باعامداپ كٶرسەك. بٸز مۇنى ٷش كەزەڭگە بٶلٸپ قاراستىرامىز: الدىمەن وزىق تەحنولوگييالارمەن تانىسۋ, سودان كەيٸن بۇل تەحنولوگييالاردى ارزانداتىپ, ولاردى كەڭٸنەن قولدانۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋ.
اقىرىندا ماماندار ولاردى ٶز سالاسىنا بەيٸمدەپ, ٷزدٸك تەجٸريبە قالىپتاستىرا باستايدى. بۇل رەتتە, قارجى سالاسى ەلٸ دە «تانىسۋ كەزەڭٸندە» تۇر. ەلەم ەلدەرٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸ بانك وپەراتسييالارىن ورىنداۋ ٷشٸن تاسىمال قۇرىلعىلارىن قولدانادى. بۇل كٶرسەتكٸش جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. ەڭ قۋانتاتىنى, بۇل ٷردٸس دامۋشى ەلدەردە دە ٶسٸپ كەلەدٸ. كٶپ مەملەكەتتەر جاڭا بانك جٷيەلەرٸن قۇرۋ ٷشٸن نەگٸزٸنەن كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالارعا سٷيەنەدٸ. بۇل كومپانييالار مەن كەسٸپكەرلەردٸ قارجى سالاسىندا جاڭا تەسٸلدەر جاساۋعا ىنتالاندىرادى. وسى تەسٸلدەردٸ قولدانۋشىلاردىڭ سانى ارتقان سايىن, ولاردىڭ وسى نارىقتاعى تيٸمدٸلٸگٸ دە ٶسە تٷسەدٸ.
مۇنىڭ ماڭىزدىلىعى نەدە? ٶيتكەنٸ, بۇل – دامۋشى ەلدەردٸڭ باتىس مەملەكەتتەرٸ دەڭگەيٸنە جەتۋٸنٸڭ بٸر امالى. مەسەلەن, قازٸر تانزانييا مەن اۋعانستاندا بانك قىزمەتتەرٸ ۇيالى تەلەفوندار ارقىلى ٶتكٸزٸلەدٸ. ال نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, اتى اڭىزعا اينالعان مۇحاممەد جٷنٸس ازييانىڭ دامۋشى ەلدەرٸندە تەحنولوگييالىق پلاتفورمالاردىڭ كٶمەگٸمەن شاعىن نەسيەلەر ۇسىنىپ جٷر. ٶتكەن جىلى دامۋشى ەلدەر جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ ارقاسىندا بٷكٸل ەلەمدەگٸ تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالاردىڭ 37%-ىن الدى. ولاردىڭ اراسىندا ەڭ قٶپ قاراجات ازييا ەلدەرٸنە قۇيىلدى. تەحنولوگييالىق پلاتفورمالار قارجىلىق جٷيە قۇرۋعا كٶمەكتەسەدٸ, ال بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا جەنە حالىق ەل-اۋقاتىنىڭ ٶسۋٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. قارجى نارىعى بارشا تۇرعىندارعا قولجەتٸمدٸ بولىپ, قالىڭ بۇقارا ولاردى جەتٸك مەڭگەرسە, بۇل دٷنيەجٷزٸ بويىنشا كٷشتٸ ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن باستى قوزعاۋشى كٷشكە اينالۋى مٷمكٸن.
تاعى دا بٸر ماڭىزدى تۇسى, تەحنولوگييا قارجىلىق قۇرالداردىڭ قولدانىلۋىن وڭتايلاندىرىپ, وسى سالا بويىنشا ساۋاتىمىزدى ارتتىرادى. سونداي-اق, بۇل نارىقتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتەدٸ. قارجى نارىعى كٷردەلەنٸپ, تۇراقسىزدانعان كەزدە جاڭا تەحنولوگييالار مەن دەرەكتەر ولاردى وڭ ٶزگەرٸستەرگە باستاي الادى. سول كەزدە بۇل سالانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ ارتا تٷسەرٸ انىق.
ماقالانىڭ تٷرنۇسقاسى: weforum.org
