Qazaqtyń kórnekti aitys aqyny, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyq aýyz ádebietiniń muralaryn jinaqtaýda mol eńbek sińirgen Qalihan Altynbaevtyń týǵanyna 90 jyl tolýyna arnalǵan respýblikalyq aqyndar aitysy bul joly Jarma aýdanynyń ortalyǵy Qalbataýda qanat jaidy. Qalihan aqynnyń qazaqtyń tól ónerin tórge ozdyrýda kóp ter tókkeni táptishtei aitpasaq ta belgili. Eń bastysy ulttyq qundylyqty urpaqqa jetkizýde umytylmastai iz qaldyrǵan talanttyń esimin ulyqtaityn eskertkish ashyldy.
Alashtanýshy ǵalym, belgili jazýshy Tursyn Jurtbai, aqyn, memlekettik syilyqtyń laýreaty Nesipbek Aituly, aitys ónerindegi júirikterdiń bapkeri Júrsin Erman bastap Qalihan Altynbaevtyń shyǵarmashylyq jolyna keńinen toqtaldy. Sonyń ishinde súbelisi kúni keshegi keńestik dáýirde aiasy tarylyp, umytylýǵa shaq qalǵan aitysty qaita tiriltýde Syr boiyndaǵy Manap Kókeev, Ońtústiktegi Kópbai Omarovtarmen qatar shyǵyp súbeli úlesin qosty. Taǵy bir ǵajaby Kókpekti men Qalbataýdyń ǵana emes, Shyńǵystaýdyń qoinaýyna da tyńnan túren salyp, nebir dastandardy týdyrǵan epik aqyn. Sonyń ishinde Abaidyń 150 jyldyq toiyndaǵy aitysty uiymdastyrý isinde de Qalihannyń óshpesi izi bar. «Aqynbyz dep keýdemizdi uryp júrgen bizderdi jolda qaldyryp, «Mamai batyr» poemasyn jazyp, Shyńǵystaýdy jyrlaýdyń úlgisin kórsetip ketkenin moiyndaýymyz kerek» degen abailyq aqyn Tólegen Janǵalievtiń sózi de bosqa aitylmasa kerek. Osy tusta qara sózdiń qasietin tanyǵan aýdan ákimi Nurlan Sydyqovtyń Jarma óńirine qazaqy lep ákele bastaǵan bilikti basshy ekendigine de eshkimniń talasy bolmasa kerek,
Hosh, sonymen túske jaqyn shymyldyǵy túrilgen sóz ónerinde kil myqtylar birinen-biri ótýge tyrysyp baqty. Alǵashqy sóz saiysynda Rinat Zaiytov pen Farhat Maratulynyń sóz qaǵysýlary birin-biriniń qaiynjurtyn túgendep, jezde-baldyz arasyndaǵy ázil-qaljyńnan shyǵandap kete qoiǵan joq. Árine, Qalbataýdyń qoinaýyndaǵy artyqshylyqtardy sóz etken qos darynnyń sóz saptaýynda qoǵamdaǵy jailar da qozǵalmai qalmady. Rinattyń:
Orys pen qytai qysyp bir jaǵymnan,
Jaǵympaz jasyq elmin nur jamylǵan,-degen ashy shyndyǵy jurttyń kókeiindegisin dóp basty. Osy tusta Júrsinniń ózi «bilikke jaqpai júrgen aqyn» dep moiyndaǵan Rinat Zaiytovtyń kelesi ainalymda keńinen kósile almai qalǵanyn da aitpai ketken jón bolmas. Eldiń bolashaǵy, Qytaidyń alańdatýy sirek te bolsa aityldy. Al, endi Qalihannyń ákesi Qaliasqardyń da kóz qaraqty ziialy bolǵandyǵy «teri shapan kiip kelgen» tegeýrindi aqyn Shuǵaiyp Sezimhan men Qazaq Ulttyq ýniversitetiniń «fizigi» Qazyret Berdihannyń aitysynda jaqsy aityldy. Ásirese, ákesiniń o basta Alashtyń atyn ardaqtap, balasynyń esimin «Álihan» dep qoimaq bolǵandyǵy, biraq, onyń ar jaǵy ózine qaýip bolaryn ańdap, Qalihan degen atqa toqtalǵanyn Qazyret tamasha jetkizdi.
Qyltiyp Qalihannyń ar jaǵynan,
Kóriner Álihandai susy alyptyń.
Ákesi de tekti ǵoi bir árippen,
Aýyzyna qum quiǵan úsh áriptiń, - dep jyrlaǵanyn Qalihan aqynnyń ómirindegi bir jańalyq deýge ábden bolady.
Osy Qazyret Berdihannyń aitys qorytyndysynda Bas júldeni jeńip alǵandyǵy qazylar alqasynyń óte ádil sheshim qabyldaǵanyn kórsetti. Qytaidaǵy qazaqtardyń qazirgi taǵdyry týraly da Qazyretten asyryp batyl kótergen aqyn bolmaǵanyn moliyndaǵan jón boar. Aqynnyń ulttyń óristeýine quryq salyp otyrǵan alyp kórshimizdiń jymysqy saiasatyn áshkerelegen myna joldaryna qalaisha tebirenbessiń:
Kúnshyǵystan estimin kúnde aiǵaidy,
Bilmeimin kim jylaidy, kim qarǵaidy?
Qytaidaǵy musylman baýyrlardyń,
Basyna qaýip tónip tunǵan qaiǵy.
Osylai kete berse ol jaqtaǵy,
Eki million qazaqtan dym qalmaidy.
Ony aitsań «Ol Qytaidyń óz isi» dep,
Ókimet qozǵalmaidy, yrǵalmaidy.
Qazaqstan azamaty emes qoi dep,
Qansha aiǵailasań da tyńdalmaidy.
Qazaqstan zańy eger qorǵamasa,
Qazaqtyń azamatyn kim qorǵaidy?
Osyndai kesek sóz, bayl oilarymen shoqtyǵy biik kóringen Qazyretti qazaqtyń qazirgi aitysyndaǵy jańa esim retinde de kórermen anyq tanydy.
Bul aitysta biriniń oiyn biri qaitalaǵan aqyndar da kózge shalynbai qalǵan joq. Keibiri atyn men dańqyna senip kelip, jurt kútken deńgeiden kórine almai qalsa, endi birin qarsylasynan basym túsip turǵanyn kóre tura qazylar alqasy qapy qaldyrdy.
Sonymen sóz saiysynyń qorytyndysynda 12 aqynnyń 7-i yntalandyrýdy qanaǵat tutsa, 350 myń teńgeden III oryndy Ásem Erejeqyzy (Semei) men Erkebulan Qainazarov (OQO bólisti. Al 800 myń teńge kólemindegi II oryndy Serikzat Dúisenǵazin (Astana) ielendi. Al 1 mln. teńgege baǵalanǵan I orynnyń júldesi kerekýlik Aspanbek Shuǵataevqa buiyrdy. Al 1,5 mln. teńge tigiligen Bas júldeni Qytaidaǵy 2 mln.qazaqtyń zaryn aitqan Qazyret Berdihan jeńip aldy.
Sátjan Qasymjanuly,
Shyǵys Qazaqstan oblysy
