قازاقتىڭ كٶرنەكتٸ ايتىس اقىنى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مٷشەسٸ, حالىق اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ مۇرالارىن جيناقتاۋدا مول ەڭبەك سٸڭٸرگەن قاليحان التىنباەۆتىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولۋىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق اقىندار ايتىسى بۇل جولى جارما اۋدانىنىڭ ورتالىعى قالباتاۋدا قانات جايدى. قاليحان اقىننىڭ قازاقتىڭ تٶل ٶنەرٸن تٶرگە وزدىرۋدا كٶپ تەر تٶككەنٸ تەپتٸشتەي ايتپاساق تا بەلگٸلٸ. ەڭ باستىسى ۇلتتىق قۇندىلىقتى ۇرپاققا جەتكٸزۋدە ۇمىتىلماستاي ٸز قالدىرعان تالانتتىڭ ەسٸمٸن ۇلىقتايتىن ەسكەرتكٸش اشىلدى.
الاشتانۋشى عالىم, بەلگٸلٸ جازۋشى تۇرسىن جۇرتباي, اقىن, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى نەسٸپبەك ايتۇلى, ايتىس ٶنەرٸندەگٸ جٷيرٸكتەردٸڭ باپكەرٸ جٷرسٸن ەرمان باستاپ قاليحان التىنباەۆتىڭ شىعارماشىلىق جولىنا كەڭٸنەن توقتالدى. سونىڭ ٸشٸندە سٷبەلٸسٸ كٷنٸ كەشەگٸ كەڭەستٸك دەۋٸردە اياسى تارىلىپ, ۇمىتىلۋعا شاق قالعان ايتىستى قايتا تٸرٸلتۋدە سىر بويىنداعى ماناپ كٶكەەۆ, وڭتٷستٸكتەگٸ كٶپباي وماروۆتارمەن قاتار شىعىپ سٷبەلٸ ٷلەسٸن قوستى. تاعى بٸر عاجابى كٶكپەكتٸ مەن قالباتاۋدىڭ عانا ەمەس, شىڭعىستاۋدىڭ قويناۋىنا دا تىڭنان تٷرەن سالىپ, نەبٸر داستانداردى تۋدىرعان ەپيك اقىن. سونىڭ ٸشٸندە ابايدىڭ 150 جىلدىق تويىنداعى ايتىستى ۇيىمداستىرۋ ٸسٸندە دە قاليحاننىڭ ٶشپەسٸ ٸزٸ بار. «اقىنبىز دەپ كەۋدەمٸزدٸ ۇرىپ جٷرگەن بٸزدەردٸ جولدا قالدىرىپ, «ماماي باتىر» پوەماسىن جازىپ, شىڭعىستاۋدى جىرلاۋدىڭ ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ كەتكەنٸن مويىنداۋىمىز كەرەك» دەگەن ابايلىق اقىن تٶلەگەن جانعاليەۆتٸڭ سٶزٸ دە بوسقا ايتىلماسا كەرەك. وسى تۇستا قارا سٶزدٸڭ قاسيەتٸن تانىعان اۋدان ەكٸمٸ نۇرلان سىدىقوۆتىڭ جارما ٶڭٸرٸنە قازاقى لەپ ەكەلە باستاعان بٸلٸكتٸ باسشى ەكەندٸگٸنە دە ەشكٸمنٸڭ تالاسى بولماسا كەرەك,
حوش, سونىمەن تٷسكە جاقىن شىمىلدىعى تٷرٸلگەن سٶز ٶنەرٸندە كٸل مىقتىلار بٸرٸنەن-بٸرٸ ٶتۋگە تىرىسىپ باقتى. العاشقى سٶز سايىسىندا رينات زايىتوۆ پەن فارحات ماراتۇلىنىڭ سٶز قاعىسۋلارى بٸرٸن-بٸرٸنٸڭ قايىنجۇرتىن تٷگەندەپ, جەزدە-بالدىز اراسىنداعى ەزٸل-قالجىڭنان شىعانداپ كەتە قويعان جوق. ەرينە, قالباتاۋدىڭ قويناۋىنداعى ارتىقشىلىقتاردى سٶز ەتكەن قوس دارىننىڭ سٶز ساپتاۋىندا قوعامداعى جايلار دا قوزعالماي قالمادى. ريناتتىڭ:
ورىس پەن قىتاي قىسىپ بٸر جاعىمنان,
جاعىمپاز جاسىق ەلمٸن نۇر جامىلعان,-دەگەن اششى شىندىعى جۇرتتىڭ كٶكەيٸندەگٸسٸن دٶپ باستى. وسى تۇستا جٷرسٸننٸڭ ٶزٸ «بيلٸككە جاقپاي جٷرگەن اقىن» دەپ مويىنداعان رينات زايىتوۆتىڭ كەلەسٸ اينالىمدا كەڭٸنەن كٶسٸلە الماي قالعانىن دا ايتپاي كەتكەن جٶن بولماس. ەلدٸڭ بولاشاعى, قىتايدىڭ الاڭداتۋى سيرەك تە بولسا ايتىلدى. ال, ەندٸ قاليحاننىڭ ەكەسٸ قالياسقاردىڭ دا كٶز قاراقتى زييالى بولعاندىعى «تەرٸ شاپان كيٸپ كەلگەن» تەگەۋرٸندٸ اقىن شۇعايىپ سەزٸمحان مەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ «فيزيگٸ» قازىرەت بەردٸحاننىڭ ايتىسىندا جاقسى ايتىلدى. ەسٸرەسە, ەكەسٸنٸڭ و باستا الاشتىڭ اتىن ارداقتاپ, بالاسىنىڭ ەسٸمٸن «ەليحان» دەپ قويماق بولعاندىعى, بٸراق, ونىڭ ار جاعى ٶزٸنە قاۋٸپ بولارىن اڭداپ, قاليحان دەگەن اتقا توقتالعانىن قازىرەت تاماشا جەتكٸزدٸ.
قىلتيىپ قاليحاننىڭ ار جاعىنان,
كٶرٸنەر ەليحانداي سۇسى الىپتىڭ.
ەكەسٸ دە تەكتٸ عوي بٸر ەرٸپپەن,
اۋىزىنا قۇم قۇيعان ٷش ەرٸپتٸڭ, - دەپ جىرلاعانىن قاليحان اقىننىڭ ٶمٸرٸندەگٸ بٸر جاڭالىق دەۋگە ەبدەن بولادى.
وسى قازىرەت بەردٸحاننىڭ ايتىس قورىتىندىسىندا باس جٷلدەنٸ جەڭٸپ العاندىعى قازىلار القاسىنىڭ ٶتە ەدٸل شەشٸم قابىلداعانىن كٶرسەتتٸ. قىتايداعى قازاقتاردىڭ قازٸرگٸ تاعدىرى تۋرالى دا قازىرەتتەن اسىرىپ باتىل كٶتەرگەن اقىن بولماعانىن موليىنداعان جٶن بوار. اقىننىڭ ۇلتتىڭ ٶرٸستەۋٸنە قۇرىق سالىپ وتىرعان الىپ كٶرشٸمٸزدٸڭ جىمىسقى ساياساتىن ەشكەرەلەگەن مىنا جولدارىنا قالايشا تەبٸرەنبەسسٸڭ:
كٷنشىعىستان ەستيمٸن كٷندە ايعايدى,
بٸلمەيمٸن كٸم جىلايدى, كٸم قارعايدى?
قىتايداعى مۇسىلمان باۋىرلاردىڭ,
باسىنا قاۋٸپ تٶنٸپ تۇنعان قايعى.
وسىلاي كەتە بەرسە ول جاقتاعى,
ەكٸ ميلليون قازاقتان دىم قالمايدى.
ونى ايتساڭ «ول قىتايدىڭ ٶز ٸسٸ» دەپ,
ٶكٸمەت قوزعالمايدى, ىرعالمايدى.
قازاقستان ازاماتى ەمەس قوي دەپ,
قانشا ايعايلاساڭ دا تىڭدالمايدى.
قازاقستان زاڭى ەگەر قورعاماسا,
قازاقتىڭ ازاماتىن كٸم قورعايدى?
وسىنداي كەسەك سٶز, باىل ويلارىمەن شوقتىعى بيٸك كٶرٸنگەن قازىرەتتٸ قازاقتىڭ قازٸرگٸ ايتىسىنداعى جاڭا ەسٸم رەتٸندە دە كٶرەرمەن انىق تانىدى.
بۇل ايتىستا بٸرٸنٸڭ ويىن بٸرٸ قايتالاعان اقىندار دا كٶزگە شالىنباي قالعان جوق. كەيبٸرٸ اتىن مەن داڭقىنا سەنٸپ كەلٸپ, جۇرت كٷتكەن دەڭگەيدەن كٶرٸنە الماي قالسا, ەندٸ بٸرٸن قارسىلاسىنان باسىم تٷسٸپ تۇرعانىن كٶرە تۇرا قازىلار القاسى قاپى قالدىردى.
سونىمەن سٶز سايىسىنىڭ قورىتىندىسىندا 12 اقىننىڭ 7-ٸ ىنتالاندىرۋدى قاناعات تۇتسا, 350 مىڭ تەڭگەدەن ٸٸٸ ورىندى ەسەم ەرەجەقىزى (سەمەي) مەن ەركەبۇلان قاينازاروۆ (وقو بٶلٸستٸ. ال 800 مىڭ تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ ٸٸ ورىندى سەرٸكزات دٷيسەنعازين (استانا) يەلەندٸ. ال 1 ملن. تەڭگەگە باعالانعان ٸ ورىننىڭ جٷلدەسٸ كەرەكۋلٸك اسپانبەك شۇعاتاەۆقا بۇيىردى. ال 1,5 ملن. تەڭگە تٸگٸلٸگەن باس جٷلدەنٸ قىتايداعى 2 ملن.قازاقتىڭ زارىن ايتقان قازىرەت بەردٸحان جەڭٸپ الدى.
سەتجان قاسىمجانۇلى,
شىعىس قازاقستان وبلىسى
