Bizdiń basty “qoregimiz” munai bolǵandyqtan onyń taǵdyryna alańdamai tura almaimyz. Biýdjet búiiriniń tompaiýy da, Ulttyq qor qazanynyń burq-sarq qainaýy da, tipti bar sharýanyń shatqaiaqtamaýy osy “qara altynnyń qudiretine” bailanysty. Sondyqtan munai baǵasy kóterilse qýanyp, quldyrasa tunjyrai qalatynymyz osydan.
Ótken qarasha aiyndaǵy Venada ótken basqosýda “OPEK-ke múshe emes elder de munai óndirisin táýligine 0,6 mln barrelge shekteýi tiis”, – degen sheshimniń sheti shyqqany belgili. Sol kezde sarapshylar Resei shamamen munai óndirisin 0,4 mln “bóshkege” shekteitinin jazǵan edi. Energetika ministri Qanat Bozymbaev sol tusta: “Biz OPEK-tegi munai alpaýyttarynyń biri emespiz, áitse de seriktesterimizdiń ustanymyna nazar aýdaramyz”, – dep málimdegen. Shynynda da, 10 jeltoqsanda Venada uiymdastyrylǵan OPEK-tiń kartelge kirmeitin eldermen aradaǵy kezdesýinde biraz jaittyń basy ashyldy. Bizdiń elimiz ózgelermen birdei keler jyldan bastap munai óndirisin táýligine 20 myń barrelge shekteýge mindetteme aldy. Mamandar “20 myń barrel pálendei kóp munai emes” degendi kóldeneń tartýda. Degenmen barreldi tonnaǵa ainaldyrǵanda, onyń kólemi jylyna 1 mln tonna ónim ekenin kóremiz. 1 mln tonna Qazaqstan siiaqty shaǵyn (ekonomikasy) el úshin kóp-kórim “olja”. Óitkeni keibir usaq kompaniialardyń jyldyń óndirisi osy kórsetkishpen shamalas kórinedi.
Demek, 2017 jyly “qara altyn” óndirisin kóbeitemiz degen bizdiń sheneýnikter ainalyp kelgende, óndirisshi-elderdiń kelisimin oryndaýǵa mindetti. Sonda bul sheshimdi bizdiń el qalai oryndaidy?
Energetika ministrliginiń málimetine qaraǵanda, esep qarasha aiyndaǵy munai óndirisiniń kólemine qatysty júrgiziletin sekildi. Iaǵni, osy aidaǵy óndiris deńgeii eskeriledi. Esterińizde bolsa, Qashaǵan munaiy osy qarashada alyna bastady. Energetika ministrliginiń taratqan málimetteri boiynsha, bul aida táýligine 1,7 mln barrel ónim alynǵan. Mamandar bul kórsetkishti tonnaǵa shaqqanda onyń kólemi jylyna 87 mln tonnaǵa dóp keletinin jazady. Ótken 25 jyl ishinde Qazaqstan jylyna mundai munai óndirip kórmedi. Qatelespesek, bizdiń kórsetkishimiz jylyna 80 mln tonnadan asqan da joq.
Mamandar kartelge kirmeitin óndirisshi-elderdiń kelisimine sáikes, Qazaqstan munai óndirisin shamamen táýligine 1,68 barrelge shekteýi tiis ekenin aitýda. Shekteý kólemin bylai qoiǵanda, sarapshylar shekteletin mólsherge jetý de biz úshin ońai emes ekenin jazady. Demek, 2017 jyly “qara altyn” óndirisinde Qazaqstandy “tosynsyilar” kútip tur.
Al óndiristi shekteitin bolsaq, onsyz da daiyn otyny birde jetip, birde jetpeitin ishki naryqtyń ahýaly ne bolmaq? Otandyq munai óńdeý zaýyttaryn shikizatpen qalai qamtamasyz etemiz? Joǵarydaǵylardy bul másele tolǵandyra ma, joq pa, ol jaǵyn dóp basyp aita almaspyz. Áitse de, Pavlodar munai óńdeý zaýyty men Shymkent munai óńdeý zaýyty shikizatty áli kúnge deiin Reseiden alyp jatqanyn jaqsy bilemiz. Kelisim boiynsha, teriskeidegi qońsymyz munai óndirisin bizge qaraǵanda molynan shekteidi.
Reseidiń moinyna alǵan shekteý mólsheri 0,4 mln “bóshke” de ońai kórsetkish emes. Kúni erteń “ózimizge de jetpei jatyr” dese qandai qareketke kóshemiz? Ózderińiz de bilesizder, elimizdegi munai óńdeý zaýyttarynyń jumysy barynsha qupiia saqtalady. Baspasózde ashyq aqparat kezdestire almaisyń. Ishki naryqty daiyn ónimmen qamtamasyz etýden góri tabysy mol eksportty quptaityn bizdiń bilik keler jyly da ádettegidei syrtqa telmiretinimizdi osy kúnnen-aq sezdire bastady.
Jyl aiaǵyna deiin Qashaǵannan 1 mln tonna “qara altyn” alatynymyzdy aityp, aidai álemge jar salǵandai edik. OPEK-ke kirmeitin el retinde jylyna 1 mln tonna ónimdi shekteitin bolsaq, biyl osy Qashaǵan munaiy esebinen “qurbandyq” shalatyn siiaqtymyz.
Qazir álemdik munai baǵasy 57 dollar shamasynda tur. Osylai bolsa sarapshylar jaman ómir súrmeitinimizdi aityp jatyr. Desek te, kóterilgen “qara altyn” pulynan bizge, qarapaiym halyqqa kelip-keter paida shamaly. Sebebi, qarasha-jeltoqsan ailarynda ishki naryqta benzin baǵasy birden 5 teńgege kóterildi. Dizeldi otynǵa qys aiynda suranys sál-pál azaiǵanymen onyń baǵasy áli sol kúiinde 128-130 teńge shamasynda tur. Al dizeldi otynnyń qysqy túriniń baǵasynan adam shoshidy. 175 teńge. Janar-jaǵarmai baǵasymen birge azyq-túlik, kommýnaldy-sharýashylyq tarifteri, qyzmet kórsetý quny da kóterildi. Ótkende ministr Qanat Bozymbaev: “Benzinniń ádil baǵasy 140 teńge” degeni sol edi, ile-shala janar-jaǵarmai saýdasymen ainalysatyn kompaniialar AI-92 benzinin birden osy kórsetkishke teńestirdi. Bizdiń boljamymyzsha, benzin baǵasy 2017 jyly 145-150 teńgege jetedi. Al benzin baǵasy kóterildi degenińiz ómir súrý shyǵyny artady degendi bildiredi. Óitkeni kún ótken saiyn qalyń buqaranyń qaltasyn qymbatshylyq qaǵýda. Úkimet bolsa, aiylyn jiiar emes. “Zeinetaqy men járdemaqyny 20 paiyzǵa ósiremiz” dep aldaýsyratady. Sol 20 paiyzben-aq, dúnie bitkendi “baýyzdap” otyrǵanymen sharýasy joq.
G.NURMOLDAQYZY
"Jas Alash" gazeti
