I
Shyǵarma jazylyp bitti.... Kitap bop basylyp shyqqaly da áldeqashan. Endi, mine, qaita-qaita basylyp ta jatyr. Shamasy, sirá uzaq jyldar kóz maiyńdy taýysqan osy kitapty alǵash ret jazsam degen oidyń basyńa qashan, qalai kelgeni haqynda jáne qalai jazylǵany haqynda oi tolǵaityn ýaqyt ta jetken siiaqty. Shynyn aitqanda, osy saýaldyń budan buryn da bir ret aldymdy tosqany bar. Bunan buryn da dál osy saýalǵa jaýap bergem. Ol, umytpasam, 1970 jyldyń kóktem aiy edi. Almatyǵa belgili synshy Leonid Terakopian keldi. Sovet romandarynyń seriiasynda shyqqaly ázirlenip jatqan «Qan men ter» trilogiiasynyń alǵashqy eki kitaby - «Ymyrt» pen «Sergeldeńge» alǵy sóz jazbaq bop, arnaiy kelgen sapary edi.
Qonaqtyń qalaýy boiynsha biz kóbine syrtqa shyǵyp, kisi-qara az, tynysh kóshelermen kóktem shýaǵyn betke ustai júrip áńgime sherttik. Baiqaýymsha, myna jigit buryn bizdiń jaqta bolmaǵan. Jolǵa shyǵarda qys yzǵary áli de qaita qoimaǵan Moskva mańynyń aýa raiyna qarap kiingeni baiqalady. Al, bizdiń jaqqa biyl kóktem erte kirgen-di. Qys yzǵary qala túgil kóshege shyqsań-aq kóz aldyńa kólbep turyp alatyn sonaý tula boiy túp-túgel qardan arylyp, kireýke munar arasynda kókshil jotasy kók tirep jatatyn zańǵar taýdyń ózinen de sezile qoimaidy. Onyń ústine biyl qys yzǵary bir lezde synyp, qardan arylǵan qarajon dala qala irgesinde býsanyp, erteli-kesh kóńil ashar qońyr jel taý qoinaýynan esti de turdy. Álden búr jara bastaǵan terek butaqtarynda úime-júime bop otyrǵan torǵailar da erekshe sairaýyq. Qonaq ústindegi qys paltosyn aýyrlap, qos óńirin baǵana biz kezdeskende-aq serpip ashyp tastaǵan-dy. Dala túgil qala kóshelerinen de kádimgidei anyq sezile bastaǵan erte kóktem tynysyna sergek áserlenip kele jatty da, kenet ol menen kitap jaiynda surady. Birden-bir bilgisi kelgeni osy kitapty jazsam degen oidyń basyma qalai kelgeni haqynda. Bunyń jaýaby kókiregimde sairap tursa da, men salǵan jerden sheshile qoimai, ótken kúnge oi júgirtip irkile tústim. Sonda meniń oiyma sonaý 1947 jyldyń sarsha tamyzy orala ketip edi. Kún aptaby kisi tynysyn býyp turatyn ózimizdiń órttei ystyq Aral óńiri men jiyrma úsh jasar bala jigit qapelimde kóz aldyma kep tura qaldy. Keshegi surapyl soǵysta bala jigittiń ákesi ózine teteles eki birdei inisimen qaza tapqan. Óziniń de áskerden bosanyp kelgenine kóp bola qoiǵan joq. Tórt jyldan keiin qaityp oralǵan jigit oshaǵy sóngen úiin kórdi. Soǵys bitkeli eki jyl ótse de báriniń birdei er-azamaty orala qoimai, eńsesi túsken eldi kórdi. Qai úige bas suqsa da keshegi soǵysta tirligi tityqtap, júdep-jadaǵan jesir qatyn, jetim bala aldynan shyqty. Balyqshy kolhozdarynyń da áli eńsesin kótere qoimaǵan shaǵy. Qaida barsa da kórgeni - júdeý júz, jabyrqaý kóńil, jupyny ómir. Tirlik úshin kún-tún qatyp tyrbanyp jatqan jas bala, jesir qatyn, kempirler, shaldar. Ara-tura soǵystan jaralanyp qaitqan jarymjan múgedekter ushyrasady. Bir joly ol qalaǵa ketip bara jatqan at arbaǵa ilesip kete bardy. Arbakesh káriia jol boiy jumǵan aýzyn ashqan joq. Túsin bermei tunjyrap alǵan osy káriia tym tuiyq. Jol qysqartqysy kep jaltaq-jaltaq qaraǵan saiyn buǵan syrtyn berip otyrǵan susynan qaimyǵyp toqtap qalady. Onyń qalǵyp otyrǵany, ne álde ǵumyr boiy qýsań da jetkizbei júikeńdi qurtyp bolatyn aldamshy úmit tárizdenip, aýyldan shyqqaly qybyr-qybyr qozǵalǵan at tumsyǵynyń aldynda ireleńdep, bir belden soń tap sondai taǵy bir belden aqsiyp asyp túsip jatqan osynaý dala jolyna telmirip qarap qalǵany belgisiz. Dońǵalaǵy mailanbaǵan eski arba ǵana jol boiy jaǵy bir sembei shiqyldap, zarlap keledi. Jol uzaq. Kún ystyq. Aýyldan shyqqaly talai ýaqyt ótse de, bul ekeýi bir-birine áli til qatqan joq. Kedir-budyr jerlerge kelgende selkildei jóneletin arba ústinde bu da qosyla sekektep, julyny úzile jazdap bara jatqasyn ábden mazasy ketken bir kezde jerge qarǵyp tústi. Botinkasyn sheship qolyna aldy. At sońynda aqyryn ainalǵan arba dońǵalaǵynyń izin basyp ilbip keledi. Ystyq qolamtadai topyraq tabanyn kúidirip bara jatqasyn ara tura jol jiegine shyǵyp ketedi. Shól qinaǵan kezde, baǵana aýyldan shyǵa bere aýzyna salǵan qurtty tilimen aryly-berili úiirip, eki urtyn kezek bultyldatyp, tamaǵyn dymdap alady. Oqtyn-oqtyn kózi talǵansha kókjiekke qaraidy. Qai jaǵyna qarasa da taspa boz ker jýsan kún kózinde qýaryp, qýqyl reńge aýysqan jupyny dala jolaýshy kóńilin júdetip, qusalandypa túsedi. Dúnie dúnie bop jaralǵaly óz syryn ózinen urlap jym-jyrt bop jatqan osynaý meńireý dalada tirlik nyshany tipti sezilmeidi-aý... «Apyr-ai, - dedi bala jigit ishinen. - Qandai qudiretiniń baryn kim bilsin, bir janǵa yqylasyn bermei, aiy tartylyp ketken tas emshek jelindep, bezerip jatatyn da qoiatyn osy myna elsiz-sýsyz quba dala, qý medien qashan kórseń de kózińe ottai ystyq basylyp, et júregiń eljirep turatyny nesi? Adam meken etken aidai álemde kúshi asqan qiianatkerdiń zorlyǵy men zábirinen qan qaqsaǵan bunan da basqa jer bar ma eken? Bul basynan keshken ǵasyrlardyń qazasyz kúni men azasyz aiy bolyp pa? Júzi sýyq jaý birde jerine shyǵystan tise, birde batystan tiip, ylǵi qapylysta qan qaqsatyp ketetin, talai-talai uiqyńdy buzyp, uitqyńdy shaiqap uipa-tuipańdy shyǵaryp ketkende, oty sóngen oshaqtan ómir jalǵasyndai álsiz bir tirlik árqashan qyltiyp qaita kóringenshe ózegiń talatyn. Iá, myna týsyraǵan tul dalanyń ústinen tý-tý baǵzy zamannan bermen qarai sansyz urpaq kóship ótti. Osy dala bizden buryn da talai ul men qyzǵa atameken bopty. Ózimiz siiaqty olar da osy dúniege ár qily asqaq armanmen qulshynyp kelip, biraq birde-biri degenine jete almai, opasyz sum jalǵannan kúńirenip ótipti. Jáne izsiz ótipti. Biz siiaqty olardyń da taǵdyry talqyǵa túsip, tirlik úshin taitalasqan jaǵalasta birde jaý qolynda shalǵaiy ketip, dar-dar jaǵasy jyrtylyp jatsa da el namysy úshin arpalysqan erleri aryn bermepti, kúshi basym jaýdyń birde astyna tússe, birde ústine ózi shyǵyp alys-julyspen ómir keshken azǵantai halyq osy dalada baǵzy zamannan bermen qarai mal baǵyp, egin egip, balyq aýlap kún keshipti. Olar da ózimiz siiaqty túndik astynda tútin tútetip, osy dalanyń bir arýyna ǵashyq bolǵan. Jar qushqan. Perzent súigen. Osy myna ómir boiy órttei ystyq kún astynda qanazasy keýip jatqan qý medien bizge meken bolǵaly qanshama qasiretti ananyń, qaraly jesirdiń, qorǵansyz jetimniń kóz jasy kóldei aqty?! Osy dalanyń keleshegi úshin qiǵylyq urǵan qanshama asyl bozdaqtarymyz qanyn, terin tókti... Iá, qany men terin tókti... Qan men ter... qan men ter... Jas jigit «qan men ter» dep áldeqalai aýzyna túsken duǵadai ishinen kúbirlei berdi. Osy bir aýyz sóz bir degennen júregin shoqtai sharpyp ótse de, balań jigit biraq onyń túp astaryndaǵy anyq máni men maǵynasyn áli uǵa qoiǵan joq-ty. Sol kúni keshke qarai Aral qalasynda turatyn jaqyn aǵasy - Baiqabyldyń úiine kep jetti. Sol boida stolǵa otyryp, qolyna ilikken bir japyraq qaǵazǵa «Qan men ter» dep tuńǵysh ret túsirip edi. Ózińniń, az ǵana halqyńnyń bolashaq baqyty úshin qany men terin tókken ata-babalary jaiynda kúnderdiń kúninde sáti túsip shyǵarma jaza qalsa, onyń atyn dál osylai atarmyn-aý degen oi bala jigittiń basyna sol arada alǵash ret kelip edi.
Áli bir joly da jazylmaǵan, biraq túbi tiri bolsam jazarmyn degen dámeni kóńiline qatty medeý qylǵan ol sol túni uiyqtai almai shyqty... kitaptyń álgindei aty keleshekte jazylatyn shyǵarmanyń sońyraǵy kúni kóteretin azamattyń aýyr júgi men onda sóz etilmish dáýirdiń áleýmettik sipatyn salǵan jerden-aq anyqtap bergen siiaqty. Ony aitasyz ba, sońyraǵy kúni úsh kitaptyń tula boiynda kóp-kóp jaǵdaida oqýshy júregin syzdatyp tastap otyratyn aianyshty aýyr halder bul shyǵarmada basymdap kórsetilip, osy dúnieden ómir jolyn izdegen keiipkerlerdiń de arpalys, alys ústinde qolymen istegen árbir isin únemi ishinde táptishtep, tebireniske túsip ketetin baiandaý sipaty da kitap atynan belgili bop qap edi.
Árine, ol kezde bunyń bári bastaǵy oi edi. Basyńa kelgen oidy sońyraǵy kúni hatqa túsirip, halyqqa usynýdyń jóni áldeqaida qiyn. Shyǵarmaǵa otyrar aldynda táýekelge bel bailaǵan árbir kisige talanttan basqa taǵy eki nárse kerek: biri - bilim, ekinshisi -tájiribe. Al, shynyn aitqanda, sol kezde mende osy eki nárseniń ekeýi de joq edi. Qudai ońdap, men áiteýir bir degennen bar bolmysymdy baýrap áketken álgindei salaýatty oidyń salmaǵyn qatty sezsem kerek. Buǵan jastyq alańǵasarlyqpen yssylai urynýǵa bolmaityn edi. Jóni túzý jazýshy bolý úshin kisi aldymen bilimdar bolý kerek dedim ǵoi. Al, meniń ne bári bitirgenim - on jyldyq mektep. Jáne orta mektep bizge óndirip bilim bere alǵan joq. Ol kezde bizge sabaq bergen oqytýshylardyń ishinde joǵary dárejeli bilimi bar kisi ilýde bireý. Máselen, Aqtóbe pedýchilishesiniń birinshi kýrsyn ǵana bitirgen kisi bizdiń mektepte joǵary klastarǵa qazaq tili men ádebietinen sabaq berdi. Ádebi saýatym men oi-órisimniń túiteligin sezgesin myna shyǵarmany jazýǵa tipti asyqqan joqpyn. Aral óńirindegi ózimizdiń atamekende balyqshylardyń arasynda tura berdim. Keshegi soǵysta óz basymnan keshken, kózimmen kórip kýáger bolǵan oqiǵalar haqyndaǵy shyǵarmamdy asyqpai aqyryn jaza berdim. Qolym qalt etkende keleshek jazatyn kitabyma da tirnektep tarihi derekterdi qarastyryp qoiam. Sol kezdiń ózinde-aq men sońyra jazylatyn úsh kitapta qamtylatyn kól-kósir oqiǵanyń aýmaǵy men áleýmettik salmaǵyn, tap pen taptyń, rý men rýdyń jáne qyrýar qaharmandar arasyndaǵy qym-qiǵash qaqtyǵystardyń sipatyn shamalap sezip edim desem artyq aitqan bolmas edim.
Ilgeride osy kitapty jazam degen oidyń alǵash ret basyma qalai kelgendigi haqynda aittym ǵoi. Qazir sol kitaptar jazylyp bitti. Keiingi birer jyl ishinde qazaq tili men orys tilinde, taǵy talai tilderde jaryq kórip jatyr. Endi qazir bir kez keiingi jaqqa kóz tastap, artynda josylyp jatqan azaby men mehnaty mol aýyr joldyń en boiyn sholyp ótýge bolatyn shama bar. Alaida, óz basym osy oidy týdyrýǵa shyn sebep bolǵan sol kezdegi qudiret kúshtiń syr-sipatynan áli kúnge beihabarmyn. Aitsa aitqandai, bul ózi ne? Kisi janynyń aiaq astynan rýhtanyp, qanattanýy ma nemese áldeqandai oqys ot alǵan ushqyr sezim be? Múmkin, bul keshegi uzaq tórt jylǵa sozylǵan surapyl soǵysta qyrylǵan qyrshyn jandar men solar tókken qasietti qandy, qaiǵy-qasiretti kórip, jas júregi syzdap qaitqan bala jigittiń boiynda syrtqa shyǵýyn tosyp býlyǵyp júrgen kekti yza ma? Sol yzanyń dúmpýi me? Sol yza endi qazir shilde aiynyń osynaý mi qainatqan órttei ystyq kúni astynda, ózderinen basqa tiri bir jan joq sheksiz sary dalada jalǵyzsyrap, kóńili qulazyp kele jatyp ishtei tebirenip oilaýdan, tolǵanýdan keiin basyna kelgen oi ma? Qalai bolǵanda da ózinen ózi oqys basyna kelgen oi bar bolmysyńdy baýrap alady. Sen endi kókiregińdi kernep, arylmas armanyńa ainalǵan tvorchestvolyq oiyń qashan osydan qaǵaz betine túsip, kórkem shyǵarmaǵa ainalyp, úsh kitap bop stol ústinde tompaiyp jatqansha tynym tappaisyń. Seniń bunan bylaiǵy jerdegi bar oiyń men armanyń qansha qus qanattanyp kóterilip ushyp, aspan astyn sharlap kezip ketpek bolsa da, sonyń bárinde de qaita-qaita oralyp kep soǵa beretin jeri - osy oidyń tóńiregi. Endigi jerge sen burynǵysha tań atyryp, kún batyryp qannen-qapersiz ómir súre almaisyń. Sen endigi jerde temir qazyqqa myqtap bailap qoiǵan at tárizdisiń. Neǵurlym bosanyp shyqqyń kep bulqynǵan saiyn solǵurlym álgi oqys kilikken oqshaý oiǵa bar sezimińmen shyrmalyp orala beresiń, orala beresiń. Alda alty jyl oqýyń bar. Onyń ústine jaqynda ǵana ústine shańyraq kótergen jas semianyń biri jetse, biri jetpei etek basty kúibeń-kúibeń tirligi qolyńdy bailap, kózińdi ashyp-jumǵansha on bir jyldyń qalai óte shyqqanyn sezbei qalasyń.
Bul jyldary kitapqa bilek sybanyp kirisip kete qoimasam da, tvorchestvo adamynda yqtiiar, erkinen tys bolyp jatatyn ishtei daiarlyq úzdiksiz júrip jatqany daýsyz. Onyń ústine osy on bir jyl ishinde kitap arqaýyna qolma-qol kiretin tarihi dáýirdiń arǵy-bergi jaǵyn ájeptáýir qazbalap, eki salada material izdedim. Biri - sol dáýir sipatyn tanytatyn tarihi derekter. Bul rette, árine, tarihi taqyrypqa qalam tolǵaǵan kisige Kliýchevskiidiń sózimen aitqanda: «Kóne dúnieniń rýhani beinesin» bilý - ábden qajet edi. Al, árbir dáýirdiń beinesi men bolmysyn, syry men sipatyn sol dáýirde tirlik keshken iri-iri tulǵalardyń isi men áreketinen, ásirese anyǵyraq kóresiń. Araǵa uzaq jyldar túsip, kóz ben kóńilden qashyqtap ketken keshegi ata-babalarymyzdyń bastan keshken san-sapalaq ómirin qazirgi oqýshylarǵa sol qalpynda buljytpai qaita tiriltip ákelý, árine, ońai sharýa emes-ti. Institýt qabyrǵasynda ótkizgen bes jylda ara-tura bibliotekalar men arhivterdi qarap, býda-býda qaǵaz arasynda bizdiń kózimizden qaǵys qap jatqan kóne zaman syryna jińishkelep jol tapqandai boldym. Azamat soǵysynyń oqiǵalaryna qolma-qol qatysqan belgili kisilerdiń bizdiń elde erterekte basylǵan memýarlary men kúndelik qoiyn dápterlerin taptym. Máselen, Kolchak jóninde bizden buryn da, bizdiń dáýirimizde de kóp jazylǵany belgili. Azamat soǵysynyń tarihynda álemge aty shýly bolǵan osy sol dáýirdiń soiqan tulǵasy meniń de bolashaq shyǵarmamnan qaǵys qalmaityny anyq edi; azamat soǵysynyń tarihynan habardar kisilerge aian -Sibirdegi Omby úkimetiniń basyna ol kezderde qudiretti aǵylshyn imperiiasynyń qolymen aparyp qoia salǵan admiral Kolchak «pissimilasynan» bastap, aqyrǵy kúnine deiin aǵylshyndardyń degeninen shyqpaǵan kisi. Aǵylshynnyń Omby úkimetindegi ókili Nokstyń bar degenin buljytpai oryndap otyrdy. Sol Nokstyń ámiri boiynsha Kolchaktyń áigili Tústik Armiiasy qazaq dalasyna kúnbatys jaqtan qaraqurttai qaptap kirgensin-aq basqa bir jaqqa moiyn burmastan Aqtóbeden bastap, Aralǵa deiin tup-týra temir jol boiymen urys sap ilgeri jyljydy da otyrdy.
Demek, Qazaqstannyń batys ólkesindegi azamat soǵysyn sýrettegende Kolchakty aýyzǵa almai únsiz ótip ketý múmkin emes-ti. Al, Kolchak jóninde kóp jazyldy. Solardy bolmashy bir oqiǵalarmen jańǵyrtyp qaitalaǵannan góri, árine, qoldan kelse Kolchak obrazyn jasaǵanda basqa jurt bilmeitin psihologiialyq jańa shtrihtar engizip, oqýshy uǵymynda burynnan qalyptasqan tanys beineni tyń boiaýmen tolyqtyra túsý kerek edi. Kolchak jóninde óz tustastary jazǵan kóptegen memýar ishinen baiaǵy patsha zamanynda general-leitenant bolǵan baron Aleksei Býdbergtiń kúndeligi kóńil aýdartady. Baron Býdberg Omby áskeri úkimeti qurylǵan kúnnen bastap, aqyrǵy kúiregen kúnine deiin Kolchakpen taqym jazbai qyzmet istep, Joǵarǵy Stavkada bas intendant bolǵan kisi. Sonyń jazǵanyna qaraǵanda Kolchak qolaǵashtai iri muryndy kisi bolǵan. Jáne ol uzyn boily aryq kisi bop edi dep jazady. Kezinde aralas-quralas tirlik ómir keshken kisiniń dál mynandai aqiqat kámil biletin shtrihin qalai kádege asyrý kerek? Kolchak obrazynyń bizge belgili burynǵy bolmysyna kishkentai da bolsa sony bir jańalyq qosyp, ol týraly osy kúnge deiingi túsinigimiz ben uǵymymyzdy keńeite ala ma, soǵan septigi tie me?
Úshinshi kitapty jazý ústinde, kóldeneń bireýdiń kózimen admiral Kolchak bylai sýretteledi: «General Chernov myrs etip kúlip qoidy. Kolchak keń kabinetti kezip júr. Aldynan ersili-qarsyly ótken saiyn admiraldyń qara hrom etik kigen tertedei uzyn aiaǵy ereń-sereń etip qaita-qaita kózine túse berdi. «Tyrna aiaq eken ǵoi» dep oilap, sonan anaý qashan óz ornyna baryp otyrǵansha keýdesine túsken basyn kótermei, óz-ózinen yńǵaisyzdanyp, qysylyp bitti». Nemese sol kitaptyń ekinshi bir jerinde Kolchak ózi kóńildes bop júrgen Ombynyń ataqty aktrisasynyń qolyn súimek bolǵanda erninen buryn admiraldyń qolaǵashtai úlken murny tiip ketedi de, kelinshek tyjyrynyp, qolyn tez tartyp ala qoiady. Árbir tarihi tulǵanyń obrazyn tolyqtyryp, jandandyra túsetin álgindei aqiqat anyqtama derekter keiinirek jazýshy qalamyna ilikkende oqýshy kókiregine qona ketetin ádebi shtrihqa, asa qajet detalǵa ainalýǵa tiis. Taǵy bir mysal: «Qan men terge» material izdep júrgen kez-di. Ózimizdiń elge jylda jazǵy kanikýlǵa kelip-ketip júrgen bir saparymda Araldyń ár nársege nazar aýdaryp izdenip júretin Saǵi Jabasov degen bir zerdeli intelligentinen Azamat soǵysynyń belgili áskeri qairatkeriniń biri - Frolov haqynda jaqsy derek taptym. Al, Frolov - Kronshtadt moriagi. Azamat soǵysynyń alǵashqy jyldarynda tótenshe mandatpen Qazaqstanǵa kelgen kisi. Sol kezde Qostanaida atty ásker polkin uiymdastyrýshylardyń biri. Sonan bir kezde Kolchaktyń Tústik Armiiasyna Krasnovodsk mańyn iemdenip jailap alǵan aǵylshynnyń ekspeditsiialyq áskeri qosylmaqshy boldy ǵoi. Qazaq jerine Orski jaqtan basa-kóktep kirgen qaraqurttai qalyń qol bul ólkeniń el-jurty sirek kezdesetin, sýy tapshy shól dalasynda ózderiniń kóńil túbindegi kóz tikken nysanasyna jetkenshe endi tek Orynbor - Tashkent temir jolynyń boiymen ǵana ilgeri jyljyp otyryp, Aral teńizine de jetedi. Bul kezde qyzyldar da qol qýsyryp qarap otyrmai, jan-jaqtan asyǵys jinaǵan ásker quramalaryn Aral qalasynyń kúnbatys jaǵyna toptap, aqtarǵa osy arada toitarys bermek bolady. Osy bir qiyn-qystaý kezde jańaǵy Kronshtad moriagi Frolov ta Túrkistan maidanynyń tótenshe mandatymen Aralǵa kep jatqan edi.
Bul arada taǵy bir aita ketetin nárse mynaý: XX ǵasyrdyń bas kezinde qazaq dalasynyń alys túkpirinde jatqan Aral teńiziniń jaǵalaýynda alǵash ret promysel ashqan orys kýpetsteri - Markov pen Mokeev, Kisin - beregirek kep qaltalary qalyńdap, qoń jinap alǵan soń, bir yńǵai balyqtan túsken tabysty mise tutpady. Aral teńiziniń arǵy betinde jatqan Hiýa handyǵynyń tai-tai maqtasy men matasyna bergi jaqtan qol sozady. Sol sol-aq eken, Aral teńiziniń aidynynda iri-iri kemeler men kebeje qursaq barjalar paida bola bastady. Túrkistan maidany tótenshe mandatpen jiberetin Frolov Aralǵa kelgen bette álgi kók teńizdiń kókjaldary - Markov, Mokeev, Kisinderdiń kemelerin kúshpen dereý jinap alady da, olardyń palýbasyna pýlemet, pýshka ornatyp, soǵys flotiliiasyn qolma-qol quryp jiberedi. Ózi sol flotiliiaǵa komissar bolady.
Baiqaǵan shyǵarsyzdar - komissar obrazyn jasaityn kisige myna kronshtadtyń moriak quiyp qoiǵandai dap-daiyn ádebi prototip. Onyń boiynda komissarǵa laiyq, qajet qasiettiń bári bar. Kózi tirisinde kóre almasam da, onyń sol dáýirde túsken fotokartochkasyndaǵy keskin-kelbetine qaraǵanda, syrt beinesi, túri men tulǵasy tap bir komissarǵa laiyq - jazyq keń mańdaily, ótkir kózdi. Bútkil syrt kelbetinde aqyldy, parasatty ári meilinshe ustamdy kisiniń pishini baiqalatyn. Azamat soǵysynyń qaharly kúnderinde aiaq ústi júrip áldeqalai kóz ilindirip alatyn, bar ómiri arpalys pen alysta ótken kisiniń qatýly qabaq astynan qaraityn úlken kók kózinde de sabyrly salmaq bar-tyn. Izdegenge suraǵan degendei, biz izdegen bar jaqsylyqtyń bári bir óziniń boiynan tabylyp turǵanyna qaramastan men biraq, bul kisiden, komissar Diakovtyń boiynan ineniń jasýyndai eshteńe alǵam joq. Ony trilogiianyń úshinshi kitabyn oqyǵan kisi baiqaýy kámil, «Kúireýdegi» komissar Diakov myna Frolovqa ómirbaiany jaǵynan ǵana jaqyndastyra túsetin keibir ortaq uqsastyqtary tabylyp qalsa da, syrt túri men psihologiialyq jáitteri bir-birine kereǵar, alshaq. Sonan bolar, áiteýir, syrt qaraǵan kisige bul ekeýi tabiǵaty eki bólek jandar.
Avtor óziniń komissaryn qaitken kúnde de myna Frolovqa uqsatpai, qaidaǵy bir qarama-qaishy obraz jasaýdyń qamyn kózdegen siiaqty. Shynynda da, ondai oi mende bolǵan joq. Men, árine, Azamat soǵysy týraly terbegen árbir sýretkerdiń komissar beinesine qaitken kúnde de soqpai ketýi múmkin emes ekenin bildim. Sol bir otty jyldarda qyzyl komissarlar partiialyq kóregendik pen qyraǵylyqtyń, saiasatta da, soǵysta da shym-shytyryq arasynan súrindirmei jol taýyp alyp shyǵatyn kemeńger aqyldylyq pen uiymdastyrýshylyq qabiletterimen qosa jańa zaman ákelgen zor adamgershiliktiń jarqyn úlgisi bola bilgen jandar edi ǵoi. Orys jazýshylary jańa áleýmettik shyndyqtyń rýhani didaryn ashýda Qyzyl Armiia komissarlarynyń san alýan suńǵyla beinelerin jasady. Olar bul rette orys ádebietiniń óz dáýiriniń aldyńǵy qatarly ozyq oily ókilderiniń beinesin jasaýdaǵy kóp ǵasyrlyq jemisti dástúrlerin sheber paidalana bildi. Orys prozasy týdyrǵan komissarlar beinesine, dos bylai tursyn, jaýdyń ózi tabynbaýy esh múmkin emes-ti. Sovet oqýshylarynyń áldeneshe urpaǵynyń sanasynda parasat pen er júrektiliktiń, jiger men qairattyń, kemeńger, kósemdiliktiń qiynnan qiysqan kemel jarasymy retinde qalyptasqan kesek beinesin jasaýda álgindei aitýly dástúrdiń ómirsheń qaǵidalaryn eskermei ketýge de, sol siiaqty úirenshikti úrdisti qýalap, kóp súrleý kóne mashyqqa urynýǵa da bolmaityn. Kei rette ádebi kanonǵa ainala bastaǵan komissar beinesin jasaýda oqýshy qaýymdy selt etkizer jańa sipat, sony boiaý tabý qapelimde ońaiǵa túse qoimaǵany ras. Men oqýshy sanasyna kópten uialap qalǵan komissar beinesinde á degennen jaqsy ashylǵan azamattyń kemeldilik pen rýhani qaisarlyqty, kisilik sipattardy sol kúiinde qaldyryp, biraq komissar bolsa - ústine syqyrlatyp qara súrik kigizip kórsetetin ońai ádisti maldanǵym kelmedi. Biraq uzaq oilap, uzaq tolǵaýdyń ústinde syrt nobaiy aiqyndala bastaǵan óz komissarymnyń ózi tektes ózge beinelerge uqsamaityn basqa bir bólek beinesin kóńilim tanyǵanmen, kópke deiin dál ústinen dóp basyp kózge elestete almadym.
Sóitip júrgende bir top jazýshy bop Gýrev oblysyna bara qaldyq. Kúzdiń qara sýyǵy edi. Alǵash qar jaýdy. Kaspii syrtyndaǵy kól-kósir jazyqta uiqy-tuiqy boran kóterildi. Jeleńdeý kiinip shyqqan bizder ári-beriden keiin qaltyrap, tońa bastadyq. Aramyzda sýyq tigizip alǵandar da joq emes. Ásirese, syrt jaqta bolyp qaitqan bir egde jazýshy eki iininen dem alyp ázer otyr. Ádette qarly borasyn túgili temekiniń tútinin jaratpaityn oǵan myna tutqiyldan tap bolǵan sýyq ońai tiip kele jatqan joq-ty.
Jol-jónekei bir balyqshy kolhozynda kidirdik. Dastarhan ústinde álgi kisimen qatar otyryp qalyppyz. Úlken bólmede, qapelimde tym-tyrys tynyshtyq ornady. Sol bir qas pen kózdiń arasynda jym-jyrt únsizdikte meniń kórshimniń kókirek syryly qulaǵyma shalyndy. Ony óz ishimnen aiap, júzine jalt-jalt qarai berdim. Ol kúni bul minezime ózim de túsingem joq. Arada biraz ýaqyt ótken soń, Almaty kóshesinde aldymda ketip bara jatqan bir dimkes kisini kózim shaldy. Uzaq jyldar boiy súiekke sińgen sartap dertten ábden qajyǵan sol bir adam ór attaǵan saiyn alqymynan alyp arpalysyp kele jatqan ajalmen aiqasqa túsip bara jatqandai kórindi maǵan. Ómirge qushtarlyq pen qaisarlyqtyń shynaiy kórinisi astanalyq qonaq úiiniń aldynda, kúzgi keshte, mine, taǵy kóz aldymda qalt-qult basyp ketip bara jatty. Men úige jetisimen jańa ǵana kóshede kórgenderim men kóńilge oralǵandarymdy qoiyp dápterime túsire bastadym. Ol keiin úshinshi kitapta Elamannyń Diakovty alǵash ret kóshede kóretin jerine sol qalpynda túp-túgel kirdi. Osyndai densaýlyǵynan túgel airylǵan, keýdesinde tek shyqpaǵan jany júrgen dimkás adamnyń jas respýblika taǵdyryna orasyn zor qaýip týǵan qiyn-qystaý kezeńdegi minezi men áreketin kórsetý alǵash ret sonda oiyma keldi. Ón boiyndaǵy barsha kúsh-qýatyn aqtyq tamshysyna deiin adamzat bolashaǵyna sarqyp bergen qaisar jan nege komissar bolmaidy dep oiladym. Shynynda da, Qyzyl Armiia alǵash uiymdastyrylǵanda ondaǵy saiasi qyzmetkerler tepse temir úzetin jastardan ǵana turmaǵanyna, olardyń qatarynda abaqty men astyrtyn kúrestiń barsha taýqymetin tartqan keshegi «kóksaý katorjnikterdiń» de bolǵanyna tarihtyń ózi kýá emes pe?! Baiqaǵan bolarsyzdar, komissar beinesin jasaýda, óz basym, eski súrleý arasynan soqpaq izdegim joq. Ne de bolsa kókiregimde bas kótergen osynaý bir oqshaý oidyń eteginen ustaǵym keldi.
Árine, avtordyń aldyna qoiǵan maqsaty qaǵaz betine túskende qanshalyq onyń bastapqy oilaǵan qalpynda móldirep quiylyp shyǵar-shyqpasy óz aldyna - bir basqa. Qaisybir synshylardyń sol tusta trilogiianyń tek sońǵy kitabynda ǵana oqiǵa jelisine kiretin kóksaý komissardyń basyndaǵy ár alýan áleýmettik is-áreketi ár qyrynan kórinse de, al endi onyń jeke basynyń otbasynda ótkizgen óz úlesine derbes tietin keser-keldesine qatysty ómiri oqýshy qaperinen únemi qaǵys qala beretini haqynda aitqan pikiri kókiregime qonady. Olardyń pikirin ózim de ishtei qostai otyra, bul tusta áitse-daǵy bir aitarym bar: shyǵarmamda beinelemek bolǵan álgindei kisilerdiń osy tirlikte az jasasa da, kóp jasasa da ózderiniń jeke basy jóninde jan qinaltyp oilanbastan, árqashan óz tabynyń basyna ǵana bult úiirilgen qiyn-qystaýda boiyndaǵy azamattyń ar-namysymen birge bar jalynyn, jigerin de, kúshi men qabiletin de, kókiregindegi ystyq sezimin de, bilimin de adam balasynyń jarqyn bolashaǵy jolyndaǵy kúreske sarp qyp bergenderi sózsiz. Soǵan o bastan-aq moiyn usynyp kóngen jandar. Sondyqtan da, ondai sanaly perzentterdiń ózderi murat qyp tutynǵan qatal qaǵidasyna qaishy keletindei birde-bir qylyǵy, birde-bir áreketi bolmasa kerek. Endeshe, álgindei tilek bildirgen synshylarǵa aitsam dep kópten beri kókiregimde saqtap júrgen bir oiym mynaý edi: bundai tulǵalardyń taǵdyryn jeke bastyq ómir dep, qoǵamdyq ómir dep, arasyna jik bólip jatýǵa kelmeidi. Ol óz ómiriniń talai-talai kúnderi men túnderin ótkizgen syz qabyrǵaly kórdei qarańǵy abaqtynyń azaby men tozaǵy - qalasańyz bar-aý, ol úshin ári jeke basynyń etene taǵdyry ári úlken murat jolyndaǵy óreli áleýmettik kúresiniń ózekti mazmuny bolǵany daýsyz.
II
Ár jazýshynyń tvorchestvolyq tásili ár basqa. Bolashaq shyǵarmaǵa material izdeýden bastap, ony oi eleginen ótkizip, suryptan tańdap alýy, jinaqtap qorytýy, bolashaq shyǵarmanyń geroilaryna aldyn ala prototip ázirlep, harakterler sipatyn bas-basyna daralaý tásilderi ár jazýshyda ár qily. Bul jóninde barlyq jazýshynyń bárine ortaq, bárine kúni-buryn belgilengen kanon joq. Ilgeride ómir súrgen dúniejúzilik ádebiet klassikteriniń tvorchestvolyq tájiribesin aitpaǵan kúnniń ózinde, bizdiń tustastarymyzdyń ónege alarlyq úlgileri az emes. Soǵystan keiingi úsh-tórt jyldyń ishinde menimen ádebietke qatar kelgen qalamdas joldastarymnyń qaisybiri ózi tirlik keshken ómirden kórgenin, bilgenin, esitkenin árqashan bir mysqal da bolsa boiyna sińirip, basyna jinap, júregine túiip qap otyrady. Ol eshqandai aldyn ala material jinaý, qoiyp dápter júrgizý degendi bilmeidi; ylǵi óziniń jadyna tez tutyp, tez qozdaityn ushqyr qiialyna senedi. Onyń bolashaq shyǵarmaǵa kerek degen áserleri men oilary kóńiliniń bir tereń túkpirinde kózge kórinbei qordalanyp jatady. Al, ekinshi bir jazýshylar bolashaq shyǵarmaǵa kúni-buryn qam jasap, ázirlik júrgizip júrgen kezinde qalamyn qoldan bir sát shyǵarmai, kóńiline oralǵan urymtal oi men utymdy shtrihqa deiin dereý qaǵazǵa túsirip otyrady. Men ózimdi osy ekinshi topqa jatqyzam. Árdaiym óz áserlerimdi jazyp júrem; basymnan ótken qandai ahýal da qaǵaz betinde iz qaldyrady. Onyń bárin, negizinen, Elamanǵa paidalandym. Elamannyń keibireýlerge sylbyrlyq siiaqtanyp turatyn ustamdylyǵy, kóringenge kókiregin asha bermeitin tuiyqtyǵy, syrt kózge qoi aýzynan shóp almaityn momyn kisidei seziletin uiańdyǵy men uialshaqtyǵy, ne istep, ne qoisa da ishtei elep-ekshep, sananyń sarabyna sap júretin sarabdaldyǵy, eń azy, otynyń basyna degen yqylasyna deiin óz basymnan keshken ómirimniń dálme-dál kóshirmesi bolmaǵanmen de, men úshin airyqsha jaqyn qulyq pen qylyq sekildenedi de turady.
Meniń ákem Kárim - usynǵany múlt ketpegen mergen kisi eken. Keiin ol balyq kolhozynan aýdan ortalyǵyna aýysqasyn da dáiim bir at pen bir júirik tazy ustady. Qashan soǵys bastalyp, maidanǵa attanyp júrip ketkenshe ákem árbir demalys saiyn qala syrtyna shyǵyp, uly qum ishinen ań aýlaityn. Bizdiń jasyraq kezimizde ákemniń: «Ańǵa jetpeitin it bolmai-dy. Áńgime ańdy shalýynda emes, alýynda»,- degen sózi qulaǵymda qapty. Áli esimde: uiasyna jetken kúshikti aýyzdandyratyn kezde ol kisi árqashanda aiaq jetetin jerde otyrǵan aýyldardan qaida bir qýǵan ańǵa adymyn ashtyrmai jetip, ilip túsetin ári júirik, ári ustaǵysh qumai tazy surap ákep, osy bir úzdik qasietke kúshiginen baýlýshy edi. Ol kezde onsha mán bermesem de, áke sóziniń shyndyq syryna kózim keiin jetti. Kim bolmasań ol bol, ónerge talpynǵan jaǵdaida qýǵan ańdy baýyryn ashtyrmai, qas pen kózdiń arasynda ilip túsetin qus qanatty júiriktik pen úzdik sheberlikke býyny qatpai turyp, jas talantty baýyryn jańa-jańa kótergen bala kezden baýlyǵanǵa ne jetsin!
Uly Abai sóz ónerin dertpen teń dedi. Dert bolǵanda da kisi qashan óle-ólgenshe súiegimen birge ketetin naq bir arylmas ta aiyqpas azap, osydan qashan qolyńnan jorǵalaǵan qalamyń sylq etip, jazý qaǵazyna qulap túskenshe kisini toqsan tolǵantyp, dóńbekshitip bolatyn tolǵaq. Júirik atty únemi babyna keltirip jaratyp ustap, báigege jii qosyp turmasa, jaby bop ketedi. Baiqap otyrǵan bolarsyzdar, bul arada men ádebiet tarihynda ózimiz jaqsy biletin uly klassikterdiń tvorchestvosyndaǵy ónegeli tájiribesin ádeii aitpai otyrmyn.
Ádebiet bosaǵasynan attaǵan árbir jazýshy óziniń aldyndaǵy dúniejúzilik ádebi jaqsy úlgilerden jastaiynan taǵylym-tárbie alyp, erte aýyzdanǵany qajet. Óz basym sheberlik ónerin ájeptáýir eseiip baryp, býynym qatyp ketkesin ǵana úirengendikten be, kórkem shyǵarmaǵa qoiylatyn negizgi zańdaryn kesh ańǵaryp, keiin uqtym. Onyń tolyp jatqan sebebi bar: 1942 jyly iiýn aiynda onynshy klasty bitirgen boida bizdi áskerge aldy. Tórt jyl ótkesin, 1946 jyldyń kúzinde bosanyp elge qaittyq. Áskerge alǵanda ata-ananyń ystyq qushaǵynan basqa eshteńe kórmei qaǵýsyz ósken kók shybyq bala edik. Áskerden bosanyp qaitqanda keshegi alyp ushqan qus qanat kóńil bastan ótken sonaý surapyl tórt jylda ájeptáýir shiryǵyp, shyńdalyp qaitty. Bul jyldary biz qiraǵan qalalar men qyrylǵan qyrshyndardy ǵana kórip, keshegi jarqyldaǵan jastyq kóńil kúrt tunjyrap, jabyǵyp qana qaitqan joq. Sonymen birge biz ot ortasynan qantógis ataýlyny ólerdei jek kórip oraldyq. Soǵystyń adamgershilik tabiǵatyna atymen syiyspaityn surqiia sipatyn buryn da sezetinbiz. Biraq bu joly ony adam men halyqqa, ádildik pen izgilikke, ómir men baqytqa qanshalyqty keltire alatyndyǵyn, adam taǵdyry men qoǵam tarihyndaǵy kúiretýshilik kesepatyn óz kózimizben kórip, óz júregimizben túsindik. Beikúná tógilgen qan men kóz jasynyń quny men mánin túbegeili túsindik. Búl soǵystyń tusynda ádildikten habardar, adal júrek árbir pende ómir men ólim taitalasyn kóre júrip, adamdyq tirshiliktiń barsha rýhani, áleýmettik, moraldyq qasietterdi óz arynyń tarazysyna sap, saraptai alar turlaýly azamatqa ainaldy. Osyndai óreli sananyń soǵystyń bastapqy kezindegi qiynshylyqtardan shyǵarǵan parasatty qorytyndysynan azattyqqa qulshynǵan shynaiy otanshyldyq sezim týdy. Basqynshylyq ezgige bas ura almaityn halyq qahary osyndai ár jaýyngerdiń kókireginde oianǵan ar men namystan tutandy. Halyq qaharmandaryn shynaiy azamattyq sana, perzenttik namys týdyrdy. Biraq bul kezde burynǵy alańsyz kóńil bárimizden qalǵan, sol anaý jan alyp, jan berip jatqan taitalas urys ishinde qyltyldaǵan tarazy basyna Otanymyz, halqymyzdyń, qala berdi, búkil adam balasynyń taǵdyrymen birge, dál sonda bizdiń ózimizdiń de keleshekte jer basyp júrer-júrmesimiz talasqa túsip jatqanyn ulan baitaq qazaq dalasynyń alys túkpirindegi kári-jas túgel sezgen edi. Osynaý uly alasapyran jalpy halyqtyq soǵysta bir-birin joq etýge umtylǵan eki armiia ǵana bir-birine qarsy soǵysqan joq, sondai-aq, murat-múddesi tutastai qarama-qaishy eki ideologiia da jantalas ústinde jaǵalasyp jatqanyn biz kóńilimizben ǵana túigemiz joq, kózimizben de kórdik. Mine, osy alapat soǵys talai-talai halyqtyq iri tulǵalardy, ardager azamattardy týǵyzdy. Eli men jeri úshin qasyq qany men shybyn janyn pida etýden taiynbaǵan talai-talai erlerdiń sanyn shyǵardy arasynan. Solardyń ishinde, ásirese, astana túbindegi arpalysta óziniń azamattyq iri tulǵasymen meilinshe qatty kóterilip jarqyrap shyqqan shyn mánindegi halyqtyń perzenti gvardiia polkovnigi Baýyrjan Momyshuly edi. Aýyz ádebietiniń dástúrinen de irgesin alys sala qoimaǵan halyq sol anaý astana túbindegi surapyl urys ishinde shybyn janyn shúberekke túiip, qanquily jaýmen arystansha alysyp jatqan batyr uldaryn bul jaqta ańyzǵa ainaldyryp, áni men jyryna qosyp, aýyzdan-aýyzǵa tarap jatty. Sonyń arqasynda qazirgi soǵysta áli de aýyl kóleminen uzap shyǵa qoimaǵan balalardyń sanasyndaǵy uǵym men túsinik baiaǵy jyraýlar aitatyn folklor men qissalardaǵy batyrlardyń myń san jaýǵa jalǵyz shabatyn kózsiz erligi tárizdenetin.
Keiin soǵys bitip, 1947 jyly ásker qatarynan bosanǵan boida soǵys jaily shyǵarma jazǵanda ózimizdiń kisilerdi álgindei esirip, oq ótpes, qylysh kespes elden erekshe er ǵyp kórsetýden aýlaq boldym. Bul arada, árine, qansha degenmen professional qazaq ádebietindegi ozyq úlgiler, ásirese, sol kezdiń ózinde Evropa ádebietimen iyqtasyp turǵan Muhtar Áýezov prozasynyń qudireti bizdiń bárimizge de yqpalyn anyq tigizgen edi. Bunan, árine, bizdiń shyǵarmamyz sol kezdiń ózinde tórt aiaǵynan teń basyp tur edi degen oi týmasqa kerek. Bizdiń osaldyǵymyz basqa túrde bolatyn. Ony ilgeride aittym. Tuńǵysh týyndymnyń ón boiyna arqaý bop tartylǵan oqiǵanyń ózekti jelisi - ózim qatysqan Kýrliandiiadaǵy soǵys edi. Sondyqtan da, bul shyǵarmada basynan aiaǵyna deiin qatysatyn bar geroilardyń minez-qulqy, is-áreketi, sezimi men arman-oiy, tartysy men taǵdyry -bári-bári ózim jaqsy biletin jáittar. Óli kúnge deiin yzǵary men syzyn sál-pál esińe alsań bolǵany ólide sai-súiegimizdi syrqyratyp qoia beretin qarly okopta oq astynda taqym jazbai qatar júrgen qarýlas joldastarymnyń basynan keshken oqiǵalardy aldym. Sonyń bári de urys ishinde júrip óz kezimmen kórgen, ózim kýá bolǵan jaqsy biletin jáitter edi; soǵan qaramastan tula boiy tuńǵysh shyǵarmama ózek bop engen ómir shyndyǵynan góri qazirgi kúni jurttyń kózi men kóńilinen qashyqtap ketken sonaý arǵy kóne dúnie haqynda jazylǵan keiingi úsh kitaptaǵy shyndyq meniń júregime áldeqaida jaqyn jáne jyp-jyly tiip turady.
Al, osy qalai? Bunyń syry nede? Óz basymnan keshken oqiǵalar jóninde jazylǵan osy kitapty ár tusta aýdaraiyq dep usynys bolǵan saiyn óz basym soǵan onsha yńǵai bermei, kegejektep keiin tarta beretin sebebim nelikten?
Bul saýal birazdan beri oilandyryp júr. Araǵa biraz ýaqyt túsirip jiberip qatal. syn kózimen qaita qaraǵanda tuńǵysh shyǵarmanyń tula boiynan tolyp jatqan kemshilik kórinetin sirá-daǵy ádet qoi. Ásirese, búgingi kúngi óskeleń ádebiettiń talaby men talǵamynyń turǵysynan qaraǵanda kóńil tolmaityn kóp-kóp olqylyqtar kózge uryp turar-aq. Bizdiń elde halyq basy quralǵan jiyn arasynda qyljań jigitterdiń kúlkige aitatyn bir-eki aýyz óleńde «shóp te óleń, shóńge de óleń, óleń de óleń» degen jol bar-dy. Kórgeniń men bilgenińdi kókirektegi qatty talǵamnyń tezinen ótkizip, tap bir tonnalaǵan rýda arasynan sirkedei-sirkedei jyltyraqtardy syǵyp alyp som altynǵa ainaldyratyn zergerlikti dástúr ǵyp daǵdylanbaǵan jaǵdaida, tegi sirá, ádebiet bosaǵasynan jańa attaǵan árbir jas talapkerdiń bári de shóp pen shóńgeni kórse de jipke tize beretin bolý kerek. Al, endi osy beipildik meniń de tuńǵysh shyǵarmama salqynyn az tigizgen joq. Kóńilge oralǵannyń bárin ońdy-soldy kitaptyń qoiny-qonyshyna kóbirek tyqqyshtap jiberdim de, nebir shiyrshyq atqaly ushqyndap turǵan oqiǵalar ot almaǵan myltyqtai jipshe tarqatylyp jónine qaldy, sonyń saldarynan shyǵarma siýjeti bolbyrap, bos belbeýlikke aparyp soqtyrdy da otyrdy. Sondyqtan oqiǵa jelisine arqaý ǵyp alǵan negizgi konfliktten bastap, sol bir qyzyl qyrǵyn urys ishinde qylysh júzin jalań aiaǵymen basyp júrgen árbir jaýyngerdiń jankeshti erligi men isi, shiryqqan sezimi shartpa-shurt oqiǵalardyń ústinde de jýyq arada óristep damyp bolmai, bolbyrlyq oqýshy júikesine tiip yzalandyryp otyratyn, qaisybir kezde kórkemdiktiń qatal tarazysynan ótkizip jinaqtap qorytylmaǵandyqtan, kórgeniń men bilgenińdi sol qalpynan quittai ózgertpesten qolǵa ustatqandai ǵyp qaǵaz betine túsire salmaq bolǵandyqtan, shynyn aitý kerek, qalam aldy tuńǵysh shyǵarmada fotografiialyq naqtylyq basymdap kete beretin. Qandai naqyshyna keltirip, kózge elestetip, qolǵa ustatqandai dáldikpen jazylǵan tabiǵat sýretteri men adamnyń ishki-syrtqy kórinis-kelbetteri de sylbyr, salqyn bolatyn. Baiqap otyrǵan shyǵarsyzdar, bul maidan ómirin jete bilmegendikten týyp otyrǵan kemshilik emes. Bunyń tegi basqa. Bul qolyna tuńǵysh qalam alǵan árbir jas talapkerdiń pissimildasyn birden úlken shyǵarmadan bastaǵan-da bolatyn sátsizdik.
«Aýzy kúigen úrip ishedi». «Qan men terdi» á dep qolǵa alǵannan bastap tuńǵysh shyǵarmada kóbine-kóp tájiribesizdikten ketken kemshilikterdi bunda qaitalamaýǵa tyrystym. Jáne bul búgingi kúnniń shyndyǵy emes, baiaǵy ata-babalar ómir súrgen kóne zaman jóninde jazylatyn tarihi roman bolǵandyqtan da maǵan dáýir sipatyn (nravstvennyi obraz veka) jetik bilý kerek edi. Al árbir dáýirdiń syry men sipaty, sol dáýirde ómir súrgen adamdardyń minez-qulqyna, arman-múddesine, dúniege kózqarasy men aldyna qoiǵan áleýmettik maqsatyna tikelei bailanysty. Qoǵam kelbetin qai dáýirde bolmasyn adam balasynyń aldyna tutqan armany men múddesi anyqtaǵan.
Bul arada bir aita ketetin nárse mynaý: qazaq halqynyń sonaý ǵasyrlar qyrynan arman asyp ketip jatqan kóne tarihy men keshegi revoliýtsiia qarsańynan bastalatyn bergi tarihynyń arasynda bir-birine múlde uqsamaityn kúrdeli sananyń yqpaly anyq sezilip turatyn áleýmettik jańa sapaly qubylystar bar. Keibir ústirt oilap ton pishken kisilerge salsaq, qazaq halqynyń keshegi revoliýtsiia qarsańyndaǵy tirliginde túk ózgeris bolǵan joq siiaqty. Tymyq teńizdiń sespesten tunyp qalǵan túbindei óziniń ejelgi jym-jyrt boikúiez tirligin túie qomy men at arqasynda terbetilgen besikshe bir áýen, bir yrǵaqpen áldilep ótkizip jatqan el. Olardyń kóz aldyna qazaqtyń ushy-qiyry joq keń dalasy men sol dalada yzǵyp kóshken, úiir-úiir mal, jel aidap qalbańdaǵan qańbaq, tabaq-tabaq et, zereń-zereń qymyz elesteidi. Myqtaǵanda rý men rý arasyndaǵy partiiagerlik, alys-julys, barymta, aitys, tartys. Bul, árine, ústirt uǵym. Revoliýtsiia qarsańynda jańa zaman sarynyna eleńdep delebesi qozyp jatqan halyqtyń áleýmettik aqýaly tek qana osyndai kúide edi desek, bul eń aldymen tarihi shyndyqty burmalaý bolar edi. Sol kezdegi dáýir kelbetin dál osyndai etip sýrettesek, ata-baba arýaǵyna kórer kózge qiianat istep, kemsitip, qalamymyzdyń ushy azamat namysyna qate tiip ketken de bolar edi ǵoi. Tarihi taqyrypqa qalam tolǵaǵan soń, qulqyń qui qalasyn, qui qalamasyn, sen endi bir yńǵai adam janynyń iirimderiniń arasynan ata-babańnyń izin izdep, sezim shiyryn sharlap, kúittep, otbasy, oshaq qasynda ainalaqtap qalýǵa qaqyń joq.
Ol sýretker pozitsiiasyn bir jaqtylyqqa soqtyrmai qoimaidy. Al, syńar jaq sýretker qoǵam kelbetin quddy qisyq ainadan kórgendei bútil bolmysyn buzyp jiberýi yqtimal.
Baǵzy bir zamandaǵy baiyrǵy Qazaqstan keshegi revoliýtsiia qarsańyndaǵy qazaq tirliginde salt-sana, ádet-ǵuryp, dástúr, úrdis jaǵynan túk aiyrmashylyq bolmasa da, ulttyq sana-seziminde kúrdeli ózgeris baiqalatyn. Áýeli revoliýtsiia tusyn, onan azamat soǵysyn basynan keshirgen qazaq dalasynda tirlik keshken ata-babamyzdan ot basynda osharylyp otyryp qalmaǵany siiaqty, bútil bar tilegi men kórgen-bilgen qairany qara bastyń qulqynynda bolǵan joq. So siiaqty, boiyndaǵy bar jalyny men jigerin, barlyq qairatyn qoǵamdyq qulyqpen shektep, tirliktiń basqa qubylysyna kózin tars jumyp alǵan qatal taǵdyr qurbany bolmaǵany anyq. Bul kezdegi qazaqtyń túp-túgel bári bolmasa da, arasynan ara-tura oqyǵan kózi ashyq azamattar shyǵa bastady. Sonymen birge on altynshy jylǵy halyq kegin qatty shiryqtyrǵan qandy oqiǵa tusynda keshegi mal sońynda kún keshken jalshylardyń oiy, sanasy ósip, ońy men solyn tani bastady, súitip shym-shytyryq ómirden kóterilip qap edi. Qaisybiri qoǵam aldynda, óziniń ary aldynda isi men qylyǵyna esep bere alatyndai jaýapkershilik iesine ainaldy. Meniń esebim boiynsha Elaman da artyǵy joq, kemi joq, dál osy dárejege ǵana kóterilýge tiis qaharman edi. Bas keiipkerdiń obrazynyń jan-jaqty dialektikalyq ósip-jetilýin jáne ádebi tulǵa bop qalyptasýyn áńgimelei otyra sóz arasynda oqýshy qaýymnyń ózine belgili taǵy bir tarihi shyndyqty aita ketpekpin: Oktiabr revoliýtsiiasyna deiin Qazaqstanda onshalyqty jumysshy tabynyń bola qoimaǵany barshamyzǵa belgili. Demek uiymdasqan sanaly halyq kúresi bolǵan joq dei alamyz. Osy shyndyqqa súiene otyryp, men de qoldan kelgenshe shyǵarmada álgindei el tirligindegi erekshe sipatty sol eziniń sylbyr baiaý qalpynda saqtaýǵa tyrysqam-dy. Kóshpeli halyqtyń samarqaý oianyp kele jatqan sana-sezimi men ejelgi eski qoǵamnyń rýshyldyq-feodaldyq sal bókseliginen áli de bolsa shyndap aryla qoimaǵan mimyrt tirligin tezge salyp tezdetip áketkim kelmep edi. Trilogiiany jazý ústinde talai jyldarǵa sozylǵan jigersiz kúnderimde qalam terbegen sol anaý tarihi dáýirdegi halqymyzdyń esý jolyn shamadan tys ásirelep ósirip jibermei, óziniń bir yrǵaqty baiaý áýeninde sýretteýdi búiirimniń bir jaǵynda qatty ustaǵam-dy. Meniń oiymsha, keshegi mal baqqan jalshynyń sanaly jolǵa túsip, qyzyl jalaýlatyp revoliýtsioner bolǵanyn kórsetkennen kóri, onyń osy jolǵy qalai kelgenin, sebebi men saldaryn kórsetkim keldi. Osy jolda basynan keshken zil batpan aýyr azaby men qiianatkerlerden qysqa kúnde qyryq ret shekken zábir-japasyn kórsetý áldeqaida kóńilge qonymdy siiaqtanǵan. Biraq sol kezeńge jazylǵan shyǵarma bolsa, qashan bas keiipkerdiń qolyna qyzyl tý ustaǵansha kóńili kónshimeitin keibir shydamsyz synshylar osy tusta Elamandy biraz bóriktirip aldy. Sonymen birge synshylardyń qamshysy asyqpaityn avtorǵa da tiip ketip jatty. Olar kóbine-kóp bas keiipkerdiń alǵashqy eki kitaby aiaqtalsa da, áli baiaǵysynsha sylbyr damyp, shaban ósip, halyq qozǵalysynyń qaharly sapyna kósh basshy bop ózge jurttan sógerligi artyp sýyrylyp shyqpaǵanyn synady. Al, bul obrazdy jasaýdaǵy meniń maqsatym basqasha edi. Men kúrdeli ýaqyttaǵy qym-qýyt oqiǵalardyń ortasynda ombylap júrgen qarapaiym adamnyń jan dúniesindegi dialektikalyq qarama-qaishylyqty qubylystarǵa psihologiialyq taldaý jasaýǵa tyrystym. Qysqasy, bas keiipker obrazyn dástúrli shema-shtamptan aýlaq ustaý, burynnan jurtqa málim obrazdardan shama-sharqym kelgenshe ózgesherek etip shyǵarýdy kózdegem-di. Óziniń sybaǵasyna tigen osy bir oqshaý joldy ómirdiń tezi men tepkisi ony qiyn kezde bir qyspaqtan keiin bir qyspaqqa qaqpaqyldap salyp, qarańǵyda kózi bailaýly adamdai jaryq sáýleni sipalap júrip tabýǵa májbúr etti. Bir esepten, keshegi qarasiraq balyqshynyń osynaý adam qoǵamy astan-kesteń bop jatqan alaǵaida-bylaǵai zamanda ózindei kózi qaraqty kisilerdiń arasynda seń soqqan balyqsha basyn taýǵa da, tasqa da soǵyp, birde súrinip, birde jyǵylyp adasyp kep, aqyr aiaǵynda jańa zamanda ómirge jarqyn jappai bet buryp jatqan halyq kóshiniń uly dúrmegine ilesýin kórsetýde úlken shyndyq jatty. Qaisy deseńiz, bul jol - bizdiń halyq arasynan shyqqan biren-sarandaǵan oqyǵan azamattardyń sanaly maqsat joly emes. Bul qarańǵy halyqtyń sol bir qiyn-qystaý kezde sipalap júrip tapqan jarqyn bolashaq joly edi.
III
Osy trilogiianyń sońǵy, úshinshi kitabynyń jazylý protsesinde biraz qyzyq jaǵdai boldy. Alǵashqy eki kitap - «Ymyrt» pen «Sergeldeń» jazylyp bitkesin araǵa uzaq ýaqyt salmai úshinshi kitapqa kiristim. Trilogiianyń sońǵy kitabyna jaqyndaǵan saiyn osyǵan deiingi san salaly oqiǵalar da kenet etek-jeńin jinaqtap, dóńgelenip bir arnaǵa quiyp qapty. Burynǵydai emes, bul kezde kádimgidei qatary kemip qalǵan adamdardyń aqyrǵy kitapta aiaqtalýǵa tiisti taǵdyryn sońyraǵy kúni qalai jinaqtap, qalai túiip tastaýmen úshin alda turǵan qiyn másele edi. Qai ýaqyttaǵy qandai jazýshyǵa, sirá da óziniń kitabyn aiaqtaý ońaiǵa soqpaityn tárizdi. Bul qiyndyq siýjettiń logikalyq damýyn bilmeýden nemese oqiǵa arqaýyn shatastyryp alǵannan týmasa kerek. Menimshe, ol óziń qoian-qoltyq aralasyp baýyr basyp ketken geroilaryńnan aiyrylǵyń kelmeýden, olarǵa degen qimastyń sezimmen sabaqtasyp jatqan siiaqty. Ilgeri eki kitapqa qaraǵanda myna sońǵy kitapqa otyrar aldynda uzaǵyraq oilanýǵa týra keldi. «Kúireýdiń» siýjetine arqaý bop enetin tartystarmen birge taǵdyrlardy oilastyryp, adamdardyń araqatynasyn anyqtap, árbir oqiǵany aldyn ala egjei-tegjeiine deiin basymda ábden pisirip alsam kerek, bir kezde qarasam quddy qaǵazǵa túsken shyǵarmadai jadymda sairap turǵan siiaqtandy. Sonyń áseri ǵoi deimin, bul kitapty jazýǵa otyrǵanda qol-aiaǵymnan tusaý túskendei erkindik sezildi. Jazýǵa otyrǵanda da ádettegi daǵdyly mashyq boiynsha basynan bastamai, qalamym kitaptyń keiingi jaǵyna qarai tartty da turdy. Sóitip «Kúireýdiń» áýeli sońǵy taraýyn jazdym. Ony bitire sala dereý sonyń aldyndaǵy taraýǵa otyrdym. «Kúireýdiń» bas jaǵy áli jazylmaǵanyna qaramastan, keiingi jaǵyndaǵy ázir bop, bitip turǵan ekinshi jáne úshinshi taraýlardyń jolma-jol aýdarmasyn tez jasatyp aldym da, kelisip qoiǵan ýáde boiynsha «Drýjba narodov» jýrnalyna jiberdim. Jolma-jol aýdarmany bas redaktordyń orynbasary, synshy Leonid Terakopian oqyp shyǵyp, maǵan bylai dep hat jazǵan edi: «Kitap sóz joq sátti shyqqan. Onda qapysyz jazylǵan utymdy sátter óte kóp. Biraq.óz basym búkil bólimniń ajaryn ashyp turǵan Táńirbergen basyndaǵy aqtyq sahnalar dep bilem. Bul baiandaýdaǵy sheberliktiń asqan úlgisi, keiipkerdiń jol kórsetýshi bop shekken taýqymetin baiandaityn syrtqy siýjet sonshalyqty shytyrman, sonshalyqty saliqaly asa bai ishki mazmunǵa ie bolǵan. Munda adamǵa tán tirshiliktiń sonshama tuńǵiyq filosofiiasy sonshalyqty tereń ashylypty. Sen jas myrzany óziniń kisi retinde barsha syr-sipatyn aqyryna deiin sarqyp ashatyndai qystalań haldi jaqsy oilap tapqansyń. Ásirese, óz aýylyndaǵy, aýylǵa jaqyndaǵandaǵy, ólim aldyndaǵy sahnalary janyńdy túrshiktiredi. Menińshe, myrza ómiriniń sońǵy sátin ashatyn liniia - seniń tvorchestvońdaǵy bir biik. Filosofiialyq tereńdik pen oidyń ótkirligi munda naǵyz shyrqaý biikke kóterilgen. Men bul taraýlardy sonshalyqty súisinip, sonshalyqty qýanyp oqyp shyqtym. Úshinshi kitapta Elaman da meilinshe nanymdy, meilinshe shynaiy. Kenjekeige úilenetin epizody jaqsy tabylǵan. Men Elamanǵa odan asqan sátti qosaq taba almas em. Elamannyń bul qylyǵy - onyń sanasyndaǵy úlken erjetýdiń, buǵan deiin kórgen taýqymeti men tolǵanystarynyń zańdy nátijesi bolyp tabylady... Alaida, men Elamanǵa bailanysty kóńilime oralǵan eki eskertpemdi aitpai kete almaimyn. Bálkim, bul úshinshi kitaptyń qoljazbasyn oqymaǵanymnyń (meniń qolymda birinshi bólimniń qoljazbasy joq) saldary shyǵar. Eskertpelerimniń uzyn-yrǵasy mynaý: sońǵy sahnada Elaman tym az kórinipti. Bul seniń súiikti keiipkerińmen qoshtasatyn sátiń emes pe? Biraq sol qoshtasý sátin tym kúzep jibergen siiaqtysyń. Ol oq tiip qulaidy. Menińshe, bul epizodty bir-eki bet burynyraq bergen durys bolar edi. Al, Elamannyń ótip bara jatqan ǵumyr týraly oilaryna, men bolsam, budan góri kóbirek oryn bergen bolar edim, tipti ótkendegi bir oqiǵalardy oiyna túsirter edim. Óitkeni, qarapaiym keiipker emes, bas qaharmanmen qoshtasqanda oqýshy kóńilin oisyrata túsken durys qoi. Mundai jerde boiaýǵa, oiǵa, keiipkerdiń qushtarlyq sezimderin ashýda sarańdyq jasaý qanshalyqty oryndy bola qoiar eken. Ol tek ólip bara jatqan joq, óz ómirine ózi qorytyndy shyǵaryp, ósiet qaldyryp bara jatqan da joq pa?
Tipti, Elamannyń jaralanatyn kezinde de kisi tebirenterlik shtrihtar qajet siiaqty. Qur baiandaýdan góri, kóńil qozǵarlyq pafosqa kóbirek nazar bólgen durys. Pafos bolǵanda, onsyz da túsinikti jaǵdaidy onan saiyn qazbalai túsetin ásire romantikalyq qyzyl sóz emes, sezimge shabar utymdy detaldar tabylǵany jón sekildi. Tipti, Elamannyń ólim aldyndaǵy kóńil-kúiin meilinshe tereńdep ashatyn asqaq notalardyń óziniń eshqandai ersiligi joq. Óitkeni, shyǵarmadaǵy basty qaharmanmen qoshtasý oqýshy janyna budan góri qattyraq batýǵa tiisti».
Elamannyń ómiriniń aqyrǵy sátin kúsheite túsý kerektigi jóninde «Drýjba narodov» jýrnalynyń sol kezdegi proza bóliminiń bastyǵy, synshy V. Oskotskii de osy pikirde ekenin aityp hat jibergen-di. Bir jerden shyqqan eki synshynyń pikiri kókeige qona ketti. Elamannyń qaterli túnde kirpik qaqpai shyǵatyn jerdegi tebirenisi men tolǵanysyn qaita qarap, onyń ómir jáne ózi týrasyndaǵy oiyn tereńdete túsý kerek boldy. Bu da tolqyn tepkisine túsken qý qaiyqtai ómir teńizine kóz ashqaly basy bylǵaqtap, taý men tasqa soǵyp kele jatqan jan. Jaý qoly jaǵasynan ketpegen alys-julystan onyń osy joly bir sát bulqynyp bosanyp, japan túzdegi jalǵyz jappanyń astynda jym-jyrt túnde uiyqtai almai dóńbekship jatqany osy dúnieden óziniń ornyn izdeitin naǵyz yńǵaily tús eken. Sony sezgesin qaita qaradym. Qaita otyrǵanda Elamannyń Túrkiia jerinde úsip ólgen inisi men kári ájesin qabyrǵasy qaiysyp eske alatyn tusyn qostym. Endi bir kez onyń óz qasynda qannen-qapersiz uiyqtap jatqan kishkentai balalaryna kózi túskende kóńili taǵy bir tosyn kúdikpen dir etip, myna shirkinder erteńgi kúni erjetkende qandai adam bolady, ózderi qanyn, terin tógip, qansha jan ómirin qurban etip júrip qiyndyqpen ornatqan osynaý jańa dúnieniń keleshekte qaisysy qandai kádesine jarar eken dep tebirenip ketetin jerlerin de Oskotsskii men Terakopiannyń álgi hattarynan keiin qosqam-dy.
Ilgeride úshinshi kitaptyń áýeli sońǵy jaǵy buryn jazylǵany áńgime boldy. Al, solai bolýynyń sebebi nede? Qandai shyǵarma bolmasyn basynan bastaityn kúlli bar qalamgerdiń bárine ortaq úirenshikti daǵdydan «Qan men ter» trilogiiasynyń aqyrǵy kitaby tusynda ainyp ketýge sebep bolǵan kúshtiń kózi qaida jatyr? Rasyn aitsaq, ol kezde bul saýal basyma kelgen joq. Ol kezde uzaqqa sozylǵan kólemdi shyǵarmanyń aqyry oilamaǵan jerden dál bulaisha aiaqtalǵanyna ǵana qýanǵanym esimde. Jumys ústinde tosynnan týǵan jańaǵy oqshaý qylyqqa men kóp keiin oilandym. Shamasy, sirá, uzaq-uzaq joldan sharshaǵan jolaýshynyń itinip-soǵynǵan júristen zyqy ketkende árqashan kózin de, kóńilin de únemi ilgerige qadap, barar jeriniń topyraǵyna tabany tietin sátti ańsap bolatyny siiaqty, talai jylyn sarp etken myna kólemdi shyǵarmanyń aqyryn kórý men úshin armanǵa ainalyp, kóńildiń kók dónenine ilesken qalam da ilgeri qarai súirelep otyrǵan shyǵar-aý. Onan da basqa bir myqty sebep bar edi. Oqyǵan kisiniń qaperinde bolar «Qan men terdiń» sońǵy seksen beti túp-túgeldei Táńirbergen myrzanyń basyna bult úiirilgen dramalyq aýyr sitýatsiiaǵa qurylatyn. Jas myrza osyǵan deiin ózge jurttyń basyna qara kún týdyryp qoiyp, qyzyǵyna kóldeneńnen qarap júretin jigit-ti. Endi búgingi kúni dúnie kezektiń kóbi óz basyna kelip, bar aqyr zaman bir óziniń ústine tóngende jas myrzanyń jan daýsy shyǵatyn jerin kórgim kelgen de bolar. Onyń ústine, bir zamanda bai aýyldyń barsha jany alaqanyna sap mápelep ósirgen jas myrzalardyń basynan baǵy taiǵan kezde dýshar bolǵan qiyndyqta bári birdei jańa jaǵdaidyń yńǵaiyna túsip qalyptasa almai, qaisybireýleri baiaǵy ózderiniń ór kókireginen qaitpai qasaryp turyp alatynyn bilýshi edim. Olar basynan baǵy taiǵanyn, dáýreni ótkenin, tipti zaman ózgerip, adam balasynyń qulqy men piǵyly bólektene bastaǵanyn da moiyndamai, halyq pen qoǵam aǵymyna kóndikpei qarsy turam dep kúrt ketip mertigip qalatyn. Osy bir tragediialyq jaǵdai meniń bir jaqyn týysymnyń basynda boldy. Ol ári bai, ári bolys bolǵan. Biraq erterek dúnie salǵan. Artynda qalǵan úsh balasynyń úsheýi de jas bolǵandyqtan, artynda qalǵan qyrýar mal ustaǵannyń ýysynda, azýlynyń aýzynda ketip, az ǵana ýaqyttyń ishinde ap-sap bop, sińiri shyqqan kóp kedeidiń birine ainaldy.
Aǵaiyndy úsh jigittiń úlkeni men kenjesi basqa tússe baspaqshyldyń kebin keptep, yńǵaiy kelgen jumystyń bárine bilek sybanyp kirisip, balyq aýlap, ań aýlap, balaly-shaǵaly úlken úidiń ash-jalańash jandarynyń aýzyna qarsy bazar as ákep salyp júredi. Al, ortanshysy qashan soǵys jyly áskerge alynyp, Stalingrad túbinde habar-osharsyz joq bop ketkenshe baiaǵy qarshadai bala kezinen qanyna sińgen bai myrzanyń tákappar qulqynynan qutyla almai-aq dúnieden ótti. Onyń kórerge kóz kerek sulý kelbeti men qoń etin kesip jatqanda da qyńq etpeitin ýyzdan daryǵan tabiǵatyndaǵy tákappar degdarlyǵyn Táńirbergenge alǵanym anyq. Keiin álgi úsh aǵaiyndy jigittiń úi ishi Shalqarǵa kóship keldi. Qaladaǵy aǵaiyn-týmalar saýaty bar ǵoi dep ortanshysyn nan satatyn dúkenge ornalastyrmaq bolady. Bári kelisilip qoiǵanyna qaramastan jáne qalaǵa jańa ǵana kóship kelgen balaly-shaǵaly úide isher astyń joqtyǵyn kóre tura álgi aǵamyz, bul joly da bir kezdegi bai myrzasy ekeni esine túsip: «Endi áielder qusap ústime aq halat kiip, prilavkanyń arǵy jaǵynda nan satyp turam ba?» — dep, balaly úidiń soryna qarai, óziniń ejelgi namysyna basty da ketti. Sol shiryqqan betinde bir kisiniń tilin almastan ol jas kelinshegin alyp Alǵaǵa tartyp ketti. Alǵadaǵy tasty topandap syndyratyn karerge qara jumysshy bolyp ornalasty. Qansha qairatty, ójet jigit bolsa da, bir aidan keiin qos alaqany kók múiizdenip, qý súiegi qalǵan aǵaiymdy kórgende kózime jas quiylyp ketip edi...
Bul arada bir aita ketetin nárse: mal baqqan qazaqqa baiý qiyn bolsa da, bailyǵynan jurdai bop aiyrylý ońai-aq edi; kóbine-kóp qazaq maly jaý bir shapqannan nemese jut bir soqqannan qalmaityn-dy. Qandai myńǵyrǵan bailaryn da jaý men juttan keiin ne qoradaǵy, ne óristegi malynan tigerge tuiaq qalmai, kózdi ashyp jumǵansha qý taqyr kedei bop shyǵa keletin. Sondyqtan da, qazaqta «batyr - bir oqtyq, bailyq - bir juttyq» degen maqal bar. Keshegi tórt qubylasy teńelip, sharshysyna kep shalqyp turǵan talai bailar bir kúnde bar malynan aiyrylyp jer soǵyp otyryp qalǵanda, olardyń kúni esiginde júrgen keshegi qarasiraq kedeilerden áldeqaida tómen bolatyn. Ózderiniń osyǵan deiingi bolyp-tolyp turǵan baqytty, bazarly kúnin oilap, qazirgi qor haline azarlanyp ishterinen azyp bitetin-di. Kórilerinen góri bundai kezde, ásirese, bai aýyldyń bulǵaqtaǵan jas myrzalaryna qiynyraq. Úsh aǵaiyndy jigittiń álgi ortanshysy sekildi olar da ózderiniń basyna túsken qatal taǵdyrdyń temir tuiaq tepkisine tirlikte kónbei qasarysyp qiǵylyq uryp baǵady. Úiinde isher asy bolmasa da, baǵy taiǵan myrzalar baiaǵy sáni men saltanatyn jurt aldynda saqtaýǵa tyrysady. Baiaǵydai táýir kiim kiip, tańdap táýir at minip qatarynan qalmaýǵa tyrysqan saiyn, sorlylardyń jupyny tirligi jurt kózine kóbirek túsip, aýyl ishinde olardy syrtynan syqaqtap, kúlýshiler kóbeietin. Syilaǵannan góri endi olardy ishinen aiaýshylar kóbeidi. Bergi jaǵynan bórisinip jelke júnin kúdireitip turǵannyń ózinde kúni ótken myrzalar bul kúnde ózderiniń kúshik qurly qaýqary qalmaǵanyn qatty sezinip, ishinen ý ishkendei bop turatyn-dy. Oktiabr revoliýtsiiasynan keiin qazaq dalasynda osyndai kúni ótken myrzalar kóbeidi. Ne sanda joq, ne sanatta joq dál osyndai shermender prosloikasy kún saiyn qaýqarynan airylyp, quddy kisi qolyna qaraǵan jetim baladai jurttyń qasy men qabaǵyna qarap, únemi raiyn ańdyp otyratyn. Keshegi tóbesimen kók tiregen Táńirbergenderdiń bizge jetken siqy, mine, osyndai edi. Dál osyndai aianyshty bir taǵdyr bizdiń ózimizdiń ottyń basynda da bolǵasyn ba, áiteýir trilogiianyń úshinshi kitabyna otyrǵanda Táńirbergenniń taraýy meniń yqtiiar erkimdi qoimai ózine eliktirip tartty da turdy.
IV
Ilgeride men tarihi derekterdi arhiv arasynan qalai izdep tapqanym jaiynda biraz áńgimeledim. Jańa ǵana sóz qylǵan myrzalardyń beregirek kelgesin ózderin bir kezderde mápelep ósirgen ortasynan tabany taiǵan jaǵdaida qandai kúige ushyraǵany haqynda aitylǵan áńgimede shyndyǵy sorǵalaǵan tarihi derek-ti. Al, biraq tarihi shyǵarma jazǵanda kisi tek qana derektiń dáldigi men aiǵaqtardyń aqiqattyǵyn, naqpa-naqtyǵyn saqtap qazirgi kúni kóz ben kóńilden qashyqtan ketken sol derekter, sol faktiler, sitýatsiialar shyndyǵynan jaza baspasy bar murattyń bári oryndala ma? Menińshe, tarihi taqyrypqa qalam terbegen jazýshyǵa birden-bir kerek nárse - adam rýhynyń tylsym syrlaryn ashý bolsa kerek. Ótken zamannyń ózimen birge boiynda ala ketken aqiqat shyndyqtyń beinesin ainytpastan qaita tiriltý tipti de qiyn emes, al másele sol faktiler astarynda jatqan qoǵam men adam rýhynyń beimálim syrlaryna jan bitirip kórkemdik qýat berý, kóz aldyńa kúni búgingi shyndyqtai elestete bilý kez kelgenniń oń jambasyna kele bermesi aqiqat. Ol úshin jazýshyǵa erekshe zerde, airyqsha aqyl-parasat, eń bastysy, sýretkerge tán sezimtal júrek qajet-aý deimin. Faktiler men derekterdiń yǵy men kóleńkesinde qalyp qoimaý úshin ótkendegi oqiǵalardyń meniń búginginiń ǵana emes bolashaqtyń da talǵam-tarazysy turǵysynan saralai, salmaqtai bilgen durys siiaqty. Sonda ǵana kez kelgen tarihi tulǵa jańasha sipatqa ie bolyp, nanymdy da senimdi shyǵatyndai. Men Sýdyr Ahmet obrazyn jasaý ústinde bolǵan adamnyń áreket-harakterin sol qalpynda buljytpai berýge ǵana tyrysqan joqpyn. Bul harakter basqa halyqta da bar. Bunyń kóńildirek ári aq eden elgezek túri - áigili ded Shýkar men elpek Momyn. Biraq, alaida bar-aý, osy minezdes obrazdyń boiynda syrt kózge záredei de zal aly joq siiaqtanyp turyp ta kei-keide kútpegen jerden zulymdyǵy jeńińkirep ketip otyratyn anyq parazit qýlyq bar. Osy taqylettes obraz qazaq topyraǵyna baiaǵy bir mal baqqan kóne zamannan bermen qarai enshiles bop, entelep baýyr basyp, ult boiyna isi sińińkirep qalǵan siiaqty. Sýdyr Ahmet ómir súrgen sonaý arǵy zamannan beri qansha ýaqyt ótti. Zaman ózgerdi. El jańardy, jer jańǵyrdy. Salt-sana men ishken as, kigen kiimnen bastap, qazirgi kisilerdiń minez-qulqy, isi, piǵyly múlde ózgerip ketti. Al, biraq bizdiń aramyzda sý aiaq Sýdyr Ahmetterdiń qatary kemidi me? Menińshe, kemigen joq. Osyndai obraz, minezder týǵan topyraǵynyń tól perzenti bolǵan jaǵdaida, ol sirá, osy dúnieden jýyq arada iz-tússiz joǵalyp kete qoimasa kerek. Ony aitasyz ba, bundai kisiler, sońyraǵy kúni jazataiym ómir ózgere qalsa da jańa jaǵdaidyń aǵymyna basqa jurttan buryn taǵy da osylar tep-tez ikemdele ketýge yńǵailanyp turady. Buny, árine, onyń jańalyqqa jany qumarlyǵynan dep qaramaý kerek. Bar bolǵany - jan saqtaýdyń qamy. Bu da óz ortasynyń boiaýyna qarai túri men túsin ózgertip, syrt beinesin ómir súrýge laiyqtap tep-tez yńǵailana qoiýdyń bir tásili. Máselen, Oktiabr revoliýtsiiasynan keiin ile-shala qyrda jatqan halyq buryn-sońdy jer betinde bolyp kórmegen jańa sapaly ómirge baiaý da bolsa bet burdy. Ásirese, qazaq dalasynda kolhozdastyrý bastalǵan tusta kedeiler jańa jolǵa jappai túsip jatqanda qyr adamdarynyń boiyndaǵy burynǵy salt-sana, ádet-ǵúryppen birge búkil psihologiialyq minez-qulyq ta qatty ózgeriske ushyrady. Halyqtyń qulqy ózgermeiinshe kiimin ózgertken jańa sapaly qubylys bola qoimaityny belgili. Uly jolǵa túsken halyq óziniń jarqyn keleshegin betke ustap úderip tarta jónelgende, ádette tozyǵy jetken dúnieniń eski-qusqylary eski jurtta qalyp qoiýǵa tiisti. Sol kóp silimtilerdiń biri bolmasa biriniń arasynda Sýdyr Ahmetter de zamananyń jańa kóshinen qajetsiz kóne buiymdai umytylyp qalyp qoiar dep edik. Keshegi feodaldyq-rýlyq qoǵam týdyrǵan osynaý tól perzent, jańa zamanmen bir kún joldas bolýǵa jaramas dep oilap edik. Bul ózi jańa qoǵam boiyna múlde jaraspaityn eski dúnieniń jat qylyǵy men qubylysy siiaqtanatyn. Sóitse irip-shirip bitken eski qoǵamnyń ózegine ólermendikpen úńgip kirip, uia salyp alǵan myna aqjarqyn alaiaqtan adam qoǵamy jýyq arada arylyp bola almaityn ómirsheń aramtamaq eken. Bul, shirkin, basqalardan góri áldeqaida jańalyqtyń jetegine burynyraq jabysyp, aǵym yńǵaiyna da ózgelerden buryn ikemdelip ala qoidy. Basyndaǵy daǵdyly kiiz qalpaqty olar jurttan buryn laqtyryp tastap, japyraityp jaman kepkany kiip ala qoidy. Pishinin ózgertse de, al bular biraq mazmunyn ózgertken joq. Basqa jurt, máselen, likbez mektebine kári demei, jas demei aǵylyp baryp jatqanda, bular syrt ainalyp yqtap ketti. Biraq olar saýatty kisiniń syily ekenin, bárinen buryn saýatty bolýdyń tirlikte tiimdi ekenin baiqaǵasyn, halyq yqylasyna bólenip júrý úshin hat tanityn, kózi qaraqty kisi bop kórinýge tyrysty. Meniń balaraq kezimde soǵys aldynda bizdiń aýylda Tileýjan degen bir kisi balyq kolhozynda basqarma boldy. Kúnde keshke qarai ol úi janyndaǵy kóleńke basy uzarǵan kezde syrtqa tósek saldyrady. Shyntaǵynyń astyna tastaǵan qus jastyqqa jantaiyp jatyp arly-berli ótip jatqan kisi-qaranyń kóz aldynda gazet oqityn. Gazetten basyn kótermei, bar yntasymen yqylas .qoiyp oqityny sonshalyq qasyna kelgen kisini jaqtyrmai shytynap qalatyn ádet shyǵar-dy. Bir kúni Myńbastyq Sháribi degen qýaqy kisi basqarma úiiniń aldynan ótip bara jatyp, kenet qaiyrylyp toqtai qalypty. Bas almai qadalyp qalǵan qolyndaǵy gazetti basqarmanyń teris ustap otyrǵanyn baiqaǵan eken. Kóńili júirik qý kisi kúlkisin ázer tyiyp, qasyna keledi.
- Tileke, qalai, oqyp jatyrsyz ba?
- Kúndiz jumys kóp, sosyn, keshkisin qol bosaǵasyn ǵana gazet qaraisyń.
- Durys qoi, gazette ne jazypty?
- Ne deriń bar ma? Jazatyn nárse kóp qoi.
- Álbette, álbette, - dep qosyla qostaidy da, Shárip basqarma qolyndaǵy gazettiń «Sotsialistik Qazaqstan» dep jazǵan soidaýyldai-soidaýyldai iri áripterdiń basyndaǵy «S»-ny saýsaǵymen basyp turyp, - Tileke, osy qai órip edi? - dep suraidy.
Ańqaý Tileýjan qý kisiniń arǵy jaq kóńilindegi ázildi ańǵara qoimasa kerek. Qolyndaǵy teris ustap otyrǵan gazettiń tómengi jaǵynda shalqalap jatqan jańaǵy anaý-mynaý emes, at tuiaǵyndai «s» árpine ol endi shuqshiyp o jaǵynan bir, bu jaǵynan bir qaraidy. Taqa bolmaǵasyn:
- Apyr-ai, á?! - dep qinalyp, - adamnyń abyroisyz bolýy aiaq astynda eken ǵoi. Al, endi osy ózimniń eń jaqsy biletin árpim jáne kúnde talai oqyp júrgen árpim edi. Qazirde qylp-qylp etip tilimniń ushynda tur, - dep gazetti laqtyryp tastap, janyndaǵy jastyqqa jyǵyla ketipti. Osy áńgime bizdiń aýylda kúni keshege deiin kúlkige aitylyp júrdi. Bir aita ketetin nárse: bul basqarma Sýdyr Ahmettiń obrazyn jasaýda birden-bir kádeme jaraǵan prototip edi dei almaimyn. Sýdyr Ahmetti ózim jaqsy biletin taǵy úsh kisiniń boiyndaǵy qylyqtaryn jiyp-terip, osy obrazdyń óz kókiregimde kúni-buryn qalyptasqan bolmysy men bitimi beinesine úiles kelip, úndes shyǵyp jatatyn ortaq sýdyraqtyqtaryn aldym. Sol úsheýdiń biri - bizdiń eldiń basy men aiaǵy túgel biletin -soqyr Syrǵabek. Onyń ózinen aýmaityn balasy boldy. Orta mektepti bitirdi. Onan ol kinomehanikter daiarlaityn tehnikýmdy bitirdi. Sóitip ol ákesindei shala saýatty emes, ájeptáýir bilim alǵan, kózi qaraqty jigit bop shyqty. Aýdandyq mádeniet mekemelerinde qyzmet istedi. Syrt túri, kigen kiiminiń úlgisi ákesiniń úlgisinen bólek bolsa da, al biraq, ishki mazmunynda quttai da psihologiialyq ózgeshelik joq edi. Sondyqtan da, bizdiń aýyldaǵy ataly-balaly ekeýiniń qulqyn biletin kisiler «bir kózin oiyp alsa bu da aýmaǵan ákesi bolǵaly tur», - deitin.
Árine, feodaldyq-patriarhaldy qoǵamnyń tól perzenti - Sýdyr Ahmetterdiń dúniege kelýine birden-bir jaǵdai jasaǵan kóshpeli ómirdiń mal sharýashylyǵymen ainalysqan ekstensivti mesheý tirligi ekeni daýsyz. Sýdyr Ahmetti minez retinde, harakter retinde jekelep alyp qaraityn bolsaq, bul, árine, mesheý qoǵamnyń aiy-kúni tolyp, tolǵaǵy jetip tapqan tól balasy. Bunyń tuńǵysh ret dúniege kelgen túpki atasy qai dáýirde tirlik keshkenin kim bilipti. Qalaida bizdiń bir anyq biletin nársemiz - árbir qylyǵy kisi kóńilin qytyqtap kúlki shaqyryp turatyn osy bir týmysynan berekesiz tragi-komediialyq toǵyshar jandardyń urpaǵy qai kezde de ómir súre alatynyna kózimiz anyq jetetin siiaqty.
***
Sóitip, uzaq jyldarymdy alǵan úsh kitaptyń jazylý tarihy, búgingi kúni ózińdi tizgindep, tejep otyryp, barynsha qysqasha aitqanda, mine, dál osylaisha bolǵan-dy.
