I
شىعارما جازىلىپ بٸتتٸ.... كٸتاپ بوپ باسىلىپ شىققالى دا ەلدەقاشان. ەندٸ, مٸنە, قايتا-قايتا باسىلىپ تا جاتىر. شاماسى, سٸرە ۇزاق جىلدار كٶز مايىڭدى تاۋىسقان وسى كٸتاپتى العاش رەت جازسام دەگەن ويدىڭ باسىڭا قاشان, قالاي كەلگەنٸ حاقىندا جەنە قالاي جازىلعانى حاقىندا وي تولعايتىن ۋاقىت تا جەتكەن سيياقتى. شىنىن ايتقاندا, وسى ساۋالدىڭ بۇدان بۇرىن دا بٸر رەت الدىمدى توسقانى بار. بۇنان بۇرىن دا دەل وسى ساۋالعا جاۋاپ بەرگەم. ول, ۇمىتپاسام, 1970 جىلدىڭ كٶكتەم ايى ەدٸ. الماتىعا بەلگٸلٸ سىنشى لەونيد تەراكوپيان كەلدٸ. سوۆەت روماندارىنىڭ سەريياسىندا شىققالى ەزٸرلەنٸپ جاتقان «قان مەن تەر» تريلوگيياسىنىڭ العاشقى ەكٸ كٸتابى - «ىمىرت» پەن «سەرگەلدەڭگە» العى سٶز جازباق بوپ, ارنايى كەلگەن ساپارى ەدٸ.
قوناقتىڭ قالاۋى بويىنشا بٸز كٶبٸنە سىرتقا شىعىپ, كٸسٸ-قارا از, تىنىش كٶشەلەرمەن كٶكتەم شۋاعىن بەتكە ۇستاي جٷرٸپ ەڭگٸمە شەرتتٸك. بايقاۋىمشا, مىنا جٸگٸت بۇرىن بٸزدٸڭ جاقتا بولماعان. جولعا شىعاردا قىس ىزعارى ەلٸ دە قايتا قويماعان موسكۆا ماڭىنىڭ اۋا رايىنا قاراپ كيٸنگەنٸ بايقالادى. ال, بٸزدٸڭ جاققا بيىل كٶكتەم ەرتە كٸرگەن-دٸ. قىس ىزعارى قالا تٷگٸل كٶشەگە شىقساڭ-اق كٶز الدىڭا كٶلبەپ تۇرىپ الاتىن سوناۋ تۇلا بويى تٷپ-تٷگەل قاردان ارىلىپ, كٸرەۋكە مۇنار اراسىندا كٶكشٸل جوتاسى كٶك تٸرەپ جاتاتىن زاڭعار تاۋدىڭ ٶزٸنەن دە سەزٸلە قويمايدى. ونىڭ ٷستٸنە بيىل قىس ىزعارى بٸر لەزدە سىنىپ, قاردان ارىلعان قاراجون دالا قالا ٸرگەسٸندە بۋسانىپ, ەرتەلٸ-كەش كٶڭٸل اشار قوڭىر جەل تاۋ قويناۋىنان ەستٸ دە تۇردى. ەلدەن بٷر جارا باستاعان تەرەك بۇتاقتارىندا ٷيمە-جٷيمە بوپ وتىرعان تورعايلار دا ەرەكشە سايراۋىق. قوناق ٷستٸندەگٸ قىس پالتوسىن اۋىرلاپ, قوس ٶڭٸرٸن باعانا بٸز كەزدەسكەندە-اق سەرپٸپ اشىپ تاستاعان-دى. دالا تٷگٸل قالا كٶشەلەرٸنەن دە كەدٸمگٸدەي انىق سەزٸلە باستاعان ەرتە كٶكتەم تىنىسىنا سەرگەك ەسەرلەنٸپ كەلە جاتتى دا, كەنەت ول مەنەن كٸتاپ جايىندا سۇرادى. بٸردەن-بٸر بٸلگٸسٸ كەلگەنٸ وسى كٸتاپتى جازسام دەگەن ويدىڭ باسىما قالاي كەلگەنٸ حاقىندا. بۇنىڭ جاۋابى كٶكٸرەگٸمدە سايراپ تۇرسا دا, مەن سالعان جەردەن شەشٸلە قويماي, ٶتكەن كٷنگە وي جٷگٸرتٸپ ٸركٸلە تٷستٸم. سوندا مەنٸڭ ويىما سوناۋ 1947 جىلدىڭ سارشا تامىزى ورالا كەتٸپ ەدٸ. كٷن اپتابى كٸسٸ تىنىسىن بۋىپ تۇراتىن ٶزٸمٸزدٸڭ ٶرتتەي ىستىق ارال ٶڭٸرٸ مەن جيىرما ٷش جاسار بالا جٸگٸت قاپەلٸمدە كٶز الدىما كەپ تۇرا قالدى. كەشەگٸ سۇراپىل سوعىستا بالا جٸگٸتتٸڭ ەكەسٸ ٶزٸنە تەتەلەس ەكٸ بٸردەي ٸنٸسٸمەن قازا تاپقان. ٶزٸنٸڭ دە ەسكەردەن بوسانىپ كەلگەنٸنە كٶپ بولا قويعان جوق. تٶرت جىلدان كەيٸن قايتىپ ورالعان جٸگٸت وشاعى سٶنگەن ٷيٸن كٶردٸ. سوعىس بٸتكەلٸ ەكٸ جىل ٶتسە دە بەرٸنٸڭ بٸردەي ەر-ازاماتى ورالا قويماي, ەڭسەسٸ تٷسكەن ەلدٸ كٶردٸ. قاي ٷيگە باس سۇقسا دا كەشەگٸ سوعىستا تٸرلٸگٸ تيتىقتاپ, جٷدەپ-جاداعان جەسٸر قاتىن, جەتٸم بالا الدىنان شىقتى. بالىقشى كولحوزدارىنىڭ دا ەلٸ ەڭسەسٸن كٶتەرە قويماعان شاعى. قايدا بارسا دا كٶرگەنٸ - جٷدەۋ جٷز, جابىرقاۋ كٶڭٸل, جۇپىنى ٶمٸر. تٸرلٸك ٷشٸن كٷن-تٷن قاتىپ تىربانىپ جاتقان جاس بالا, جەسٸر قاتىن, كەمپٸرلەر, شالدار. ارا-تۇرا سوعىستان جارالانىپ قايتقان جارىمجان مٷگەدەكتەر ۇشىراسادى. بٸر جولى ول قالاعا كەتٸپ بارا جاتقان ات ارباعا ٸلەسٸپ كەتە باردى. ارباكەش كەرييا جول بويى جۇمعان اۋزىن اشقان جوق. تٷسٸن بەرمەي تۇنجىراپ العان وسى كەرييا تىم تۇيىق. جول قىسقارتقىسى كەپ جالتاق-جالتاق قاراعان سايىن بۇعان سىرتىن بەرٸپ وتىرعان سۇسىنان قايمىعىپ توقتاپ قالادى. ونىڭ قالعىپ وتىرعانى, نە ەلدە عۇمىر بويى قۋساڭ دا جەتكٸزبەي جٷيكەڭدٸ قۇرتىپ بولاتىن الدامشى ٷمٸت تەرٸزدەنٸپ, اۋىلدان شىققالى قىبىر-قىبىر قوزعالعان ات تۇمسىعىنىڭ الدىندا يرەلەڭدەپ, بٸر بەلدەن سوڭ تاپ سونداي تاعى بٸر بەلدەن اقسيىپ اسىپ تٷسٸپ جاتقان وسىناۋ دالا جولىنا تەلمٸرٸپ قاراپ قالعانى بەلگٸسٸز. دوڭعالاعى مايلانباعان ەسكٸ اربا عانا جول بويى جاعى بٸر سەمبەي شيقىلداپ, زارلاپ كەلەدٸ. جول ۇزاق. كٷن ىستىق. اۋىلدان شىققالى تالاي ۋاقىت ٶتسە دە, بۇل ەكەۋٸ بٸر-بٸرٸنە ەلٸ تٸل قاتقان جوق. كەدٸر-بۇدىر جەرلەرگە كەلگەندە سەلكٸلدەي جٶنەلەتٸن اربا ٷستٸندە بۇ دا قوسىلا سەكەكتەپ, جۇلىنى ٷزٸلە جازداپ بارا جاتقاسىن ەبدەن مازاسى كەتكەن بٸر كەزدە جەرگە قارعىپ تٷستٸ. بوتينكاسىن شەشٸپ قولىنا الدى. ات سوڭىندا اقىرىن اينالعان اربا دوڭعالاعىنىڭ ٸزٸن باسىپ ٸلبٸپ كەلەدٸ. ىستىق قولامتاداي توپىراق تابانىن كٷيدٸرٸپ بارا جاتقاسىن ارا تۇرا جول جيەگٸنە شىعىپ كەتەدٸ. شٶل قيناعان كەزدە, باعانا اۋىلدان شىعا بەرە اۋزىنا سالعان قۇرتتى تٸلٸمەن ارىلى-بەرٸلٸ ٷيٸرٸپ, ەكٸ ۇرتىن كەزەك بۇلتىلداتىپ, تاماعىن دىمداپ الادى. وقتىن-وقتىن كٶزٸ تالعانشا كٶكجيەككە قارايدى. قاي جاعىنا قاراسا دا تاسپا بوز كەر جۋسان كٷن كٶزٸندە قۋارىپ, قۋقىل رەڭگە اۋىسقان جۇپىنى دالا جولاۋشى كٶڭٸلٸن جٷدەتٸپ, قۇسالاندىpa تٷسەدٸ. دٷنيە دٷنيە بوپ جارالعالى ٶز سىرىن ٶزٸنەن ۇرلاپ جىم-جىرت بوپ جاتقان وسىناۋ مەڭٸرەۋ دالادا تٸرلٸك نىشانى تٸپتٸ سەزٸلمەيدٸ-اۋ... «اپىر-اي, - دەدٸ بالا جٸگٸت ٸشٸنەن. - قانداي قۇدٸرەتٸنٸڭ بارىن كٸم بٸلسٸن, بٸر جانعا ىقىلاسىن بەرمەي, ايى تارتىلىپ كەتكەن تاس ەمشەك جەلٸندەپ, بەزەرٸپ جاتاتىن دا قوياتىن وسى مىنا ەلسٸز-سۋسىز قۇبا دالا, قۋ مەديەن قاشان كٶرسەڭ دە كٶزٸڭە وتتاي ىستىق باسىلىپ, ەت جٷرەگٸڭ ەلجٸرەپ تۇراتىنى نەسٸ? ادام مەكەن ەتكەن ايداي ەلەمدە كٷشٸ اسقان قيياناتكەردٸڭ زورلىعى مەن زەبٸرٸنەن قان قاقساعان بۇنان دا باسقا جەر بار ما ەكەن? بۇل باسىنان كەشكەن عاسىرلاردىڭ قازاسىز كٷنٸ مەن ازاسىز ايى بولىپ پا? جٷزٸ سۋىق جاۋ بٸردە جەرٸنە شىعىستان تيسە, بٸردە باتىستان تيٸپ, ىلعي قاپىلىستا قان قاقساتىپ كەتەتٸن, تالاي-تالاي ۇيقىڭدى بۇزىپ, ۇيتقىڭدى شايقاپ ۇيپا-تۇيپاڭدى شىعارىپ كەتكەندە, وتى سٶنگەن وشاقتان ٶمٸر جالعاسىنداي ەلسٸز بٸر تٸرلٸك ەرقاشان قىلتيىپ قايتا كٶرٸنگەنشە ٶزەگٸڭ تالاتىن. يە, مىنا تۋسىراعان تۇل دالانىڭ ٷستٸنەن تۋ-تۋ باعزى زاماننان بەرمەن قاراي سانسىز ۇرپاق كٶشٸپ ٶتتٸ. وسى دالا بٸزدەن بۇرىن دا تالاي ۇل مەن قىزعا اتامەكەن بوپتى. ٶزٸمٸز سيياقتى ولار دا وسى دٷنيەگە ەر قيلى اسقاق ارمانمەن قۇلشىنىپ كەلٸپ, بٸراق بٸردە-بٸرٸ دەگەنٸنە جەتە الماي, وپاسىز سۇم جالعاننان كٷڭٸرەنٸپ ٶتٸپتٸ. جەنە ٸزسٸز ٶتٸپتٸ. بٸز سيياقتى ولاردىڭ دا تاعدىرى تالقىعا تٷسٸپ, تٸرلٸك ٷشٸن تايتالاسقان جاعالاستا بٸردە جاۋ قولىندا شالعايى كەتٸپ, دار-دار جاعاسى جىرتىلىپ جاتسا دا ەل نامىسى ٷشٸن ارپالىسقان ەرلەرٸ ارىن بەرمەپتٸ, كٷشٸ باسىم جاۋدىڭ بٸردە استىنا تٷسسە, بٸردە ٷستٸنە ٶزٸ شىعىپ الىس-جۇلىسپەن ٶمٸر كەشكەن ازعانتاي حالىق وسى دالادا باعزى زاماننان بەرمەن قاراي مال باعىپ, ەگٸن ەگٸپ, بالىق اۋلاپ كٷن كەشٸپتٸ. ولار دا ٶزٸمٸز سيياقتى تٷندٸك استىندا تٷتٸن تٷتەتٸپ, وسى دالانىڭ بٸر ارۋىنا عاشىق بولعان. جار قۇشقان. پەرزەنت سٷيگەن. وسى مىنا ٶمٸر بويى ٶرتتەي ىستىق كٷن استىندا قانازاسى كەۋٸپ جاتقان قۋ مەديەن بٸزگە مەكەن بولعالى قانشاما قاسٸرەتتٸ انانىڭ, قارالى جەسٸردٸڭ, قورعانسىز جەتٸمنٸڭ كٶز جاسى كٶلدەي اقتى?! وسى دالانىڭ كەلەشەگٸ ٷشٸن قيعىلىق ۇرعان قانشاما اسىل بوزداقتارىمىز قانىن, تەرٸن تٶكتٸ... يە, قانى مەن تەرٸن تٶكتٸ... قان مەن تەر... قان مەن تەر... جاس جٸگٸت «قان مەن تەر» دەپ ەلدەقالاي اۋزىنا تٷسكەن دۇعاداي ٸشٸنەن كٷبٸرلەي بەردٸ. وسى بٸر اۋىز سٶز بٸر دەگەننەن جٷرەگٸن شوقتاي شارپىپ ٶتسە دە, بالاڭ جٸگٸت بٸراق ونىڭ تٷپ استارىنداعى انىق مەنٸ مەن ماعىناسىن ەلٸ ۇعا قويعان جوق-تى. سول كٷنٸ كەشكە قاراي ارال قالاسىندا تۇراتىن جاقىن اعاسى - بايقابىلدىڭ ٷيٸنە كەپ جەتتٸ. سول بويدا ستولعا وتىرىپ, قولىنا ٸلٸككەن بٸر جاپىراق قاعازعا «قان مەن تەر» دەپ تۇڭعىش رەت تٷسٸرٸپ ەدٸ. ٶزٸڭنٸڭ, از عانا حالقىڭنىڭ بولاشاق باقىتى ٷشٸن قانى مەن تەرٸن تٶككەن اتا-بابالارى جايىندا كٷندەردٸڭ كٷنٸندە سەتٸ تٷسٸپ شىعارما جازا قالسا, ونىڭ اتىن دەل وسىلاي اتارمىن-اۋ دەگەن وي بالا جٸگٸتتٸڭ باسىنا سول ارادا العاش رەت كەلٸپ ەدٸ.
ەلٸ بٸر جولى دا جازىلماعان, بٸراق تٷبٸ تٸرٸ بولسام جازارمىن دەگەن دەمەنٸ كٶڭٸلٸنە قاتتى مەدەۋ قىلعان ول سول تٷنٸ ۇيىقتاي الماي شىقتى... كٸتاپتىڭ ەلگٸندەي اتى كەلەشەكتە جازىلاتىن شىعارمانىڭ سوڭىراعى كٷنٸ كٶتەرەتٸن ازاماتتىڭ اۋىر جٷگٸ مەن وندا سٶز ەتٸلمٸش دەۋٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك سيپاتىن سالعان جەردەن-اق انىقتاپ بەرگەن سيياقتى. ونى ايتاسىز با, سوڭىراعى كٷنٸ ٷش كٸتاپتىڭ تۇلا بويىندا كٶپ-كٶپ جاعدايدا وقۋشى جٷرەگٸن سىزداتىپ تاستاپ وتىراتىن ايانىشتى اۋىر حالدەر بۇل شىعارمادا باسىمداپ كٶرسەتٸلٸپ, وسى دٷنيەدەن ٶمٸر جولىن ٸزدەگەن كەيٸپكەرلەردٸڭ دە ارپالىس, الىس ٷستٸندە قولىمەن ٸستەگەن ەربٸر ٸسٸن ٷنەمٸ ٸشٸندە تەپتٸشتەپ, تەبٸرەنٸسكە تٷسٸپ كەتەتٸن بايانداۋ سيپاتى دا كٸتاپ اتىنان بەلگٸلٸ بوپ قاپ ەدٸ.
ەرينە, ول كەزدە بۇنىڭ بەرٸ باستاعى وي ەدٸ. باسىڭا كەلگەن ويدى سوڭىراعى كٷنٸ حاتقا تٷسٸرٸپ, حالىققا ۇسىنۋدىڭ جٶنٸ ەلدەقايدا قيىن. شىعارماعا وتىرار الدىندا تەۋەكەلگە بەل بايلاعان ەربٸر كٸسٸگە تالانتتان باسقا تاعى ەكٸ نەرسە كەرەك: بٸرٸ - بٸلٸم, ەكٸنشٸسٸ -تەجٸريبە. ال, شىنىن ايتقاندا, سول كەزدە مەندە وسى ەكٸ نەرسەنٸڭ ەكەۋٸ دە جوق ەدٸ. قۇداي وڭداپ, مەن ەيتەۋٸر بٸر دەگەننەن بار بولمىسىمدى باۋراپ ەكەتكەن ەلگٸندەي سالاۋاتتى ويدىڭ سالماعىن قاتتى سەزسەم كەرەك. بۇعان جاستىق الاڭعاسارلىقپەن ىسسىلاي ۇرىنۋعا بولمايتىن ەدٸ. جٶنٸ تٷزۋ جازۋشى بولۋ ٷشٸن كٸسٸ الدىمەن بٸلٸمدار بولۋ كەرەك دەدٸم عوي. ال, مەنٸڭ نە بەرٸ بٸتٸرگەنٸم - ون جىلدىق مەكتەپ. جەنە ورتا مەكتەپ بٸزگە ٶندٸرٸپ بٸلٸم بەرە العان جوق. ول كەزدە بٸزگە ساباق بەرگەن وقىتۋشىلاردىڭ ٸشٸندە جوعارى دەرەجەلٸ بٸلٸمٸ بار كٸسٸ ٸلۋدە بٸرەۋ. مەسەلەن, اقتٶبە پەدۋچيليششەسٸنٸڭ بٸرٸنشٸ كۋرسىن عانا بٸتٸرگەن كٸسٸ بٸزدٸڭ مەكتەپتە جوعارى كلاستارعا قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنەن ساباق بەردٸ. ەدەبي ساۋاتىم مەن وي-ٶرٸسٸمنٸڭ تٷيتەلٸگٸن سەزگەسٸن مىنا شىعارمانى جازۋعا تٸپتٸ اسىققان جوقپىن. ارال ٶڭٸرٸندەگٸ ٶزٸمٸزدٸڭ اتامەكەندە بالىقشىلاردىڭ اراسىندا تۇرا بەردٸم. كەشەگٸ سوعىستا ٶز باسىمنان كەشكەن, كٶزٸممەن كٶرٸپ كۋەگەر بولعان وقيعالار حاقىنداعى شىعارمامدى اسىقپاي اقىرىن جازا بەردٸم. قولىم قالت ەتكەندە كەلەشەك جازاتىن كٸتابىما دا تٸرنەكتەپ تاريحي دەرەكتەردٸ قاراستىرىپ قويام. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق مەن سوڭىرا جازىلاتىن ٷش كٸتاپتا قامتىلاتىن كٶل-كٶسٸر وقيعانىڭ اۋماعى مەن ەلەۋمەتتٸك سالماعىن, تاپ پەن تاپتىڭ, رۋ مەن رۋدىڭ جەنە قىرۋار قاھارماندار اراسىنداعى قىم-قيعاش قاقتىعىستاردىڭ سيپاتىن شامالاپ سەزٸپ ەدٸم دەسەم ارتىق ايتقان بولماس ەدٸم.
ٸلگەرٸدە وسى كٸتاپتى جازام دەگەن ويدىڭ العاش رەت باسىما قالاي كەلگەندٸگٸ حاقىندا ايتتىم عوي. قازٸر سول كٸتاپتار جازىلىپ بٸتتٸ. كەيٸنگٸ بٸرەر جىل ٸشٸندە قازاق تٸلٸ مەن ورىس تٸلٸندە, تاعى تالاي تٸلدەردە جارىق كٶرٸپ جاتىر. ەندٸ قازٸر بٸر كەز كەيٸنگٸ جاققا كٶز تاستاپ, ارتىندا جوسىلىپ جاتقان ازابى مەن مەحناتى مول اۋىر جولدىڭ ەن بويىن شولىپ ٶتۋگە بولاتىن شاما بار. الايدا, ٶز باسىم وسى ويدى تۋدىرۋعا شىن سەبەپ بولعان سول كەزدەگٸ قۇدٸرەت كٷشتٸڭ سىر-سيپاتىنان ەلٸ كٷنگە بەيحابارمىن. ايتسا ايتقانداي, بۇل ٶزٸ نە? كٸسٸ جانىنىڭ اياق استىنان رۋحتانىپ, قاناتتانۋى ما نەمەسە ەلدەقانداي وقىس وت العان ۇشقىر سەزٸم بە? مٷمكٸن, بۇل كەشەگٸ ۇزاق تٶرت جىلعا سوزىلعان سۇراپىل سوعىستا قىرىلعان قىرشىن جاندار مەن سولار تٶككەن قاسيەتتٸ قاندى, قايعى-قاسٸرەتتٸ كٶرٸپ, جاس جٷرەگٸ سىزداپ قايتقان بالا جٸگٸتتٸڭ بويىندا سىرتقا شىعۋىن توسىپ بۋلىعىپ جٷرگەن كەكتٸ ىزا ما? سول ىزانىڭ دٷمپۋٸ مە? سول ىزا ەندٸ قازٸر شٸلدە ايىنىڭ وسىناۋ مي قايناتقان ٶرتتەي ىستىق كٷنٸ استىندا, ٶزدەرٸنەن باسقا تٸرٸ بٸر جان جوق شەكسٸز سارى دالادا جالعىزسىراپ, كٶڭٸلٸ قۇلازىپ كەلە جاتىپ ٸشتەي تەبٸرەنٸپ ويلاۋدان, تولعانۋدان كەيٸن باسىنا كەلگەن وي ما? قالاي بولعاندا دا ٶزٸنەن ٶزٸ وقىس باسىنا كەلگەن وي بار بولمىسىڭدى باۋراپ الادى. سەن ەندٸ كٶكٸرەگٸڭدٸ كەرنەپ, ارىلماس ارمانىڭا اينالعان تۆورچەستۆولىق ويىڭ قاشان وسىدان قاعاز بەتٸنە تٷسٸپ, كٶركەم شىعارماعا اينالىپ, ٷش كٸتاپ بوپ ستول ٷستٸندە تومپايىپ جاتقانشا تىنىم تاپپايسىڭ. سەنٸڭ بۇنان بىلايعى جەردەگٸ بار ويىڭ مەن ارمانىڭ قانشا قۇس قاناتتانىپ كٶتەرٸلٸپ ۇشىپ, اسپان استىن شارلاپ كەزٸپ كەتپەك بولسا دا, سونىڭ بەرٸندە دە قايتا-قايتا ورالىپ كەپ سوعا بەرەتٸن جەرٸ - وسى ويدىڭ تٶڭٸرەگٸ. ەندٸگٸ جەرگە سەن بۇرىنعىشا تاڭ اتىرىپ, كٷن باتىرىپ قاننەن-قاپەرسٸز ٶمٸر سٷرە المايسىڭ. سەن ەندٸگٸ جەردە تەمٸر قازىققا مىقتاپ بايلاپ قويعان ات تەرٸزدٸسٸڭ. نەعۇرلىم بوسانىپ شىققىڭ كەپ بۇلقىنعان سايىن سولعۇرلىم ەلگٸ وقىس كيلٸككەن وقشاۋ ويعا بار سەزٸمٸڭمەن شىرمالىپ ورالا بەرەسٸڭ, ورالا بەرەسٸڭ. الدا التى جىل وقۋىڭ بار. ونىڭ ٷستٸنە جاقىندا عانا ٷستٸنە شاڭىراق كٶتەرگەن جاس سەميانىڭ بٸرٸ جەتسە, بٸرٸ جەتپەي ەتەك باستى كٷيبەڭ-كٷيبەڭ تٸرلٸگٸ قولىڭدى بايلاپ, كٶزٸڭدٸ اشىپ-جۇمعانشا ون بٸر جىلدىڭ قالاي ٶتە شىققانىن سەزبەي قالاسىڭ.
بۇل جىلدارى كٸتاپقا بٸلەك سىبانىپ كٸرٸسٸپ كەتە قويماسام دا, تۆورچەستۆو ادامىندا ىقتييار, ەركٸنەن تىس بولىپ جاتاتىن ٸشتەي دايارلىق ٷزدٸكسٸز جٷرٸپ جاتقانى داۋسىز. ونىڭ ٷستٸنە وسى ون بٸر جىل ٸشٸندە كٸتاپ ارقاۋىنا قولما-قول كٸرەتٸن تاريحي دەۋٸردٸڭ ارعى-بەرگٸ جاعىن ەجەپتەۋٸر قازبالاپ, ەكٸ سالادا ماتەريال ٸزدەدٸم. بٸرٸ - سول دەۋٸر سيپاتىن تانىتاتىن تاريحي دەرەكتەر. بۇل رەتتە, ەرينە, تاريحي تاقىرىپقا قالام تولعاعان كٸسٸگە كليۋچەۆسكييدٸڭ سٶزٸمەن ايتقاندا: «كٶنە دٷنيەنٸڭ رۋحاني بەينەسٸن» بٸلۋ - ەبدەن قاجەت ەدٸ. ال, ەربٸر دەۋٸردٸڭ بەينەسٸ مەن بولمىسىن, سىرى مەن سيپاتىن سول دەۋٸردە تٸرلٸك كەشكەن ٸرٸ-ٸرٸ تۇلعالاردىڭ ٸسٸ مەن ەرەكەتٸنەن, ەسٸرەسە انىعىراق كٶرەسٸڭ. اراعا ۇزاق جىلدار تٷسٸپ, كٶز بەن كٶڭٸلدەن قاشىقتاپ كەتكەن كەشەگٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ باستان كەشكەن سان-ساپالاق ٶمٸرٸن قازٸرگٸ وقۋشىلارعا سول قالپىندا بۇلجىتپاي قايتا تٸرٸلتٸپ ەكەلۋ, ەرينە, وڭاي شارۋا ەمەس-تٸ. ينستيتۋت قابىرعاسىندا ٶتكٸزگەن بەس جىلدا ارا-تۇرا بيبليوتەكالار مەن ارحيۆتەردٸ قاراپ, بۋدا-بۋدا قاعاز اراسىندا بٸزدٸڭ كٶزٸمٸزدەن قاعىس قاپ جاتقان كٶنە زامان سىرىنا جٸڭٸشكەلەپ جول تاپقانداي بولدىم. ازامات سوعىسىنىڭ وقيعالارىنا قولما-قول قاتىسقان بەلگٸلٸ كٸسٸلەردٸڭ بٸزدٸڭ ەلدە ەرتەرەكتە باسىلعان مەمۋارلارى مەن كٷندەلٸك قويىن دەپتەرلەرٸن تاپتىم. مەسەلەن, كولچاك جٶنٸندە بٸزدەن بۇرىن دا, بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدە دە كٶپ جازىلعانى بەلگٸلٸ. ازامات سوعىسىنىڭ تاريحىندا ەلەمگە اتى شۋلى بولعان وسى سول دەۋٸردٸڭ سويقان تۇلعاسى مەنٸڭ دە بولاشاق شىعارمامنان قاعىس قالمايتىنى انىق ەدٸ; ازامات سوعىسىنىڭ تاريحىنان حاباردار كٸسٸلەرگە ايان -سٸبٸردەگٸ ومبى ٷكٸمەتٸنٸڭ باسىنا ول كەزدەردە قۇدٸرەتتٸ اعىلشىن يمپەريياسىنىڭ قولىمەن اپارىپ قويا سالعان ادميرال كولچاك «پٸسسٸمٸلاسىنان» باستاپ, اقىرعى كٷنٸنە دەيٸن اعىلشىنداردىڭ دەگەنٸنەن شىقپاعان كٸسٸ. اعىلشىننىڭ ومبى ٷكٸمەتٸندەگٸ ٶكٸلٸ نوكستىڭ بار دەگەنٸن بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىردى. سول نوكستىڭ ەمٸرٸ بويىنشا كولچاكتىڭ ەيگٸلٸ تٷستٸك ارميياسى قازاق دالاسىنا كٷنباتىس جاقتان قاراقۇرتتاي قاپتاپ كٸرگەنسٸن-اق باسقا بٸر جاققا مويىن بۇرماستان اقتٶبەدەن باستاپ, ارالعا دەيٸن تۇپ-تۋرا تەمٸر جول بويىمەن ۇرىس ساپ ٸلگەرٸ جىلجىدى دا وتىردى.
دەمەك, قازاقستاننىڭ باتىس ٶلكەسٸندەگٸ ازامات سوعىسىن سۋرەتتەگەندە كولچاكتى اۋىزعا الماي ٷنسٸز ٶتٸپ كەتۋ مٷمكٸن ەمەس-تٸ. ال, كولچاك جٶنٸندە كٶپ جازىلدى. سولاردى بولماشى بٸر وقيعالارمەن جاڭعىرتىپ قايتالاعاننان گٶرٸ, ەرينە, قولدان كەلسە كولچاك وبرازىن جاساعاندا باسقا جۇرت بٸلمەيتٸن پسيحولوگييالىق جاڭا شتريحتار ەنگٸزٸپ, وقۋشى ۇعىمىندا بۇرىننان قالىپتاسقان تانىس بەينەنٸ تىڭ بوياۋمەن تولىقتىرا تٷسۋ كەرەك ەدٸ. كولچاك جٶنٸندە ٶز تۇستاستارى جازعان كٶپتەگەن مەمۋار ٸشٸنەن باياعى پاتشا زامانىندا گەنەرال-لەيتەنانت بولعان بارون الەكسەي بۋدبەرگتٸڭ كٷندەلٸگٸ كٶڭٸل اۋدارتادى. بارون بۋدبەرگ ومبى ەسكەري ٷكٸمەتٸ قۇرىلعان كٷننەن باستاپ, اقىرعى كٷيرەگەن كٷنٸنە دەيٸن كولچاكپەن تاقىم جازباي قىزمەت ٸستەپ, جوعارعى ستاۆكادا باس ينتەندانت بولعان كٸسٸ. سونىڭ جازعانىنا قاراعاندا كولچاك قولاعاشتاي ٸرٸ مۇرىندى كٸسٸ بولعان. جەنە ول ۇزىن بويلى ارىق كٸسٸ بوپ ەدٸ دەپ جازادى. كەزٸندە ارالاس-قۇرالاس تٸرلٸك ٶمٸر كەشكەن كٸسٸنٸڭ دەل مىنانداي اقيقات كەمٸل بٸلەتٸن شتريحٸن قالاي كەدەگە اسىرۋ كەرەك? كولچاك وبرازىنىڭ بٸزگە بەلگٸلٸ بۇرىنعى بولمىسىنا كٸشكەنتاي دا بولسا سونى بٸر جاڭالىق قوسىپ, ول تۋرالى وسى كٷنگە دەيٸنگٸ تٷسٸنٸگٸمٸز بەن ۇعىمىمىزدى كەڭەيتە الا ما, سوعان سەپتٸگٸ تيە مە?
ٷشٸنشٸ كٸتاپتى جازۋ ٷستٸندە, كٶلدەنەڭ بٸرەۋدٸڭ كٶزٸمەن ادميرال كولچاك بىلاي سۋرەتتەلەدٸ: «گەنەرال چەرنوۆ مىرس ەتٸپ كٷلٸپ قويدى. كولچاك كەڭ كابينەتتٸ كەزٸپ جٷر. الدىنان ەرسٸلٸ-قارسىلى ٶتكەن سايىن ادميرالدىڭ قارا حروم ەتٸك كيگەن تەرتەدەي ۇزىن اياعى ەرەڭ-سەرەڭ ەتٸپ قايتا-قايتا كٶزٸنە تٷسە بەردٸ. «تىرنا اياق ەكەن عوي» دەپ ويلاپ, سونان اناۋ قاشان ٶز ورنىنا بارىپ وتىرعانشا كەۋدەسٸنە تٷسكەن باسىن كٶتەرمەي, ٶز-ٶزٸنەن ىڭعايسىزدانىپ, قىسىلىپ بٸتتٸ». نەمەسە سول كٸتاپتىڭ ەكٸنشٸ بٸر جەرٸندە كولچاك ٶزٸ كٶڭٸلدەس بوپ جٷرگەن ومبىنىڭ اتاقتى اكتريساسىنىڭ قولىن سٷيمەك بولعاندا ەرنٸنەن بۇرىن ادميرالدىڭ قولاعاشتاي ٷلكەن مۇرنى تيٸپ كەتەدٸ دە, كەلٸنشەك تىجىرىنىپ, قولىن تەز تارتىپ الا قويادى. ەربٸر تاريحي تۇلعانىڭ وبرازىن تولىقتىرىپ, جانداندىرا تٷسەتٸن ەلگٸندەي اقيقات انىقتاما دەرەكتەر كەيٸنٸرەك جازۋشى قالامىنا ٸلٸككەندە وقۋشى كٶكٸرەگٸنە قونا كەتەتٸن ەدەبي شتريحقا, اسا قاجەت دەتالعا اينالۋعا تيٸس. تاعى بٸر مىسال: «قان مەن تەرگە» ماتەريال ٸزدەپ جٷرگەن كەز-دٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ ەلگە جىلدا جازعى كانيكۋلعا كەلٸپ-كەتٸپ جٷرگەن بٸر ساپارىمدا ارالدىڭ ەر نەرسەگە نازار اۋدارىپ ٸزدەنٸپ جٷرەتٸن ساعي جاباسوۆ دەگەن بٸر زەردەلٸ ينتەلليگەنتٸنەن ازامات سوعىسىنىڭ بەلگٸلٸ ەسكەري قايراتكەرٸنٸڭ بٸرٸ - فرولوۆ حاقىندا جاقسى دەرەك تاپتىم. ال, فرولوۆ - كرونشتادت مورياگٸ. ازامات سوعىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا تٶتەنشە مانداتپەن قازاقستانعا كەلگەن كٸسٸ. سول كەزدە قوستانايدا اتتى ەسكەر پولكٸن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بٸرٸ. سونان بٸر كەزدە كولچاكتىڭ تٷستٸك ارميياسىنا كراسنوۆودسك ماڭىن يەمدەنٸپ جايلاپ العان اعىلشىننىڭ ەكسپەديتسييالىق ەسكەرٸ قوسىلماقشى بولدى عوي. قازاق جەرٸنە ورسكٸ جاقتان باسا-كٶكتەپ كٸرگەن قاراقۇرتتاي قالىڭ قول بۇل ٶلكەنٸڭ ەل-جۇرتى سيرەك كەزدەسەتٸن, سۋى تاپشى شٶل دالاسىندا ٶزدەرٸنٸڭ كٶڭٸل تٷبٸندەگٸ كٶز تٸككەن نىساناسىنا جەتكەنشە ەندٸ تەك ورىنبور - تاشكەنت تەمٸر جولىنىڭ بويىمەن عانا ٸلگەرٸ جىلجىپ وتىرىپ, ارال تەڭٸزٸنە دە جەتەدٸ. بۇل كەزدە قىزىلدار دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, جان-جاقتان اسىعىس جيناعان ەسكەر قۇرامالارىن ارال قالاسىنىڭ كٷنباتىس جاعىنا توپتاپ, اقتارعا وسى ارادا تويتارىس بەرمەك بولادى. وسى بٸر قيىن-قىستاۋ كەزدە جاڭاعى كرونشتاد مورياگٸ فرولوۆ تا تٷركٸستان مايدانىنىڭ تٶتەنشە مانداتىمەن ارالعا كەپ جاتقان ەدٸ.
بۇل ارادا تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە مىناۋ: XX عاسىردىڭ باس كەزٸندە قازاق دالاسىنىڭ الىس تٷكپٸرٸندە جاتقان ارال تەڭٸزٸنٸڭ جاعالاۋىندا العاش رەت پرومىسەل اشقان ورىس كۋپەتستەرٸ - ماركوۆ پەن موكەەۆ, كيسين - بەرەگٸرەك كەپ قالتالارى قالىڭداپ, قوڭ جيناپ العان سوڭ, بٸر ىڭعاي بالىقتان تٷسكەن تابىستى مٸسە تۇتپادى. ارال تەڭٸزٸنٸڭ ارعى بەتٸندە جاتقان حيۋا حاندىعىنىڭ تاي-تاي ماقتاسى مەن ماتاسىنا بەرگٸ جاقتان قول سوزادى. سول سول-اق ەكەن, ارال تەڭٸزٸنٸڭ ايدىنىندا ٸرٸ-ٸرٸ كەمەلەر مەن كەبەجە قۇرساق بارجالار پايدا بولا باستادى. تٷركٸستان مايدانى تٶتەنشە مانداتپەن جٸبەرەتٸن فرولوۆ ارالعا كەلگەن بەتتە ەلگٸ كٶك تەڭٸزدٸڭ كٶكجالدارى - ماركوۆ, موكەەۆ, كيسيندەردٸڭ كەمەلەرٸن كٷشپەن دەرەۋ جيناپ الادى دا, ولاردىڭ پالۋباسىنا پۋلەمەت, پۋشكا ورناتىپ, سوعىس فلوتيليياسىن قولما-قول قۇرىپ جٸبەرەدٸ. ٶزٸ سول فلوتيليياعا كوميسسار بولادى.
بايقاعان شىعارسىزدار - كوميسسار وبرازىن جاسايتىن كٸسٸگە مىنا كرونشتادتىڭ مورياك قۇيىپ قويعانداي داپ-دايىن ەدەبي پروتوتيپ. ونىڭ بويىندا كوميسسارعا لايىق, قاجەت قاسيەتتٸڭ بەرٸ بار. كٶزٸ تٸرٸسٸندە كٶرە الماسام دا, ونىڭ سول دەۋٸردە تٷسكەن فوتوكارتوچكاسىنداعى كەسكٸن-كەلبەتٸنە قاراعاندا, سىرت بەينەسٸ, تٷرٸ مەن تۇلعاسى تاپ بٸر كوميسسارعا لايىق - جازىق كەڭ ماڭدايلى, ٶتكٸر كٶزدٸ. بٷتكٸل سىرت كەلبەتٸندە اقىلدى, پاراساتتى ەرٸ مەيلٸنشە ۇستامدى كٸسٸنٸڭ پٸشٸنٸ بايقالاتىن. ازامات سوعىسىنىڭ قاھارلى كٷندەرٸندە اياق ٷستٸ جٷرٸپ ەلدەقالاي كٶز ٸلٸندٸرٸپ الاتىن, بار ٶمٸرٸ ارپالىس پەن الىستا ٶتكەن كٸسٸنٸڭ قاتۋلى قاباق استىنان قارايتىن ٷلكەن كٶك كٶزٸندە دە سابىرلى سالماق بار-تىن. ٸزدەگەنگە سۇراعان دەگەندەي, بٸز ٸزدەگەن بار جاقسىلىقتىڭ بەرٸ بٸر ٶزٸنٸڭ بويىنان تابىلىپ تۇرعانىنا قاراماستان مەن بٸراق, بۇل كٸسٸدەن, كوميسسار دياكوۆتىڭ بويىنان ينەنٸڭ جاسۋىنداي ەشتەڭە العام جوق. ونى تريلوگييانىڭ ٷشٸنشٸ كٸتابىن وقىعان كٸسٸ بايقاۋى كەمٸل, «كٷيرەۋدەگٸ» كوميسسار دياكوۆ مىنا فرولوۆقا ٶمٸربايانى جاعىنان عانا جاقىنداستىرا تٷسەتٸن كەيبٸر ورتاق ۇقساستىقتارى تابىلىپ قالسا دا, سىرت تٷرٸ مەن پسيحولوگييالىق جەيتتەرٸ بٸر-بٸرٸنە كەرەعار, الشاق. سونان بولار, ەيتەۋٸر, سىرت قاراعان كٸسٸگە بۇل ەكەۋٸ تابيعاتى ەكٸ بٶلەك جاندار.
اۆتور ٶزٸنٸڭ كوميسسارىن قايتكەن كٷندە دە مىنا فرولوۆقا ۇقساتپاي, قايداعى بٸر قاراما-قايشى وبراز جاساۋدىڭ قامىن كٶزدەگەن سيياقتى. شىنىندا دا, ونداي وي مەندە بولعان جوق. مەن, ەرينە, ازامات سوعىسى تۋرالى تەربەگەن ەربٸر سۋرەتكەردٸڭ كوميسسار بەينەسٸنە قايتكەن كٷندە دە سوقپاي كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن بٸلدٸم. سول بٸر وتتى جىلداردا قىزىل كوميسسارلار پارتييالىق كٶرەگەندٸك پەن قىراعىلىقتىڭ, ساياساتتا دا, سوعىستا دا شىم-شىتىرىق اراسىنان سٷرٸندٸرمەي جول تاۋىپ الىپ شىعاتىن كەمەڭگەر اقىلدىلىق پەن ۇيىمداستىرۋشىلىق قابٸلەتتەرٸمەن قوسا جاڭا زامان ەكەلگەن زور ادامگەرشٸلٸكتٸڭ جارقىن ٷلگٸسٸ بولا بٸلگەن جاندار ەدٸ عوي. ورىس جازۋشىلارى جاڭا ەلەۋمەتتٸك شىندىقتىڭ رۋحاني ديدارىن اشۋدا قىزىل ارمييا كوميسسارلارىنىڭ سان الۋان سۇڭعىلا بەينەلەرٸن جاسادى. ولار بۇل رەتتە ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ ٶز دەۋٸرٸنٸڭ الدىڭعى قاتارلى وزىق ويلى ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەينەسٸن جاساۋداعى كٶپ عاسىرلىق جەمٸستٸ دەستٷرلەرٸن شەبەر پايدالانا بٸلدٸ. ورىس پروزاسى تۋدىرعان كوميسسارلار بەينەسٸنە, دوس بىلاي تۇرسىن, جاۋدىڭ ٶزٸ تابىنباۋى ەش مٷمكٸن ەمەس-تٸ. سوۆەت وقۋشىلارىنىڭ ەلدەنەشە ۇرپاعىنىڭ ساناسىندا پاراسات پەن ەر جٷرەكتٸلٸكتٸڭ, جٸگەر مەن قايراتتىڭ, كەمەڭگەر, كٶسەمدٸلٸكتٸڭ قيىننان قيىسقان كەمەل جاراسىمى رەتٸندە قالىپتاسقان كەسەك بەينەسٸن جاساۋدا ەلگٸندەي ايتۋلى دەستٷردٸڭ ٶمٸرشەڭ قاعيدالارىن ەسكەرمەي كەتۋگە دە, سول سيياقتى ٷيرەنشٸكتٸ ٷردٸستٸ قۋالاپ, كٶپ سٷرلەۋ كٶنە ماشىققا ۇرىنۋعا دا بولمايتىن. كەي رەتتە ەدەبي كانونعا اينالا باستاعان كوميسسار بەينەسٸن جاساۋدا وقۋشى قاۋىمدى سەلت ەتكٸزەر جاڭا سيپات, سونى بوياۋ تابۋ قاپەلٸمدە وڭايعا تٷسە قويماعانى راس. مەن وقۋشى ساناسىنا كٶپتەن ۇيالاپ قالعان كوميسسار بەينەسٸندە ە دەگەننەن جاقسى اشىلعان ازاماتتىڭ كەمەلدٸلٸك پەن رۋحاني قايسارلىقتى, كٸسٸلٸك سيپاتتاردى سول كٷيٸندە قالدىرىپ, بٸراق كوميسسار بولسا - ٷستٸنە سىقىرلاتىپ قارا سٷرٸك كيگٸزٸپ كٶرسەتەتٸن وڭاي ەدٸستٸ مالدانعىم كەلمەدٸ. بٸراق ۇزاق ويلاپ, ۇزاق تولعاۋدىڭ ٷستٸندە سىرت نوبايى ايقىندالا باستاعان ٶز كوميسسارىمنىڭ ٶزٸ تەكتەس ٶزگە بەينەلەرگە ۇقسامايتىن باسقا بٸر بٶلەك بەينەسٸن كٶڭٸلٸم تانىعانمەن, كٶپكە دەيٸن دەل ٷستٸنەن دٶپ باسىپ كٶزگە ەلەستەتە المادىم.
سٶيتٸپ جٷرگەندە بٸر توپ جازۋشى بوپ گۋرەۆ وبلىسىنا بارا قالدىق. كٷزدٸڭ قارا سۋىعى ەدٸ. العاش قار جاۋدى. كاسپيي سىرتىنداعى كٶل-كٶسٸر جازىقتا ۇيقى-تۇيقى بوران كٶتەرٸلدٸ. جەلەڭدەۋ كيٸنٸپ شىققان بٸزدەر ەرٸ-بەرٸدەن كەيٸن قالتىراپ, توڭا باستادىق. ارامىزدا سۋىق تيگٸزٸپ العاندار دا جوق ەمەس. ەسٸرەسە, سىرت جاقتا بولىپ قايتقان بٸر ەگدە جازۋشى ەكٸ يٸنٸنەن دەم الىپ ەزەر وتىر. ەدەتتە قارلى بوراسىن تٷگٸلٸ تەمەكٸنٸڭ تٷتٸنٸن جاراتپايتىن وعان مىنا تۇتقيىلدان تاپ بولعان سۋىق وڭاي تيٸپ كەلە جاتقان جوق-تى.
جول-جٶنەكەي بٸر بالىقشى كولحوزىندا كٸدٸردٸك. داستارحان ٷستٸندە ەلگٸ كٸسٸمەن قاتار وتىرىپ قالىپپىز. ٷلكەن بٶلمەدە, قاپەلٸمدە تىم-تىرىس تىنىشتىق ورنادى. سول بٸر قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا جىم-جىرت ٷنسٸزدٸكتە مەنٸڭ كٶرشٸمنٸڭ كٶكٸرەك سىرىلى قۇلاعىما شالىندى. ونى ٶز ٸشٸمنەن اياپ, جٷزٸنە جالت-جالت قاراي بەردٸم. ول كٷنٸ بۇل مٸنەزٸمە ٶزٸم دە تٷسٸنگەم جوق. ارادا بٸراز ۋاقىت ٶتكەن سوڭ, الماتى كٶشەسٸندە الدىمدا كەتٸپ بارا جاتقان بٸر دٸمكەس كٸسٸنٸ كٶزٸم شالدى. ۇزاق جىلدار بويى سٷيەككە سٸڭگەن سارتاپ دەرتتەن ەبدەن قاجىعان سول بٸر ادام ٶر اتتاعان سايىن القىمىنان الىپ ارپالىسىپ كەلە جاتقان اجالمەن ايقاسقا تٷسٸپ بارا جاتقانداي كٶرٸندٸ ماعان. ٶمٸرگە قۇشتارلىق پەن قايسارلىقتىڭ شىنايى كٶرٸنٸسٸ استانالىق قوناق ٷيٸنٸڭ الدىندا, كٷزگٸ كەشتە, مٸنە, تاعى كٶز الدىمدا قالت-قۇلت باسىپ كەتٸپ بارا جاتتى. مەن ٷيگە جەتٸسٸمەن جاڭا عانا كٶشەدە كٶرگەندەرٸم مەن كٶڭٸلگە ورالعاندارىمدى قويىپ دەپتەرٸمە تٷسٸرە باستادىم. ول كەيٸن ٷشٸنشٸ كٸتاپتا ەلاماننىڭ دياكوۆتى العاش رەت كٶشەدە كٶرەتٸن جەرٸنە سول قالپىندا تٷپ-تٷگەل كٸردٸ. وسىنداي دەنساۋلىعىنان تٷگەل ايرىلعان, كەۋدەسٸندە تەك شىقپاعان جانى جٷرگەن دٸمكەس ادامنىڭ جاس رەسپۋبليكا تاعدىرىنا وراسىن زور قاۋٸپ تۋعان قيىن-قىستاۋ كەزەڭدەگٸ مٸنەزٸ مەن ەرەكەتٸن كٶرسەتۋ العاش رەت سوندا ويىما كەلدٸ. ٶن بويىنداعى بارشا كٷش-قۋاتىن اقتىق تامشىسىنا دەيٸن ادامزات بولاشاعىنا سارقىپ بەرگەن قايسار جان نەگە كوميسسار بولمايدى دەپ ويلادىم. شىنىندا دا, قىزىل ارمييا العاش ۇيىمداستىرىلعاندا ونداعى ساياسي قىزمەتكەرلەر تەپسە تەمٸر ٷزەتٸن جاستاردان عانا تۇرماعانىنا, ولاردىڭ قاتارىندا اباقتى مەن استىرتىن كٷرەستٸڭ بارشا تاۋقىمەتٸن تارتقان كەشەگٸ «كٶكساۋ كاتورجنيكتەردٸڭ» دە بولعانىنا تاريحتىڭ ٶزٸ كۋە ەمەس پە?! بايقاعان بولارسىزدار, كوميسسار بەينەسٸن جاساۋدا, ٶز باسىم, ەسكٸ سٷرلەۋ اراسىنان سوقپاق ٸزدەگٸم جوق. نە دە بولسا كٶكٸرەگٸمدە باس كٶتەرگەن وسىناۋ بٸر وقشاۋ ويدىڭ ەتەگٸنەن ۇستاعىم كەلدٸ.
ەرينە, اۆتوردىڭ الدىنا قويعان ماقساتى قاعاز بەتٸنە تٷسكەندە قانشالىق ونىڭ باستاپقى ويلاعان قالپىندا مٶلدٸرەپ قۇيىلىپ شىعار-شىقپاسى ٶز الدىنا - بٸر باسقا. قايسىبٸر سىنشىلاردىڭ سول تۇستا تريلوگييانىڭ تەك سوڭعى كٸتابىندا عانا وقيعا جەلٸسٸنە كٸرەتٸن كٶكساۋ كوميسساردىڭ باسىنداعى ەر الۋان ەلەۋمەتتٸك ٸس-ەرەكەتٸ ەر قىرىنان كٶرٸنسە دە, ال ەندٸ ونىڭ جەكە باسىنىڭ وتباسىندا ٶتكٸزگەن ٶز ٷلەسٸنە دەربەس تيەتٸن كەسەر-كەلدەسٸنە قاتىستى ٶمٸرٸ وقۋشى قاپەرٸنەن ٷنەمٸ قاعىس قالا بەرەتٸنٸ حاقىندا ايتقان پٸكٸرٸ كٶكٸرەگٸمە قونادى. ولاردىڭ پٸكٸرٸن ٶزٸم دە ٸشتەي قوستاي وتىرا, بۇل تۇستا ەيتسە-داعى بٸر ايتارىم بار: شىعارمامدا بەينەلەمەك بولعان ەلگٸندەي كٸسٸلەردٸڭ وسى تٸرلٸكتە از جاساسا دا, كٶپ جاساسا دا ٶزدەرٸنٸڭ جەكە باسى جٶنٸندە جان قينالتىپ ويلانباستان, ەرقاشان ٶز تابىنىڭ باسىنا عانا بۇلت ٷيٸرٸلگەن قيىن-قىستاۋدا بويىنداعى ازاماتتىڭ ار-نامىسىمەن بٸرگە بار جالىنىن, جٸگەرٸن دە, كٷشٸ مەن قابٸلەتٸن دە, كٶكٸرەگٸندەگٸ ىستىق سەزٸمٸن دە, بٸلٸمٸن دە ادام بالاسىنىڭ جارقىن بولاشاعى جولىنداعى كٷرەسكە سارپ قىپ بەرگەندەرٸ سٶزسٸز. سوعان و باستان-اق مويىن ۇسىنىپ كٶنگەن جاندار. سوندىقتان دا, ونداي سانالى پەرزەنتتەردٸڭ ٶزدەرٸ مۇرات قىپ تۇتىنعان قاتال قاعيداسىنا قايشى كەلەتٸندەي بٸردە-بٸر قىلىعى, بٸردە-بٸر ەرەكەتٸ بولماسا كەرەك. ەندەشە, ەلگٸندەي تٸلەك بٸلدٸرگەن سىنشىلارعا ايتسام دەپ كٶپتەن بەرٸ كٶكٸرەگٸمدە ساقتاپ جٷرگەن بٸر ويىم مىناۋ ەدٸ: بۇنداي تۇلعالاردىڭ تاعدىرىن جەكە باستىق ٶمٸر دەپ, قوعامدىق ٶمٸر دەپ, اراسىنا جٸك بٶلٸپ جاتۋعا كەلمەيدٸ. ول ٶز ٶمٸرٸنٸڭ تالاي-تالاي كٷندەرٸ مەن تٷندەرٸن ٶتكٸزگەن سىز قابىرعالى كٶردەي قاراڭعى اباقتىنىڭ ازابى مەن توزاعى - قالاساڭىز بار-اۋ, ول ٷشٸن ەرٸ جەكە باسىنىڭ ەتەنە تاعدىرى ەرٸ ٷلكەن مۇرات جولىنداعى ٶرەلٸ ەلەۋمەتتٸك كٷرەسٸنٸڭ ٶزەكتٸ مازمۇنى بولعانى داۋسىز.
II
ەر جازۋشىنىڭ تۆورچەستۆولىق تەسٸلٸ ەر باسقا. بولاشاق شىعارماعا ماتەريال ٸزدەۋدەن باستاپ, ونى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, سۇرىپتان تاڭداپ الۋى, جيناقتاپ قورىتۋى, بولاشاق شىعارمانىڭ گەرويلارىنا الدىن الا پروتوتيپ ەزٸرلەپ, حاراكتەرلەر سيپاتىن باس-باسىنا دارالاۋ تەسٸلدەرٸ ەر جازۋشىدا ەر قيلى. بۇل جٶنٸندە بارلىق جازۋشىنىڭ بەرٸنە ورتاق, بەرٸنە كٷنٸ-بۇرىن بەلگٸلەنگەن كانون جوق. ٸلگەرٸدە ٶمٸر سٷرگەن دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبيەت كلاسسيكتەرٸنٸڭ تۆورچەستۆولىق تەجٸريبەسٸن ايتپاعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, بٸزدٸڭ تۇستاستارىمىزدىڭ ٶنەگە الارلىق ٷلگٸلەرٸ از ەمەس. سوعىستان كەيٸنگٸ ٷش-تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە مەنٸمەن ەدەبيەتكە قاتار كەلگەن قالامداس جولداستارىمنىڭ قايسىبٸرٸ ٶزٸ تٸرلٸك كەشكەن ٶمٸردەن كٶرگەنٸن, بٸلگەنٸن, ەسٸتكەنٸن ەرقاشان بٸر مىسقال دا بولسا بويىنا سٸڭٸرٸپ, باسىنا جيناپ, جٷرەگٸنە تٷيٸپ قاپ وتىرادى. ول ەشقانداي الدىن الا ماتەريال جيناۋ, قويىپ دەپتەر جٷرگٸزۋ دەگەندٸ بٸلمەيدٸ; ىلعي ٶزٸنٸڭ جادىنا تەز تۇتىپ, تەز قوزدايتىن ۇشقىر قييالىنا سەنەدٸ. ونىڭ بولاشاق شىعارماعا كەرەك دەگەن ەسەرلەرٸ مەن ويلارى كٶڭٸلٸنٸڭ بٸر تەرەڭ تٷكپٸرٸندە كٶزگە كٶرٸنبەي قوردالانىپ جاتادى. ال, ەكٸنشٸ بٸر جازۋشىلار بولاشاق شىعارماعا كٷنٸ-بۇرىن قام جاساپ, ەزٸرلٸك جٷرگٸزٸپ جٷرگەن كەزٸندە قالامىن قولدان بٸر سەت شىعارماي, كٶڭٸلٸنە ورالعان ۇرىمتال وي مەن ۇتىمدى شتريحقا دەيٸن دەرەۋ قاعازعا تٷسٸرٸپ وتىرادى. مەن ٶزٸمدٸ وسى ەكٸنشٸ توپقا جاتقىزام. ەردايىم ٶز ەسەرلەرٸمدٸ جازىپ جٷرەم; باسىمنان ٶتكەن قانداي احۋال دا قاعاز بەتٸندە ٸز قالدىرادى. ونىڭ بەرٸن, نەگٸزٸنەن, ەلامانعا پايدالاندىم. ەلاماننىڭ كەيبٸرەۋلەرگە سىلبىرلىق سيياقتانىپ تۇراتىن ۇستامدىلىعى, كٶرٸنگەنگە كٶكٸرەگٸن اشا بەرمەيتٸن تۇيىقتىعى, سىرت كٶزگە قوي اۋزىنان شٶپ المايتىن مومىن كٸسٸدەي سەزٸلەتٸن ۇياڭدىعى مەن ۇيالشاقتىعى, نە ٸستەپ, نە قويسا دا ٸشتەي ەلەپ-ەكشەپ, سانانىڭ سارابىنا ساپ جٷرەتٸن سارابدالدىعى, ەڭ ازى, وتىنىڭ باسىنا دەگەن ىقىلاسىنا دەيٸن ٶز باسىمنان كەشكەن ٶمٸرٸمنٸڭ دەلمە-دەل كٶشٸرمەسٸ بولماعانمەن دە, مەن ٷشٸن ايرىقشا جاقىن قۇلىق پەن قىلىق سەكٸلدەنەدٸ دە تۇرادى.
مەنٸڭ ەكەم كەرٸم - ۇسىنعانى مٷلت كەتپەگەن مەرگەن كٸسٸ ەكەن. كەيٸن ول بالىق كولحوزىنان اۋدان ورتالىعىنا اۋىسقاسىن دا دەيٸم بٸر ات پەن بٸر جٷيرٸك تازى ۇستادى. قاشان سوعىس باستالىپ, مايدانعا اتتانىپ جٷرٸپ كەتكەنشە ەكەم ەربٸر دەمالىس سايىن قالا سىرتىنا شىعىپ, ۇلى قۇم ٸشٸنەن اڭ اۋلايتىن. بٸزدٸڭ جاسىراق كەزٸمٸزدە ەكەمنٸڭ: «اڭعا جەتپەيتٸن يت بولماي-دى. ەڭگٸمە اڭدى شالۋىندا ەمەس, الۋىندا»,- دەگەن سٶزٸ قۇلاعىمدا قاپتى. ەلٸ ەسٸمدە: ۇياسىنا جەتكەن كٷشٸكتٸ اۋىزداندىراتىن كەزدە ول كٸسٸ ەرقاشاندا اياق جەتەتٸن جەردە وتىرعان اۋىلداردان قايدا بٸر قۋعان اڭعا ادىمىن اشتىرماي جەتٸپ, ٸلٸپ تٷسەتٸن ەرٸ جٷيرٸك, ەرٸ ۇستاعىش قۇماي تازى سۇراپ ەكەپ, وسى بٸر ٷزدٸك قاسيەتكە كٷشٸگٸنەن باۋلۋشى ەدٸ. ول كەزدە ونشا مەن بەرمەسەم دە, ەكە سٶزٸنٸڭ شىندىق سىرىنا كٶزٸم كەيٸن جەتتٸ. كٸم بولماساڭ ول بول, ٶنەرگە تالپىنعان جاعدايدا قۋعان اڭدى باۋىرىن اشتىرماي, قاس پەن كٶزدٸڭ اراسىندا ٸلٸپ تٷسەتٸن قۇس قاناتتى جٷيرٸكتٸك پەن ٷزدٸك شەبەرلٸككە بۋىنى قاتپاي تۇرىپ, جاس تالانتتى باۋىرىن جاڭا-جاڭا كٶتەرگەن بالا كەزدەن باۋلىعانعا نە جەتسٸن!
ۇلى اباي سٶز ٶنەرٸن دەرتپەن تەڭ دەدٸ. دەرت بولعاندا دا كٸسٸ قاشان ٶلە-ٶلگەنشە سٷيەگٸمەن بٸرگە كەتەتٸن ناق بٸر ارىلماس تا ايىقپاس ازاپ, وسىدان قاشان قولىڭنان جورعالاعان قالامىڭ سىلق ەتٸپ, جازۋ قاعازىنا قۇلاپ تٷسكەنشە كٸسٸنٸ توقسان تولعانتىپ, دٶڭبەكشٸتٸپ بولاتىن تولعاق. جٷيرٸك اتتى ٷنەمٸ بابىنا كەلتٸرٸپ جاراتىپ ۇستاپ, بەيگەگە جيٸ قوسىپ تۇرماسا, جابى بوپ كەتەدٸ. بايقاپ وتىرعان بولارسىزدار, بۇل ارادا مەن ەدەبيەت تاريحىندا ٶزٸمٸز جاقسى بٸلەتٸن ۇلى كلاسسيكتەردٸڭ تۆورچەستۆوسىنداعى ٶنەگەلٸ تەجٸريبەسٸن ەدەيٸ ايتپاي وتىرمىن.
ەدەبيەت بوساعاسىنان اتتاعان ەربٸر جازۋشى ٶزٸنٸڭ الدىنداعى دٷنيەجٷزٸلٸك ەدەبي جاقسى ٷلگٸلەردەن جاستايىنان تاعىلىم-تەربيە الىپ, ەرتە اۋىزدانعانى قاجەت. ٶز باسىم شەبەرلٸك ٶنەرٸن ەجەپتەۋٸر ەسەيٸپ بارىپ, بۋىنىم قاتىپ كەتكەسٸن عانا ٷيرەنگەندٸكتەن بە, كٶركەم شىعارماعا قويىلاتىن نەگٸزگٸ زاڭدارىن كەش اڭعارىپ, كەيٸن ۇقتىم. ونىڭ تولىپ جاتقان سەبەبٸ بار: 1942 جىلى ييۋن ايىندا ونىنشى كلاستى بٸتٸرگەن بويدا بٸزدٸ ەسكەرگە الدى. تٶرت جىل ٶتكەسٸن, 1946 جىلدىڭ كٷزٸندە بوسانىپ ەلگە قايتتىق. ەسكەرگە العاندا اتا-انانىڭ ىستىق قۇشاعىنان باسقا ەشتەڭە كٶرمەي قاعۋسىز ٶسكەن كٶك شىبىق بالا ەدٸك. ەسكەردەن بوسانىپ قايتقاندا كەشەگٸ الىپ ۇشقان قۇس قانات كٶڭٸل باستان ٶتكەن سوناۋ سۇراپىل تٶرت جىلدا ەجەپتەۋٸر شيرىعىپ, شىڭدالىپ قايتتى. بۇل جىلدارى بٸز قيراعان قالالار مەن قىرىلعان قىرشىنداردى عانا كٶرٸپ, كەشەگٸ جارقىلداعان جاستىق كٶڭٸل كٷرت تۇنجىراپ, جابىعىپ قانا قايتقان جوق. سونىمەن بٸرگە بٸز وت ورتاسىنان قانتٶگٸس اتاۋلىنى ٶلەردەي جەك كٶرٸپ ورالدىق. سوعىستىڭ ادامگەرشٸلٸك تابيعاتىنا اتىمەن سىيىسپايتىن سۇرقييا سيپاتىن بۇرىن دا سەزەتٸنبٸز. بٸراق بۇ جولى ونى ادام مەن حالىققا, ەدٸلدٸك پەن ٸزگٸلٸككە, ٶمٸر مەن باقىتقا قانشالىقتى كەلتٸرە الاتىندىعىن, ادام تاعدىرى مەن قوعام تاريحىنداعى كٷيرەتۋشٸلٸك كەسەپاتىن ٶز كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ, ٶز جٷرەگٸمٸزبەن تٷسٸندٸك. بەيكٷنە تٶگٸلگەن قان مەن كٶز جاسىنىڭ قۇنى مەن مەنٸن تٷبەگەيلٸ تٷسٸندٸك. بٷل سوعىستىڭ تۇسىندا ەدٸلدٸكتەن حاباردار, ادال جٷرەك ەربٸر پەندە ٶمٸر مەن ٶلٸم تايتالاسىن كٶرە جٷرٸپ, ادامدىق تٸرشٸلٸكتٸڭ بارشا رۋحاني, ەلەۋمەتتٸك, مورالدىق قاسيەتتەردٸ ٶز ارىنىڭ تارازىسىنا ساپ, ساراپتاي الار تۇرلاۋلى ازاماتقا اينالدى. وسىنداي ٶرەلٸ سانانىڭ سوعىستىڭ باستاپقى كەزٸندەگٸ قيىنشىلىقتاردان شىعارعان پاراساتتى قورىتىندىسىنان ازاتتىققا قۇلشىنعان شىنايى وتانشىلدىق سەزٸم تۋدى. باسقىنشىلىق ەزگٸگە باس ۇرا المايتىن حالىق قاھارى وسىنداي ەر جاۋىنگەردٸڭ كٶكٸرەگٸندە ويانعان ار مەن نامىستان تۇتاندى. حالىق قاھارماندارىن شىنايى ازاماتتىق سانا, پەرزەنتتٸك نامىس تۋدىردى. بٸراق بۇل كەزدە بۇرىنعى الاڭسىز كٶڭٸل بەرٸمٸزدەن قالعان, سول اناۋ جان الىپ, جان بەرٸپ جاتقان تايتالاس ۇرىس ٸشٸندە قىلتىلداعان تارازى باسىنا وتانىمىز, حالقىمىزدىڭ, قالا بەردٸ, بٷكٸل ادام بالاسىنىڭ تاعدىرىمەن بٸرگە, دەل سوندا بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ دە كەلەشەكتە جەر باسىپ جٷرەر-جٷرمەسٸمٸز تالاسقا تٷسٸپ جاتقانىن ۇلان بايتاق قازاق دالاسىنىڭ الىس تٷكپٸرٸندەگٸ كەرٸ-جاس تٷگەل سەزگەن ەدٸ. وسىناۋ ۇلى الاساپىران جالپى حالىقتىق سوعىستا بٸر-بٸرٸن جوق ەتۋگە ۇمتىلعان ەكٸ ارمييا عانا بٸر-بٸرٸنە قارسى سوعىسقان جوق, سونداي-اق, مۇرات-مٷددەسٸ تۇتاستاي قاراما-قايشى ەكٸ يدەولوگييا دا جانتالاس ٷستٸندە جاعالاسىپ جاتقانىن بٸز كٶڭٸلٸمٸزبەن عانا تٷيگەمٸز جوق, كٶزٸمٸزبەن دە كٶردٸك. مٸنە, وسى الاپات سوعىس تالاي-تالاي حالىقتىق ٸرٸ تۇلعالاردى, ارداگەر ازاماتتاردى تۋعىزدى. ەلٸ مەن جەرٸ ٷشٸن قاسىق قانى مەن شىبىن جانىن پيدا ەتۋدەن تايىنباعان تالاي-تالاي ەرلەردٸڭ سانىن شىعاردى اراسىنان. سولاردىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە, استانا تٷبٸندەگٸ ارپالىستا ٶزٸنٸڭ ازاماتتىق ٸرٸ تۇلعاسىمەن مەيلٸنشە قاتتى كٶتەرٸلٸپ جارقىراپ شىققان شىن مەنٸندەگٸ حالىقتىڭ پەرزەنتٸ گۆاردييا پولكوۆنيگٸ باۋىرجان مومىشۇلى ەدٸ. اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ دەستٷرٸنەن دە ٸرگەسٸن الىس سالا قويماعان حالىق سول اناۋ استانا تٷبٸندەگٸ سۇراپىل ۇرىس ٸشٸندە شىبىن جانىن شٷبەرەككە تٷيٸپ, قانقۇيلى جاۋمەن ارىستانشا الىسىپ جاتقان باتىر ۇلدارىن بۇل جاقتا اڭىزعا اينالدىرىپ, ەنٸ مەن جىرىنا قوسىپ, اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ جاتتى. سونىڭ ارقاسىندا قازٸرگٸ سوعىستا ەلٸ دە اۋىل كٶلەمٸنەن ۇزاپ شىعا قويماعان بالالاردىڭ ساناسىنداعى ۇعىم مەن تٷسٸنٸك باياعى جىراۋلار ايتاتىن فولكلور مەن قيسسالارداعى باتىرلاردىڭ مىڭ سان جاۋعا جالعىز شاباتىن كٶزسٸز ەرلٸگٸ تەرٸزدەنەتٸن.
كەيٸن سوعىس بٸتٸپ, 1947 جىلى ەسكەر قاتارىنان بوسانعان بويدا سوعىس جايلى شىعارما جازعاندا ٶزٸمٸزدٸڭ كٸسٸلەردٸ ەلگٸندەي ەسٸرٸپ, وق ٶتپەس, قىلىش كەسپەس ەلدەن ەرەكشە ەر عىپ كٶرسەتۋدەن اۋلاق بولدىم. بۇل ارادا, ەرينە, قانشا دەگەنمەن پروفەسسيونال قازاق ەدەبيەتٸندەگٸ وزىق ٷلگٸلەر, ەسٸرەسە, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە ەۆروپا ەدەبيەتٸمەن يىقتاسىپ تۇرعان مۇحتار ەۋەزوۆ پروزاسىنىڭ قۇدٸرەتٸ بٸزدٸڭ بەرٸمٸزگە دە ىقپالىن انىق تيگٸزگەن ەدٸ. بۇنان, ەرينە, بٸزدٸڭ شىعارمامىز سول كەزدٸڭ ٶزٸندە تٶرت اياعىنان تەڭ باسىپ تۇر ەدٸ دەگەن وي تۋماسقا كەرەك. بٸزدٸڭ وسالدىعىمىز باسقا تٷردە بولاتىن. ونى ٸلگەرٸدە ايتتىم. تۇڭعىش تۋىندىمنىڭ ٶن بويىنا ارقاۋ بوپ تارتىلعان وقيعانىڭ ٶزەكتٸ جەلٸسٸ - ٶزٸم قاتىسقان كۋرليانديياداعى سوعىس ەدٸ. سوندىقتان دا, بۇل شىعارمادا باسىنان اياعىنا دەيٸن قاتىساتىن بار گەرويلاردىڭ مٸنەز-قۇلقى, ٸس-ەرەكەتٸ, سەزٸمٸ مەن ارمان-ويى, تارتىسى مەن تاعدىرى -بەرٸ-بەرٸ ٶزٸم جاقسى بٸلەتٸن جەيتتار. ٶلٸ كٷنگە دەيٸن ىزعارى مەن سىزىن سەل-پەل ەسٸڭە الساڭ بولعانى ٶلٸدە ساي-سٷيەگٸمٸزدٸ سىرقىراتىپ قويا بەرەتٸن قارلى وكوپتا وق استىندا تاقىم جازباي قاتار جٷرگەن قارۋلاس جولداستارىمنىڭ باسىنان كەشكەن وقيعالاردى الدىم. سونىڭ بەرٸ دە ۇرىس ٸشٸندە جٷرٸپ ٶز كەزٸممەن كٶرگەن, ٶزٸم كۋە بولعان جاقسى بٸلەتٸن جەيتتەر ەدٸ; سوعان قاراماستان تۇلا بويى تۇڭعىش شىعارماما ٶزەك بوپ ەنگەن ٶمٸر شىندىعىنان گٶرٸ قازٸرگٸ كٷنٸ جۇرتتىڭ كٶزٸ مەن كٶڭٸلٸنەن قاشىقتاپ كەتكەن سوناۋ ارعى كٶنە دٷنيە حاقىندا جازىلعان كەيٸنگٸ ٷش كٸتاپتاعى شىندىق مەنٸڭ جٷرەگٸمە ەلدەقايدا جاقىن جەنە جىپ-جىلى تيٸپ تۇرادى.
ال, وسى قالاي? بۇنىڭ سىرى نەدە? ٶز باسىمنان كەشكەن وقيعالار جٶنٸندە جازىلعان وسى كٸتاپتى ەر تۇستا اۋدارايىق دەپ ۇسىنىس بولعان سايىن ٶز باسىم سوعان ونشا ىڭعاي بەرمەي, كەگەجەكتەپ كەيٸن تارتا بەرەتٸن سەبەبٸم نەلٸكتەن?
بۇل ساۋال بٸرازدان بەرٸ ويلاندىرىپ جٷر. اراعا بٸراز ۋاقىت تٷسٸرٸپ جٸبەرٸپ قاتال. سىن كٶزٸمەن قايتا قاراعاندا تۇڭعىش شىعارمانىڭ تۇلا بويىنان تولىپ جاتقان كەمشٸلٸك كٶرٸنەتٸن سٸرە-داعى ەدەت قوي. ەسٸرەسە, بٷگٸنگٸ كٷنگٸ ٶسكەلەڭ ەدەبيەتتٸڭ تالابى مەن تالعامىنىڭ تۇرعىسىنان قاراعاندا كٶڭٸل تولمايتىن كٶپ-كٶپ ولقىلىقتار كٶزگە ۇرىپ تۇرار-اق. بٸزدٸڭ ەلدە حالىق باسى قۇرالعان جيىن اراسىندا قىلجاڭ جٸگٸتتەردٸڭ كٷلكٸگە ايتاتىن بٸر-ەكٸ اۋىز ٶلەڭدە «شٶپ تە ٶلەڭ, شٶڭگە دە ٶلەڭ, ٶلەڭ دە ٶلەڭ» دەگەن جول بار-دى. كٶرگەنٸڭ مەن بٸلگەنٸڭدٸ كٶكٸرەكتەگٸ قاتتى تالعامنىڭ تەزٸنەن ٶتكٸزٸپ, تاپ بٸر توننالاعان رۋدا اراسىنان سٸركەدەي-سٸركەدەي جىلتىراقتاردى سىعىپ الىپ سوم التىنعا اينالدىراتىن زەرگەرلٸكتٸ دەستٷر عىپ داعدىلانباعان جاعدايدا, تەگٸ سٸرە, ەدەبيەت بوساعاسىنان جاڭا اتتاعان ەربٸر جاس تالاپكەردٸڭ بەرٸ دە شٶپ پەن شٶڭگەنٸ كٶرسە دە جٸپكە تٸزە بەرەتٸن بولۋ كەرەك. ال, ەندٸ وسى بەيپٸلدٸك مەنٸڭ دە تۇڭعىش شىعارماما سالقىنىن از تيگٸزگەن جوق. كٶڭٸلگە ورالعاننىڭ بەرٸن وڭدى-سولدى كٸتاپتىڭ قوينى-قونىشىنا كٶبٸرەك تىققىشتاپ جٸبەردٸم دە, نەبٸر شيىرشىق اتقالى ۇشقىنداپ تۇرعان وقيعالار وت الماعان مىلتىقتاي جٸپشە تارقاتىلىپ جٶنٸنە قالدى, سونىڭ سالدارىنان شىعارما سيۋجەتٸ بولبىراپ, بوس بەلبەۋلٸككە اپارىپ سوقتىردى دا وتىردى. سوندىقتان وقيعا جەلٸسٸنە ارقاۋ عىپ العان نەگٸزگٸ كونفليكتتەن باستاپ, سول بٸر قىزىل قىرعىن ۇرىس ٸشٸندە قىلىش جٷزٸن جالاڭ اياعىمەن باسىپ جٷرگەن ەربٸر جاۋىنگەردٸڭ جانكەشتٸ ەرلٸگٸ مەن ٸسٸ, شيرىققان سەزٸمٸ شارتپا-شۇرت وقيعالاردىڭ ٷستٸندە دە جۋىق ارادا ٶرٸستەپ دامىپ بولماي, بولبىرلىق وقۋشى جٷيكەسٸنە تيٸپ ىزالاندىرىپ وتىراتىن, قايسىبٸر كەزدە كٶركەمدٸكتٸڭ قاتال تارازىسىنان ٶتكٸزٸپ جيناقتاپ قورىتىلماعاندىقتان, كٶرگەنٸڭ مەن بٸلگەنٸڭدٸ سول قالپىنان قۇيتتاي ٶزگەرتپەستەن قولعا ۇستاتقانداي عىپ قاعاز بەتٸنە تٷسٸرە سالماق بولعاندىقتان, شىنىن ايتۋ كەرەك, قالام الدى تۇڭعىش شىعارمادا فوتوگرافييالىق ناقتىلىق باسىمداپ كەتە بەرەتٸن. قانداي ناقىشىنا كەلتٸرٸپ, كٶزگە ەلەستەتٸپ, قولعا ۇستاتقانداي دەلدٸكپەن جازىلعان تابيعات سۋرەتتەرٸ مەن ادامنىڭ ٸشكٸ-سىرتقى كٶرٸنٸس-كەلبەتتەرٸ دە سىلبىر, سالقىن بولاتىن. بايقاپ وتىرعان شىعارسىزدار, بۇل مايدان ٶمٸرٸن جەتە بٸلمەگەندٸكتەن تۋىپ وتىرعان كەمشٸلٸك ەمەس. بۇنىڭ تەگٸ باسقا. بۇل قولىنا تۇڭعىش قالام العان ەربٸر جاس تالاپكەردٸڭ پٸسسٸمٸلداسىن بٸردەن ٷلكەن شىعارمادان باستاعان-دا بولاتىن سەتسٸزدٸك.
«اۋزى كٷيگەن ٷرٸپ ٸشەدٸ». «قان مەن تەردٸ» ە دەپ قولعا العاننان باستاپ تۇڭعىش شىعارمادا كٶبٸنە-كٶپ تەجٸريبەسٸزدٸكتەن كەتكەن كەمشٸلٸكتەردٸ بۇندا قايتالاماۋعا تىرىستىم. جەنە بۇل بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعى ەمەس, باياعى اتا-بابالار ٶمٸر سٷرگەن كٶنە زامان جٶنٸندە جازىلاتىن تاريحي رومان بولعاندىقتان دا ماعان دەۋٸر سيپاتىن (نراۆستۆەننىي وبراز ۆەكا) جەتٸك بٸلۋ كەرەك ەدٸ. ال ەربٸر دەۋٸردٸڭ سىرى مەن سيپاتى, سول دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلقىنا, ارمان-مٷددەسٸنە, دٷنيەگە كٶزقاراسى مەن الدىنا قويعان ەلەۋمەتتٸك ماقساتىنا تٸكەلەي بايلانىستى. قوعام كەلبەتٸن قاي دەۋٸردە بولماسىن ادام بالاسىنىڭ الدىنا تۇتقان ارمانى مەن مٷددەسٸ انىقتاعان.
بۇل ارادا بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە مىناۋ: قازاق حالقىنىڭ سوناۋ عاسىرلار قىرىنان ارمان اسىپ كەتٸپ جاتقان كٶنە تاريحى مەن كەشەگٸ رەۆوليۋتسييا قارساڭىنان باستالاتىن بەرگٸ تاريحىنىڭ اراسىندا بٸر-بٸرٸنە مٷلدە ۇقسامايتىن كٷردەلٸ سانانىڭ ىقپالى انىق سەزٸلٸپ تۇراتىن ەلەۋمەتتٸك جاڭا ساپالى قۇبىلىستار بار. كەيبٸر ٷستٸرت ويلاپ تون پٸشكەن كٸسٸلەرگە سالساق, قازاق حالقىنىڭ كەشەگٸ رەۆوليۋتسييا قارساڭىنداعى تٸرلٸگٸندە تٷك ٶزگەرٸس بولعان جوق سيياقتى. تىمىق تەڭٸزدٸڭ سەسپەستەن تۇنىپ قالعان تٷبٸندەي ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ جىم-جىرت بويكٷيەز تٸرلٸگٸن تٷيە قومى مەن ات ارقاسىندا تەربەتٸلگەن بەسٸكشە بٸر ەۋەن, بٸر ىرعاقپەن ەلديلەپ ٶتكٸزٸپ جاتقان ەل. ولاردىڭ كٶز الدىنا قازاقتىڭ ۇشى-قيىرى جوق كەڭ دالاسى مەن سول دالادا ىزعىپ كٶشكەن, ٷيٸر-ٷيٸر مال, جەل ايداپ قالباڭداعان قاڭباق, تاباق-تاباق ەت, زەرەڭ-زەرەڭ قىمىز ەلەستەيدٸ. مىقتاعاندا رۋ مەن رۋ اراسىنداعى پارتيياگەرلٸك, الىس-جۇلىس, بارىمتا, ايتىس, تارتىس. بۇل, ەرينە, ٷستٸرت ۇعىم. رەۆوليۋتسييا قارساڭىندا جاڭا زامان سارىنىنا ەلەڭدەپ دەلەبەسٸ قوزىپ جاتقان حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك اقۋالى تەك قانا وسىنداي كٷيدە ەدٸ دەسەك, بۇل ەڭ الدىمەن تاريحي شىندىقتى بۇرمالاۋ بولار ەدٸ. سول كەزدەگٸ دەۋٸر كەلبەتٸن دەل وسىنداي ەتٸپ سۋرەتتەسەك, اتا-بابا ارۋاعىنا كٶرەر كٶزگە قييانات ٸستەپ, كەمسٸتٸپ, قالامىمىزدىڭ ۇشى ازامات نامىسىنا قاتە تيٸپ كەتكەن دە بولار ەدٸ عوي. تاريحي تاقىرىپقا قالام تولعاعان سوڭ, قۇلقىڭ قۇي قالاسىن, قۇي قالاماسىن, سەن ەندٸ بٸر ىڭعاي ادام جانىنىڭ يٸرٸمدەرٸنٸڭ اراسىنان اتا-باباڭنىڭ ٸزٸن ٸزدەپ, سەزٸم شيىرىن شارلاپ, كٷيتتەپ, وتباسى, وشاق قاسىندا اينالاقتاپ قالۋعا قاقىڭ جوق.
ول سۋرەتكەر پوزيتسيياسىن بٸر جاقتىلىققا سوقتىرماي قويمايدى. ال, سىڭار جاق سۋرەتكەر قوعام كەلبەتٸن قۇددى قيسىق اينادان كٶرگەندەي بٷتٸل بولمىسىن بۇزىپ جٸبەرۋٸ ىقتيمال.
باعزى بٸر زامانداعى بايىرعى قازاقستان كەشەگٸ رەۆوليۋتسييا قارساڭىنداعى قازاق تٸرلٸگٸندە سالت-سانا, ەدەت-عۇرىپ, دەستٷر, ٷردٸس جاعىنان تٷك ايىرماشىلىق بولماسا دا, ۇلتتىق سانا-سەزٸمٸندە كٷردەلٸ ٶزگەرٸس بايقالاتىن. ەۋەلٸ رەۆوليۋتسييا تۇسىن, ونان ازامات سوعىسىن باسىنان كەشٸرگەن قازاق دالاسىندا تٸرلٸك كەشكەن اتا-بابامىزدان وت باسىندا وشارىلىپ وتىرىپ قالماعانى سيياقتى, بٷتٸل بار تٸلەگٸ مەن كٶرگەن-بٸلگەن قايرانى قارا باستىڭ قۇلقىنىندا بولعان جوق. سو سيياقتى, بويىنداعى بار جالىنى مەن جٸگەرٸن, بارلىق قايراتىن قوعامدىق قۇلىقپەن شەكتەپ, تٸرلٸكتٸڭ باسقا قۇبىلىسىنا كٶزٸن تارس جۇمىپ العان قاتال تاعدىر قۇربانى بولماعانى انىق. بۇل كەزدەگٸ قازاقتىڭ تٷپ-تٷگەل بەرٸ بولماسا دا, اراسىنان ارا-تۇرا وقىعان كٶزٸ اشىق ازاماتتار شىعا باستادى. سونىمەن بٸرگە ون التىنشى جىلعى حالىق كەگٸن قاتتى شيرىقتىرعان قاندى وقيعا تۇسىندا كەشەگٸ مال سوڭىندا كٷن كەشكەن جالشىلاردىڭ ويى, ساناسى ٶسٸپ, وڭى مەن سولىن تاني باستادى, سٷيتٸپ شىم-شىتىرىق ٶمٸردەن كٶتەرٸلٸپ قاپ ەدٸ. قايسىبٸرٸ قوعام الدىندا, ٶزٸنٸڭ ارى الدىندا ٸسٸ مەن قىلىعىنا ەسەپ بەرە الاتىنداي جاۋاپكەرشٸلٸك يەسٸنە اينالدى. مەنٸڭ ەسەبٸم بويىنشا ەلامان دا ارتىعى جوق, كەمٸ جوق, دەل وسى دەرەجەگە عانا كٶتەرٸلۋگە تيٸس قاھارمان ەدٸ. باس كەيٸپكەردٸڭ وبرازىنىڭ جان-جاقتى ديالەكتيكالىق ٶسٸپ-جەتٸلۋٸن جەنە ەدەبي تۇلعا بوپ قالىپتاسۋىن ەڭگٸمەلەي وتىرا سٶز اراسىندا وقۋشى قاۋىمنىڭ ٶزٸنە بەلگٸلٸ تاعى بٸر تاريحي شىندىقتى ايتا كەتپەكپٸن: وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنا دەيٸن قازاقستاندا ونشالىقتى جۇمىسشى تابىنىڭ بولا قويماعانى بارشامىزعا بەلگٸلٸ. دەمەك ۇيىمداسقان سانالى حالىق كٷرەسٸ بولعان جوق دەي الامىز. وسى شىندىققا سٷيەنە وتىرىپ, مەن دە قولدان كەلگەنشە شىعارمادا ەلگٸندەي ەل تٸرلٸگٸندەگٸ ەرەكشە سيپاتتى سول ەزٸنٸڭ سىلبىر باياۋ قالپىندا ساقتاۋعا تىرىسقام-دى. كٶشپەلٸ حالىقتىڭ سامارقاۋ ويانىپ كەلە جاتقان سانا-سەزٸمٸ مەن ەجەلگٸ ەسكٸ قوعامنىڭ رۋشىلدىق-فەودالدىق سال بٶكسەلٸگٸنەن ەلٸ دە بولسا شىنداپ ارىلا قويماعان ميمىرت تٸرلٸگٸن تەزگە سالىپ تەزدەتٸپ ەكەتكٸم كەلمەپ ەدٸ. تريلوگييانى جازۋ ٷستٸندە تالاي جىلدارعا سوزىلعان جٸگەرسٸز كٷندەرٸمدە قالام تەربەگەن سول اناۋ تاريحي دەۋٸردەگٸ حالقىمىزدىڭ ەسۋ جولىن شامادان تىس ەسٸرەلەپ ٶسٸرٸپ جٸبەرمەي, ٶزٸنٸڭ بٸر ىرعاقتى باياۋ ەۋەنٸندە سۋرەتتەۋدٸ بٷيٸرٸمنٸڭ بٸر جاعىندا قاتتى ۇستاعام-دى. مەنٸڭ ويىمشا, كەشەگٸ مال باققان جالشىنىڭ سانالى جولعا تٷسٸپ, قىزىل جالاۋلاتىپ رەۆوليۋتسيونەر بولعانىن كٶرسەتكەننەن كٶرٸ, ونىڭ وسى جولعى قالاي كەلگەنٸن, سەبەبٸ مەن سالدارىن كٶرسەتكٸم كەلدٸ. وسى جولدا باسىنان كەشكەن زٸل باتپان اۋىر ازابى مەن قيياناتكەرلەردەن قىسقا كٷندە قىرىق رەت شەككەن زەبٸر-جاپاسىن كٶرسەتۋ ەلدەقايدا كٶڭٸلگە قونىمدى سيياقتانعان. بٸراق سول كەزەڭگە جازىلعان شىعارما بولسا, قاشان باس كەيٸپكەردٸڭ قولىنا قىزىل تۋ ۇستاعانشا كٶڭٸلٸ كٶنشٸمەيتٸن كەيبٸر شىدامسىز سىنشىلار وسى تۇستا ەلاماندى بٸراز بٶرٸكتٸرٸپ الدى. سونىمەن بٸرگە سىنشىلاردىڭ قامشىسى اسىقپايتىن اۆتورعا دا تيٸپ كەتٸپ جاتتى. ولار كٶبٸنە-كٶپ باس كەيٸپكەردٸڭ العاشقى ەكٸ كٸتابى اياقتالسا دا, ەلٸ باياعىسىنشا سىلبىر دامىپ, شابان ٶسٸپ, حالىق قوزعالىسىنىڭ قاھارلى ساپىنا كٶش باسشى بوپ ٶزگە جۇرتتان سٶگەرلٸگٸ ارتىپ سۋىرىلىپ شىقپاعانىن سىنادى. ال, بۇل وبرازدى جاساۋداعى مەنٸڭ ماقساتىم باسقاشا ەدٸ. مەن كٷردەلٸ ۋاقىتتاعى قىم-قۋىت وقيعالاردىڭ ورتاسىندا ومبىلاپ جٷرگەن قاراپايىم ادامنىڭ جان دٷنيەسٸندەگٸ ديالەكتيكالىق قاراما-قايشىلىقتى قۇبىلىستارعا پسيحولوگييالىق تالداۋ جاساۋعا تىرىستىم. قىسقاسى, باس كەيٸپكەر وبرازىن دەستٷرلٸ سحەما-شتامپتان اۋلاق ۇستاۋ, بۇرىننان جۇرتقا مەلٸم وبرازداردان شاما-شارقىم كەلگەنشە ٶزگەشەرەك ەتٸپ شىعارۋدى كٶزدەگەم-دٸ. ٶزٸنٸڭ سىباعاسىنا تيگەن وسى بٸر وقشاۋ جولدى ٶمٸردٸڭ تەزٸ مەن تەپكٸسٸ ونى قيىن كەزدە بٸر قىسپاقتان كەيٸن بٸر قىسپاققا قاقپاقىلداپ سالىپ, قاراڭعىدا كٶزٸ بايلاۋلى ادامداي جارىق سەۋلەنٸ سيپالاپ جٷرٸپ تابۋعا مەجبٷر ەتتٸ. بٸر ەسەپتەن, كەشەگٸ قاراسيراق بالىقشىنىڭ وسىناۋ ادام قوعامى استان-كەستەڭ بوپ جاتقان الاعايدا-بىلاعاي زاماندا ٶزٸندەي كٶزٸ قاراقتى كٸسٸلەردٸڭ اراسىندا سەڭ سوققان بالىقشا باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا سوعىپ, بٸردە سٷرٸنٸپ, بٸردە جىعىلىپ اداسىپ كەپ, اقىر اياعىندا جاڭا زاماندا ٶمٸرگە جارقىن جاپپاي بەت بۇرىپ جاتقان حالىق كٶشٸنٸڭ ۇلى دٷرمەگٸنە ٸلەسۋٸن كٶرسەتۋدە ٷلكەن شىندىق جاتتى. قايسى دەسەڭٸز, بۇل جول - بٸزدٸڭ حالىق اراسىنان شىققان بٸرەن-سارانداعان وقىعان ازاماتتاردىڭ سانالى ماقسات جولى ەمەس. بۇل قاراڭعى حالىقتىڭ سول بٸر قيىن-قىستاۋ كەزدە سيپالاپ جٷرٸپ تاپقان جارقىن بولاشاق جولى ەدٸ.
III
وسى تريلوگييانىڭ سوڭعى, ٷشٸنشٸ كٸتابىنىڭ جازىلۋ پروتسەسٸندە بٸراز قىزىق جاعداي بولدى. العاشقى ەكٸ كٸتاپ - «ىمىرت» پەن «سەرگەلدەڭ» جازىلىپ بٸتكەسٸن اراعا ۇزاق ۋاقىت سالماي ٷشٸنشٸ كٸتاپقا كٸرٸستٸم. تريلوگييانىڭ سوڭعى كٸتابىنا جاقىنداعان سايىن وسىعان دەيٸنگٸ سان سالالى وقيعالار دا كەنەت ەتەك-جەڭٸن جيناقتاپ, دٶڭگەلەنٸپ بٸر ارناعا قۇيىپ قاپتى. بۇرىنعىداي ەمەس, بۇل كەزدە كەدٸمگٸدەي قاتارى كەمٸپ قالعان ادامداردىڭ اقىرعى كٸتاپتا اياقتالۋعا تيٸستٸ تاعدىرىن سوڭىراعى كٷنٸ قالاي جيناقتاپ, قالاي تٷيٸپ تاستاۋمەن ٷشٸن الدا تۇرعان قيىن مەسەلە ەدٸ. قاي ۋاقىتتاعى قانداي جازۋشىعا, سٸرە دا ٶزٸنٸڭ كٸتابىن اياقتاۋ وڭايعا سوقپايتىن تەرٸزدٸ. بۇل قيىندىق سيۋجەتتٸڭ لوگيكالىق دامۋىن بٸلمەۋدەن نەمەسە وقيعا ارقاۋىن شاتاستىرىپ العاننان تۋماسا كەرەك. مەنٸمشە, ول ٶزٸڭ قويان-قولتىق ارالاسىپ باۋىر باسىپ كەتكەن گەرويلارىڭنان ايىرىلعىڭ كەلمەۋدەن, ولارعا دەگەن قيماستىڭ سەزٸممەن ساباقتاسىپ جاتقان سيياقتى. ٸلگەرٸ ەكٸ كٸتاپقا قاراعاندا مىنا سوڭعى كٸتاپقا وتىرار الدىندا ۇزاعىراق ويلانۋعا تۋرا كەلدٸ. «كٷيرەۋدٸڭ» سيۋجەتٸنە ارقاۋ بوپ ەنەتٸن تارتىستارمەن بٸرگە تاعدىرلاردى ويلاستىرىپ, ادامداردىڭ اراقاتىناسىن انىقتاپ, ەربٸر وقيعانى الدىن الا ەگجەي-تەگجەيٸنە دەيٸن باسىمدا ەبدەن پٸسٸرٸپ السام كەرەك, بٸر كەزدە قاراسام قۇددى قاعازعا تٷسكەن شىعارماداي جادىمدا سايراپ تۇرعان سيياقتاندى. سونىڭ ەسەرٸ عوي دەيمٸن, بۇل كٸتاپتى جازۋعا وتىرعاندا قول-اياعىمنان تۇساۋ تٷسكەندەي ەركٸندٸك سەزٸلدٸ. جازۋعا وتىرعاندا دا ەدەتتەگٸ داعدىلى ماشىق بويىنشا باسىنان باستاماي, قالامىم كٸتاپتىڭ كەيٸنگٸ جاعىنا قاراي تارتتى دا تۇردى. سٶيتٸپ «كٷيرەۋدٸڭ» ەۋەلٸ سوڭعى تاراۋىن جازدىم. ونى بٸتٸرە سالا دەرەۋ سونىڭ الدىنداعى تاراۋعا وتىردىم. «كٷيرەۋدٸڭ» باس جاعى ەلٸ جازىلماعانىنا قاراماستان, كەيٸنگٸ جاعىنداعى ەزٸر بوپ, بٸتٸپ تۇرعان ەكٸنشٸ جەنە ٷشٸنشٸ تاراۋلاردىڭ جولما-جول اۋدارماسىن تەز جاساتىپ الدىم دا, كەلٸسٸپ قويعان ۋەدە بويىنشا «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنا جٸبەردٸم. جولما-جول اۋدارمانى باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, سىنشى لەونيد تەراكوپيان وقىپ شىعىپ, ماعان بىلاي دەپ حات جازعان ەدٸ: «كٸتاپ سٶز جوق سەتتٸ شىققان. وندا قاپىسىز جازىلعان ۇتىمدى سەتتەر ٶتە كٶپ. بٸراق.ٶز باسىم بٷكٸل بٶلٸمنٸڭ اجارىن اشىپ تۇرعان تەڭٸربەرگەن باسىنداعى اقتىق ساحنالار دەپ بٸلەم. بۇل بايانداۋداعى شەبەرلٸكتٸڭ اسقان ٷلگٸسٸ, كەيٸپكەردٸڭ جول كٶرسەتۋشٸ بوپ شەككەن تاۋقىمەتٸن باياندايتىن سىرتقى سيۋجەت سونشالىقتى شىتىرمان, سونشالىقتى ساليقالى اسا باي ٸشكٸ مازمۇنعا يە بولعان. مۇندا ادامعا تەن تٸرشٸلٸكتٸڭ سونشاما تۇڭعيىق فيلوسوفيياسى سونشالىقتى تەرەڭ اشىلىپتى. سەن جاس مىرزانى ٶزٸنٸڭ كٸسٸ رەتٸندە بارشا سىر-سيپاتىن اقىرىنا دەيٸن سارقىپ اشاتىنداي قىستالاڭ حالدٸ جاقسى ويلاپ تاپقانسىڭ. ەسٸرەسە, ٶز اۋىلىنداعى, اۋىلعا جاقىنداعانداعى, ٶلٸم الدىنداعى ساحنالارى جانىڭدى تٷرشٸكتٸرەدٸ. مەنٸڭشە, مىرزا ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتٸن اشاتىن لينييا - سەنٸڭ تۆورچەستۆوڭداعى بٸر بيٸك. فيلوسوفييالىق تەرەڭدٸك پەن ويدىڭ ٶتكٸرلٸگٸ مۇندا ناعىز شىرقاۋ بيٸككە كٶتەرٸلگەن. مەن بۇل تاراۋلاردى سونشالىقتى سٷيسٸنٸپ, سونشالىقتى قۋانىپ وقىپ شىقتىم. ٷشٸنشٸ كٸتاپتا ەلامان دا مەيلٸنشە نانىمدى, مەيلٸنشە شىنايى. كەنجەكەيگە ٷيلەنەتٸن ەپيزودى جاقسى تابىلعان. مەن ەلامانعا ودان اسقان سەتتٸ قوساق تابا الماس ەم. ەلاماننىڭ بۇل قىلىعى - ونىڭ ساناسىنداعى ٷلكەن ەرجەتۋدٸڭ, بۇعان دەيٸن كٶرگەن تاۋقىمەتٸ مەن تولعانىستارىنىڭ زاڭدى نەتيجەسٸ بولىپ تابىلادى... الايدا, مەن ەلامانعا بايلانىستى كٶڭٸلٸمە ورالعان ەكٸ ەسكەرتپەمدٸ ايتپاي كەتە المايمىن. بەلكٸم, بۇل ٷشٸنشٸ كٸتاپتىڭ قولجازباسىن وقىماعانىمنىڭ (مەنٸڭ قولىمدا بٸرٸنشٸ بٶلٸمنٸڭ قولجازباسى جوق) سالدارى شىعار. ەسكەرتپەلەرٸمنٸڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناۋ: سوڭعى ساحنادا ەلامان تىم از كٶرٸنٸپتٸ. بۇل سەنٸڭ سٷيٸكتٸ كەيٸپكەرٸڭمەن قوشتاساتىن سەتٸڭ ەمەس پە? بٸراق سول قوشتاسۋ سەتٸن تىم كٷزەپ جٸبەرگەن سيياقتىسىڭ. ول وق تيٸپ قۇلايدى. مەنٸڭشە, بۇل ەپيزودتى بٸر-ەكٸ بەت بۇرىنىراق بەرگەن دۇرىس بولار ەدٸ. ال, ەلاماننىڭ ٶتٸپ بارا جاتقان عۇمىر تۋرالى ويلارىنا, مەن بولسام, بۇدان گٶرٸ كٶبٸرەك ورىن بەرگەن بولار ەدٸم, تٸپتٸ ٶتكەندەگٸ بٸر وقيعالاردى ويىنا تٷسٸرتەر ەدٸم. ٶيتكەنٸ, قاراپايىم كەيٸپكەر ەمەس, باس قاھارمانمەن قوشتاسقاندا وقۋشى كٶڭٸلٸن ويسىراتا تٷسكەن دۇرىس قوي. مۇنداي جەردە بوياۋعا, ويعا, كەيٸپكەردٸڭ قۇشتارلىق سەزٸمدەرٸن اشۋدا ساراڭدىق جاساۋ قانشالىقتى ورىندى بولا قويار ەكەن. ول تەك ٶلٸپ بارا جاتقان جوق, ٶز ٶمٸرٸنە ٶزٸ قورىتىندى شىعارىپ, ٶسيەت قالدىرىپ بارا جاتقان دا جوق پا?
تٸپتٸ, ەلاماننىڭ جارالاناتىن كەزٸندە دە كٸسٸ تەبٸرەنتەرلٸك شتريحتار قاجەت سيياقتى. قۇر بايانداۋدان گٶرٸ, كٶڭٸل قوزعارلىق پافوسقا كٶبٸرەك نازار بٶلگەن دۇرىس. پافوس بولعاندا, ونسىز دا تٷسٸنٸكتٸ جاعدايدى ونان سايىن قازبالاي تٷسەتٸن ەسٸرە رومانتيكالىق قىزىل سٶز ەمەس, سەزٸمگە شابار ۇتىمدى دەتالدار تابىلعانى جٶن سەكٸلدٸ. تٸپتٸ, ەلاماننىڭ ٶلٸم الدىنداعى كٶڭٸل-كٷيٸن مەيلٸنشە تەرەڭدەپ اشاتىن اسقاق نوتالاردىڭ ٶزٸنٸڭ ەشقانداي ەرسٸلٸگٸ جوق. ٶيتكەنٸ, شىعارماداعى باستى قاھارمانمەن قوشتاسۋ وقۋشى جانىنا بۇدان گٶرٸ قاتتىراق باتۋعا تيٸستٸ».
ەلاماننىڭ ٶمٸرٸنٸڭ اقىرعى سەتٸن كٷشەيتە تٷسۋ كەرەكتٸگٸ جٶنٸندە «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنىڭ سول كەزدەگٸ پروزا بٶلٸمٸنٸڭ باستىعى, سىنشى ۆ. وسكوتسكيي دە وسى پٸكٸردە ەكەنٸن ايتىپ حات جٸبەرگەن-دٸ. بٸر جەردەن شىققان ەكٸ سىنشىنىڭ پٸكٸرٸ كٶكەيگە قونا كەتتٸ. ەلاماننىڭ قاتەرلٸ تٷندە كٸرپٸك قاقپاي شىعاتىن جەردەگٸ تەبٸرەنٸسٸ مەن تولعانىسىن قايتا قاراپ, ونىڭ ٶمٸر جەنە ٶزٸ تۋراسىنداعى ويىن تەرەڭدەتە تٷسۋ كەرەك بولدى. بۇ دا تولقىن تەپكٸسٸنە تٷسكەن قۋ قايىقتاي ٶمٸر تەڭٸزٸنە كٶز اشقالى باسى بىلعاقتاپ, تاۋ مەن تاسقا سوعىپ كەلە جاتقان جان. جاۋ قولى جاعاسىنان كەتپەگەن الىس-جۇلىستان ونىڭ وسى جولى بٸر سەت بۇلقىنىپ بوسانىپ, جاپان تٷزدەگٸ جالعىز جاپپانىڭ استىندا جىم-جىرت تٷندە ۇيىقتاي الماي دٶڭبەكشٸپ جاتقانى وسى دٷنيەدەن ٶزٸنٸڭ ورنىن ٸزدەيتٸن ناعىز ىڭعايلى تٷس ەكەن. سونى سەزگەسٸن قايتا قارادىم. قايتا وتىرعاندا ەلاماننىڭ تٷركييا جەرٸندە ٷسٸپ ٶلگەن ٸنٸسٸ مەن كەرٸ ەجەسٸن قابىرعاسى قايىسىپ ەسكە الاتىن تۇسىن قوستىم. ەندٸ بٸر كەز ونىڭ ٶز قاسىندا قاننەن-قاپەرسٸز ۇيىقتاپ جاتقان كٸشكەنتاي بالالارىنا كٶزٸ تٷسكەندە كٶڭٸلٸ تاعى بٸر توسىن كٷدٸكپەن دٸر ەتٸپ, مىنا شٸركٸندەر ەرتەڭگٸ كٷنٸ ەرجەتكەندە قانداي ادام بولادى, ٶزدەرٸ قانىن, تەرٸن تٶگٸپ, قانشا جان ٶمٸرٸن قۇربان ەتٸپ جٷرٸپ قيىندىقپەن ورناتقان وسىناۋ جاڭا دٷنيەنٸڭ كەلەشەكتە قايسىسى قانداي كەدەسٸنە جارار ەكەن دەپ تەبٸرەنٸپ كەتەتٸن جەرلەرٸن دە وسكوتسسكيي مەن تەراكوپياننىڭ ەلگٸ حاتتارىنان كەيٸن قوسقام-دى.
ٸلگەرٸدە ٷشٸنشٸ كٸتاپتىڭ ەۋەلٸ سوڭعى جاعى بۇرىن جازىلعانى ەڭگٸمە بولدى. ال, سولاي بولۋىنىڭ سەبەبٸ نەدە? قانداي شىعارما بولماسىن باسىنان باستايتىن كٷللٸ بار قالامگەردٸڭ بەرٸنە ورتاق ٷيرەنشٸكتٸ داعدىدان «قان مەن تەر» تريلوگيياسىنىڭ اقىرعى كٸتابى تۇسىندا اينىپ كەتۋگە سەبەپ بولعان كٷشتٸڭ كٶزٸ قايدا جاتىر? راسىن ايتساق, ول كەزدە بۇل ساۋال باسىما كەلگەن جوق. ول كەزدە ۇزاققا سوزىلعان كٶلەمدٸ شىعارمانىڭ اقىرى ويلاماعان جەردەن دەل بۇلايشا اياقتالعانىنا عانا قۋانعانىم ەسٸمدە. جۇمىس ٷستٸندە توسىننان تۋعان جاڭاعى وقشاۋ قىلىققا مەن كٶپ كەيٸن ويلاندىم. شاماسى, سٸرە, ۇزاق-ۇزاق جولدان شارشاعان جولاۋشىنىڭ يتٸنٸپ-سوعىنعان جٷرٸستەن زىقى كەتكەندە ەرقاشان كٶزٸن دە, كٶڭٸلٸن دە ٷنەمٸ ٸلگەرٸگە قاداپ, بارار جەرٸنٸڭ توپىراعىنا تابانى تيەتٸن سەتتٸ اڭساپ بولاتىنى سيياقتى, تالاي جىلىن سارپ ەتكەن مىنا كٶلەمدٸ شىعارمانىڭ اقىرىن كٶرۋ مەن ٷشٸن ارمانعا اينالىپ, كٶڭٸلدٸڭ كٶك دٶنەنٸنە ٸلەسكەن قالام دا ٸلگەرٸ قاراي سٷيرەلەپ وتىرعان شىعار-اۋ. ونان دا باسقا بٸر مىقتى سەبەپ بار ەدٸ. وقىعان كٸسٸنٸڭ قاپەرٸندە بولار «قان مەن تەردٸڭ» سوڭعى سەكسەن بەتٸ تٷپ-تٷگەلدەي تەڭٸربەرگەن مىرزانىڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلگەن درامالىق اۋىر سيتۋاتسيياعا قۇرىلاتىن. جاس مىرزا وسىعان دەيٸن ٶزگە جۇرتتىڭ باسىنا قارا كٷن تۋدىرىپ قويىپ, قىزىعىنا كٶلدەنەڭنەن قاراپ جٷرەتٸن جٸگٸت-تٸ. ەندٸ بٷگٸنگٸ كٷنٸ دٷنيە كەزەكتٸڭ كٶبٸ ٶز باسىنا كەلٸپ, بار اقىر زامان بٸر ٶزٸنٸڭ ٷستٸنە تٶنگەندە جاس مىرزانىڭ جان داۋسى شىعاتىن جەرٸن كٶرگٸم كەلگەن دە بولار. ونىڭ ٷستٸنە, بٸر زاماندا باي اۋىلدىڭ بارشا جانى الاقانىنا ساپ مەپەلەپ ٶسٸرگەن جاس مىرزالاردىڭ باسىنان باعى تايعان كەزدە دۋشار بولعان قيىندىقتا بەرٸ بٸردەي جاڭا جاعدايدىڭ ىڭعايىنا تٷسٸپ قالىپتاسا الماي, قايسىبٸرەۋلەرٸ باياعى ٶزدەرٸنٸڭ ٶر كٶكٸرەگٸنەن قايتپاي قاسارىپ تۇرىپ الاتىنىن بٸلۋشٸ ەدٸم. ولار باسىنان باعى تايعانىن, دەۋرەنٸ ٶتكەنٸن, تٸپتٸ زامان ٶزگەرٸپ, ادام بالاسىنىڭ قۇلقى مەن پيعىلى بٶلەكتەنە باستاعانىن دا مويىنداماي, حالىق پەن قوعام اعىمىنا كٶندٸكپەي قارسى تۇرام دەپ كٷرت كەتٸپ مەرتٸگٸپ قالاتىن. وسى بٸر تراگەدييالىق جاعداي مەنٸڭ بٸر جاقىن تۋىسىمنىڭ باسىندا بولدى. ول ەرٸ باي, ەرٸ بولىس بولعان. بٸراق ەرتەرەك دٷنيە سالعان. ارتىندا قالعان ٷش بالاسىنىڭ ٷشەۋٸ دە جاس بولعاندىقتان, ارتىندا قالعان قىرۋار مال ۇستاعاننىڭ ۋىسىندا, ازۋلىنىڭ اۋزىندا كەتٸپ, از عانا ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە اپ-ساپ بوپ, سٸڭٸرٸ شىققان كٶپ كەدەيدٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
اعايىندى ٷش جٸگٸتتٸڭ ٷلكەنٸ مەن كەنجەسٸ باسقا تٷسسە باسپاقشىلدىڭ كەبٸن كەپتەپ, ىڭعايى كەلگەن جۇمىستىڭ بەرٸنە بٸلەك سىبانىپ كٸرٸسٸپ, بالىق اۋلاپ, اڭ اۋلاپ, بالالى-شاعالى ٷلكەن ٷيدٸڭ اش-جالاڭاش جاندارىنىڭ اۋزىنا قارسى بازار اس ەكەپ سالىپ جٷرەدٸ. ال, ورتانشىسى قاشان سوعىس جىلى ەسكەرگە الىنىپ, ستالينگراد تٷبٸندە حابار-وشارسىز جوق بوپ كەتكەنشە باياعى قارشاداي بالا كەزٸنەن قانىنا سٸڭگەن باي مىرزانىڭ تەكاپپار قۇلقىنىنان قۇتىلا الماي-اق دٷنيەدەن ٶتتٸ. ونىڭ كٶرەرگە كٶز كەرەك سۇلۋ كەلبەتٸ مەن قوڭ ەتٸن كەسٸپ جاتقاندا دا قىڭق ەتپەيتٸن ۋىزدان دارىعان تابيعاتىنداعى تەكاپپار دەگدارلىعىن تەڭٸربەرگەنگە العانىم انىق. كەيٸن ەلگٸ ٷش اعايىندى جٸگٸتتٸڭ ٷي ٸشٸ شالقارعا كٶشٸپ كەلدٸ. قالاداعى اعايىن-تۋمالار ساۋاتى بار عوي دەپ ورتانشىسىن نان ساتاتىن دٷكەنگە ورنالاستىرماق بولادى. بەرٸ كەلٸسٸلٸپ قويعانىنا قاراماستان جەنە قالاعا جاڭا عانا كٶشٸپ كەلگەن بالالى-شاعالى ٷيدە ٸشەر استىڭ جوقتىعىن كٶرە تۇرا ەلگٸ اعامىز, بۇل جولى دا بٸر كەزدەگٸ باي مىرزاسى ەكەنٸ ەسٸنە تٷسٸپ: «ەندٸ ەيەلدەر قۇساپ ٷستٸمە اق حالات كيٸپ, پريلاۆكانىڭ ارعى جاعىندا نان ساتىپ تۇرام با?» — دەپ, بالالى ٷيدٸڭ سورىنا قاراي, ٶزٸنٸڭ ەجەلگٸ نامىسىنا باستى دا كەتتٸ. سول شيرىققان بەتٸندە بٸر كٸسٸنٸڭ تٸلٸن الماستان ول جاس كەلٸنشەگٸن الىپ العاعا تارتىپ كەتتٸ. العاداعى تاستى توپانداپ سىندىراتىن كارەرگە قارا جۇمىسشى بولىپ ورنالاستى. قانشا قايراتتى, ٶجەت جٸگٸت بولسا دا, بٸر ايدان كەيٸن قوس الاقانى كٶك مٷيٸزدەنٸپ, قۋ سٷيەگٸ قالعان اعايىمدى كٶرگەندە كٶزٸمە جاس قۇيىلىپ كەتٸپ ەدٸ...
بۇل ارادا بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە: مال باققان قازاققا بايۋ قيىن بولسا دا, بايلىعىنان جۇرداي بوپ ايىرىلۋ وڭاي-اق ەدٸ; كٶبٸنە-كٶپ قازاق مالى جاۋ بٸر شاپقاننان نەمەسە جۇت بٸر سوققاننان قالمايتىن-دى. قانداي مىڭعىرعان بايلارىن دا جاۋ مەن جۇتتان كەيٸن نە قوراداعى, نە ٶرٸستەگٸ مالىنان تٸگەرگە تۇياق قالماي, كٶزدٸ اشىپ جۇمعانشا قۋ تاقىر كەدەي بوپ شىعا كەلەتٸن. سوندىقتان دا, قازاقتا «باتىر - بٸر وقتىق, بايلىق - بٸر جۇتتىق» دەگەن ماقال بار. كەشەگٸ تٶرت قۇبىلاسى تەڭەلٸپ, شارشىسىنا كەپ شالقىپ تۇرعان تالاي بايلار بٸر كٷندە بار مالىنان ايىرىلىپ جەر سوعىپ وتىرىپ قالعاندا, ولاردىڭ كٷنٸ ەسٸگٸندە جٷرگەن كەشەگٸ قاراسيراق كەدەيلەردەن ەلدەقايدا تٶمەن بولاتىن. ٶزدەرٸنٸڭ وسىعان دەيٸنگٸ بولىپ-تولىپ تۇرعان باقىتتى, بازارلى كٷنٸن ويلاپ, قازٸرگٸ قور حالٸنە ازارلانىپ ٸشتەرٸنەن ازىپ بٸتەتٸن-دٸ. كٶرٸلەرٸنەن گٶرٸ بۇنداي كەزدە, ەسٸرەسە, باي اۋىلدىڭ بۇلعاقتاعان جاس مىرزالارىنا قيىنىراق. ٷش اعايىندى جٸگٸتتٸڭ ەلگٸ ورتانشىسى سەكٸلدٸ ولار دا ٶزدەرٸنٸڭ باسىنا تٷسكەن قاتال تاعدىردىڭ تەمٸر تۇياق تەپكٸسٸنە تٸرلٸكتە كٶنبەي قاسارىسىپ قيعىلىق ۇرىپ باعادى. ٷيٸندە ٸشەر اسى بولماسا دا, باعى تايعان مىرزالار باياعى سەنٸ مەن سالتاناتىن جۇرت الدىندا ساقتاۋعا تىرىسادى. باياعىداي تەۋٸر كيٸم كيٸپ, تاڭداپ تەۋٸر ات مٸنٸپ قاتارىنان قالماۋعا تىرىسقان سايىن, سورلىلاردىڭ جۇپىنى تٸرلٸگٸ جۇرت كٶزٸنە كٶبٸرەك تٷسٸپ, اۋىل ٸشٸندە ولاردى سىرتىنان سىقاقتاپ, كٷلۋشٸلەر كٶبەيەتٸن. سىيلاعاننان گٶرٸ ەندٸ ولاردى ٸشٸنەن اياۋشىلار كٶبەيدٸ. بەرگٸ جاعىنان بٶرٸسٸنٸپ جەلكە جٷنٸن كٷدٸرەيتٸپ تۇرعاننىڭ ٶزٸندە كٷنٸ ٶتكەن مىرزالار بۇل كٷندە ٶزدەرٸنٸڭ كٷشٸك قۇرلى قاۋقارى قالماعانىن قاتتى سەزٸنٸپ, ٸشٸنەن ۋ ٸشكەندەي بوپ تۇراتىن-دى. وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸن قازاق دالاسىندا وسىنداي كٷنٸ ٶتكەن مىرزالار كٶبەيدٸ. نە ساندا جوق, نە ساناتتا جوق دەل وسىنداي شەرمەندەر پروسلويكاسى كٷن سايىن قاۋقارىنان ايرىلىپ, قۇددى كٸسٸ قولىنا قاراعان جەتٸم بالاداي جۇرتتىڭ قاسى مەن قاباعىنا قاراپ, ٷنەمٸ رايىن اڭدىپ وتىراتىن. كەشەگٸ تٶبەسٸمەن كٶك تٸرەگەن تەڭٸربەرگەندەردٸڭ بٸزگە جەتكەن سيقى, مٸنە, وسىنداي ەدٸ. دەل وسىنداي ايانىشتى بٸر تاعدىر بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ وتتىڭ باسىندا دا بولعاسىن با, ەيتەۋٸر تريلوگييانىڭ ٷشٸنشٸ كٸتابىنا وتىرعاندا تەڭٸربەرگەننٸڭ تاراۋى مەنٸڭ ىقتييار ەركٸمدٸ قويماي ٶزٸنە ەلٸكتٸرٸپ تارتتى دا تۇردى.
IV
ٸلگەرٸدە مەن تاريحي دەرەكتەردٸ ارحيۆ اراسىنان قالاي ٸزدەپ تاپقانىم جايىندا بٸراز ەڭگٸمەلەدٸم. جاڭا عانا سٶز قىلعان مىرزالاردىڭ بەرەگٸرەك كەلگەسٸن ٶزدەرٸن بٸر كەزدەردە مەپەلەپ ٶسٸرگەن ورتاسىنان تابانى تايعان جاعدايدا قانداي كٷيگە ۇشىراعانى حاقىندا ايتىلعان ەڭگٸمەدە شىندىعى سورعالاعان تاريحي دەرەك-تٸ. ال, بٸراق تاريحي شىعارما جازعاندا كٸسٸ تەك قانا دەرەكتٸڭ دەلدٸگٸ مەن ايعاقتاردىڭ اقيقاتتىعىن, ناقپا-ناقتىعىن ساقتاپ قازٸرگٸ كٷنٸ كٶز بەن كٶڭٸلدەن قاشىقتان كەتكەن سول دەرەكتەر, سول فاكتٸلەر, سيتۋاتسييالار شىندىعىنان جازا باسپاسى بار مۇراتتىڭ بەرٸ ورىندالا ما? مەنٸڭشە, تاريحي تاقىرىپقا قالام تەربەگەن جازۋشىعا بٸردەن-بٸر كەرەك نەرسە - ادام رۋحىنىڭ تىلسىم سىرلارىن اشۋ بولسا كەرەك. ٶتكەن زاماننىڭ ٶزٸمەن بٸرگە بويىندا الا كەتكەن اقيقات شىندىقتىڭ بەينەسٸن اينىتپاستان قايتا تٸرٸلتۋ تٸپتٸ دە قيىن ەمەس, ال مەسەلە سول فاكتٸلەر استارىندا جاتقان قوعام مەن ادام رۋحىنىڭ بەيمەلٸم سىرلارىنا جان بٸتٸرٸپ كٶركەمدٸك قۋات بەرۋ, كٶز الدىڭا كٷنٸ بٷگٸنگٸ شىندىقتاي ەلەستەتە بٸلۋ كەز كەلگەننٸڭ وڭ جامباسىنا كەلە بەرمەسٸ اقيقات. ول ٷشٸن جازۋشىعا ەرەكشە زەردە, ايرىقشا اقىل-پاراسات, ەڭ باستىسى, سۋرەتكەرگە تەن سەزٸمتال جٷرەك قاجەت-اۋ دەيمٸن. فاكتٸلەر مەن دەرەكتەردٸڭ ىعى مەن كٶلەڭكەسٸندە قالىپ قويماۋ ٷشٸن ٶتكەندەگٸ وقيعالاردىڭ مەنٸڭ بٷگٸنگٸنٸڭ عانا ەمەس بولاشاقتىڭ دا تالعام-تارازىسى تۇرعىسىنان سارالاي, سالماقتاي بٸلگەن دۇرىس سيياقتى. سوندا عانا كەز كەلگەن تاريحي تۇلعا جاڭاشا سيپاتقا يە بولىپ, نانىمدى دا سەنٸمدٸ شىعاتىنداي. مەن سۋدىر احمەت وبرازىن جاساۋ ٷستٸندە بولعان ادامنىڭ ەرەكەت-حاراكتەرٸن سول قالپىندا بۇلجىتپاي بەرۋگە عانا تىرىسقان جوقپىن. بۇل حاراكتەر باسقا حالىقتا دا بار. بۇنىڭ كٶڭٸلدٸرەك ەرٸ اق ەدەن ەلگەزەك تٷرٸ - ەيگٸلٸ دەد ششۋكار مەن ەلپەك مومىن. بٸراق, الايدا بار-اۋ, وسى مٸنەزدەس وبرازدىڭ بويىندا سىرت كٶزگە زەرەدەي دە زال الى جوق سيياقتانىپ تۇرىپ تا كەي-كەيدە كٷتپەگەن جەردەن زۇلىمدىعى جەڭٸڭكٸرەپ كەتٸپ وتىراتىن انىق پارازيت قۋلىق بار. وسى تاقىلەتتەس وبراز قازاق توپىراعىنا باياعى بٸر مال باققان كٶنە زاماننان بەرمەن قاراي ەنشٸلەس بوپ, ەنتەلەپ باۋىر باسىپ, ۇلت بويىنا يسٸ سٸڭٸڭكٸرەپ قالعان سيياقتى. سۋدىر احمەت ٶمٸر سٷرگەن سوناۋ ارعى زاماننان بەرٸ قانشا ۋاقىت ٶتتٸ. زامان ٶزگەردٸ. ەل جاڭاردى, جەر جاڭعىردى. سالت-سانا مەن ٸشكەن اس, كيگەن كيٸمنەن باستاپ, قازٸرگٸ كٸسٸلەردٸڭ مٸنەز-قۇلقى, ٸسٸ, پيعىلى مٷلدە ٶزگەرٸپ كەتتٸ. ال, بٸراق بٸزدٸڭ ارامىزدا سۋ اياق سۋدىر احمەتتەردٸڭ قاتارى كەمٸدٸ مە? مەنٸڭشە, كەمٸگەن جوق. وسىنداي وبراز, مٸنەزدەر تۋعان توپىراعىنىڭ تٶل پەرزەنتٸ بولعان جاعدايدا, ول سٸرە, وسى دٷنيەدەن جۋىق ارادا ٸز-تٷسسٸز جوعالىپ كەتە قويماسا كەرەك. ونى ايتاسىز با, بۇنداي كٸسٸلەر, سوڭىراعى كٷنٸ جازاتايىم ٶمٸر ٶزگەرە قالسا دا جاڭا جاعدايدىڭ اعىمىنا باسقا جۇرتتان بۇرىن تاعى دا وسىلار تەپ-تەز يكەمدەلە كەتۋگە ىڭعايلانىپ تۇرادى. بۇنى, ەرينە, ونىڭ جاڭالىققا جانى قۇمارلىعىنان دەپ قاراماۋ كەرەك. بار بولعانى - جان ساقتاۋدىڭ قامى. بۇ دا ٶز ورتاسىنىڭ بوياۋىنا قاراي تٷرٸ مەن تٷسٸن ٶزگەرتٸپ, سىرت بەينەسٸن ٶمٸر سٷرۋگە لايىقتاپ تەپ-تەز ىڭعايلانا قويۋدىڭ بٸر تەسٸلٸ. مەسەلەن, وكتيابر رەۆوليۋتسيياسىنان كەيٸن ٸلە-شالا قىردا جاتقان حالىق بۇرىن-سوڭدى جەر بەتٸندە بولىپ كٶرمەگەن جاڭا ساپالى ٶمٸرگە باياۋ دا بولسا بەت بۇردى. ەسٸرەسە, قازاق دالاسىندا كولحوزداستىرۋ باستالعان تۇستا كەدەيلەر جاڭا جولعا جاپپاي تٷسٸپ جاتقاندا قىر ادامدارىنىڭ بويىنداعى بۇرىنعى سالت-سانا, ەدەت-عٷرىپپەن بٸرگە بٷكٸل پسيحولوگييالىق مٸنەز-قۇلىق تا قاتتى ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. حالىقتىڭ قۇلقى ٶزگەرمەيٸنشە كيٸمٸن ٶزگەرتكەن جاڭا ساپالى قۇبىلىس بولا قويمايتىنى بەلگٸلٸ. ۇلى جولعا تٷسكەن حالىق ٶزٸنٸڭ جارقىن كەلەشەگٸن بەتكە ۇستاپ ٷدەرٸپ تارتا جٶنەلگەندە, ەدەتتە توزىعى جەتكەن دٷنيەنٸڭ ەسكٸ-قۇسقىلارى ەسكٸ جۇرتتا قالىپ قويۋعا تيٸستٸ. سول كٶپ سٸلٸمتٸلەردٸڭ بٸرٸ بولماسا بٸرٸنٸڭ اراسىندا سۋدىر احمەتتەر دە زامانانىڭ جاڭا كٶشٸنەن قاجەتسٸز كٶنە بۇيىمداي ۇمىتىلىپ قالىپ قويار دەپ ەدٸك. كەشەگٸ فەودالدىق-رۋلىق قوعام تۋدىرعان وسىناۋ تٶل پەرزەنت, جاڭا زامانمەن بٸر كٷن جولداس بولۋعا جاراماس دەپ ويلاپ ەدٸك. بۇل ٶزٸ جاڭا قوعام بويىنا مٷلدە جاراسپايتىن ەسكٸ دٷنيەنٸڭ جات قىلىعى مەن قۇبىلىسى سيياقتاناتىن. سٶيتسە ٸرٸپ-شٸرٸپ بٸتكەن ەسكٸ قوعامنىڭ ٶزەگٸنە ٶلەرمەندٸكپەن ٷڭگٸپ كٸرٸپ, ۇيا سالىپ العان مىنا اقجارقىن الاياقتان ادام قوعامى جۋىق ارادا ارىلىپ بولا المايتىن ٶمٸرشەڭ ارامتاماق ەكەن. بۇل, شٸركٸن, باسقالاردان گٶرٸ ەلدەقايدا جاڭالىقتىڭ جەتەگٸنە بۇرىنىراق جابىسىپ, اعىم ىڭعايىنا دا ٶزگەلەردەن بۇرىن يكەمدەلٸپ الا قويدى. باسىنداعى داعدىلى كيٸز قالپاقتى ولار جۇرتتان بۇرىن لاقتىرىپ تاستاپ, جاپىرايتىپ جامان كەپكانى كيٸپ الا قويدى. پٸشٸنٸن ٶزگەرتسە دە, ال بۇلار بٸراق مازمۇنىن ٶزگەرتكەن جوق. باسقا جۇرت, مەسەلەن, ليكبەز مەكتەبٸنە كەرٸ دەمەي, جاس دەمەي اعىلىپ بارىپ جاتقاندا, بۇلار سىرت اينالىپ ىقتاپ كەتتٸ. بٸراق ولار ساۋاتتى كٸسٸنٸڭ سىيلى ەكەنٸن, بەرٸنەن بۇرىن ساۋاتتى بولۋدىڭ تٸرلٸكتە تيٸمدٸ ەكەنٸن بايقاعاسىن, حالىق ىقىلاسىنا بٶلەنٸپ جٷرۋ ٷشٸن حات تانيتىن, كٶزٸ قاراقتى كٸسٸ بوپ كٶرٸنۋگە تىرىستى. مەنٸڭ بالاراق كەزٸمدە سوعىس الدىندا بٸزدٸڭ اۋىلدا تٸلەۋجان دەگەن بٸر كٸسٸ بالىق كولحوزىندا باسقارما بولدى. كٷندە كەشكە قاراي ول ٷي جانىنداعى كٶلەڭكە باسى ۇزارعان كەزدە سىرتقا تٶسەك سالدىرادى. شىنتاعىنىڭ استىنا تاستاعان قۇس جاستىققا جانتايىپ جاتىپ ارلى-بەرلٸ ٶتٸپ جاتقان كٸسٸ-قارانىڭ كٶز الدىندا گازەت وقيتىن. گازەتتەن باسىن كٶتەرمەي, بار ىنتاسىمەن ىقىلاس .قويىپ وقيتىنى سونشالىق قاسىنا كەلگەن كٸسٸنٸ جاقتىرماي شىتىناپ قالاتىن ەدەت شىعار-دى. بٸر كٷنٸ مىڭباستىق شەرٸبٸ دەگەن قۋاقى كٸسٸ باسقارما ٷيٸنٸڭ الدىنان ٶتٸپ بارا جاتىپ, كەنەت قايىرىلىپ توقتاي قالىپتى. باس الماي قادالىپ قالعان قولىنداعى گازەتتٸ باسقارمانىڭ تەرٸس ۇستاپ وتىرعانىن بايقاعان ەكەن. كٶڭٸلٸ جٷيرٸك قۋ كٸسٸ كٷلكٸسٸن ەزەر تىيىپ, قاسىنا كەلەدٸ.
- تٸلەكە, قالاي, وقىپ جاتىرسىز با?
- كٷندٸز جۇمىس كٶپ, سوسىن, كەشكٸسٸن قول بوساعاسىن عانا گازەت قارايسىڭ.
- دۇرىس قوي, گازەتتە نە جازىپتى?
- نە دەرٸڭ بار ما? جازاتىن نەرسە كٶپ قوي.
- ەلبەتتە, ەلبەتتە, - دەپ قوسىلا قوستايدى دا, شەرٸپ باسقارما قولىنداعى گازەتتٸڭ «سوتسياليستٸك قازاقستان» دەپ جازعان سويداۋىلداي-سويداۋىلداي ٸرٸ ەرٸپتەردٸڭ باسىنداعى «س»-نى ساۋساعىمەن باسىپ تۇرىپ, - تٸلەكە, وسى قاي ٶرٸپ ەدٸ? - دەپ سۇرايدى.
اڭقاۋ تٸلەۋجان قۋ كٸسٸنٸڭ ارعى جاق كٶڭٸلٸندەگٸ ەزٸلدٸ اڭعارا قويماسا كەرەك. قولىنداعى تەرٸس ۇستاپ وتىرعان گازەتتٸڭ تٶمەنگٸ جاعىندا شالقالاپ جاتقان جاڭاعى اناۋ-مىناۋ ەمەس, ات تۇياعىنداي «س» ەرپٸنە ول ەندٸ شۇقشيىپ و جاعىنان بٸر, بۇ جاعىنان بٸر قارايدى. تاقا بولماعاسىن:
- اپىر-اي, ە?! - دەپ قينالىپ, - ادامنىڭ ابىرويسىز بولۋى اياق استىندا ەكەن عوي. ال, ەندٸ وسى ٶزٸمنٸڭ ەڭ جاقسى بٸلەتٸن ەرپٸم جەنە كٷندە تالاي وقىپ جٷرگەن ەرپٸم ەدٸ. قازٸردە قىلپ-قىلپ ەتٸپ تٸلٸمنٸڭ ۇشىندا تۇر, - دەپ گازەتتٸ لاقتىرىپ تاستاپ, جانىنداعى جاستىققا جىعىلا كەتٸپتٸ. وسى ەڭگٸمە بٸزدٸڭ اۋىلدا كٷنٸ كەشەگە دەيٸن كٷلكٸگە ايتىلىپ جٷردٸ. بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە: بۇل باسقارما سۋدىر احمەتتٸڭ وبرازىن جاساۋدا بٸردەن-بٸر كەدەمە جاراعان پروتوتيپ ەدٸ دەي المايمىن. سۋدىر احمەتتٸ ٶزٸم جاقسى بٸلەتٸن تاعى ٷش كٸسٸنٸڭ بويىنداعى قىلىقتارىن جيىپ-تەرٸپ, وسى وبرازدىڭ ٶز كٶكٸرەگٸمدە كٷنٸ-بۇرىن قالىپتاسقان بولمىسى مەن بٸتٸمٸ بەينەسٸنە ٷيلەس كەلٸپ, ٷندەس شىعىپ جاتاتىن ورتاق سۋدىراقتىقتارىن الدىم. سول ٷشەۋدٸڭ بٸرٸ - بٸزدٸڭ ەلدٸڭ باسى مەن اياعى تٷگەل بٸلەتٸن -سوقىر سىرعابەك. ونىڭ ٶزٸنەن اۋمايتىن بالاسى بولدى. ورتا مەكتەپتٸ بٸتٸردٸ. ونان ول كينومەحانيكتەر دايارلايتىن تەحنيكۋمدى بٸتٸردٸ. سٶيتٸپ ول ەكەسٸندەي شالا ساۋاتتى ەمەس, ەجەپتەۋٸر بٸلٸم العان, كٶزٸ قاراقتى جٸگٸت بوپ شىقتى. اۋداندىق مەدەنيەت مەكەمەلەرٸندە قىزمەت ٸستەدٸ. سىرت تٷرٸ, كيگەن كيٸمٸنٸڭ ٷلگٸسٸ ەكەسٸنٸڭ ٷلگٸسٸنەن بٶلەك بولسا دا, ال بٸراق, ٸشكٸ مازمۇنىندا قۇتتاي دا پسيحولوگييالىق ٶزگەشەلٸك جوق ەدٸ. سوندىقتان دا, بٸزدٸڭ اۋىلداعى اتالى-بالالى ەكەۋٸنٸڭ قۇلقىن بٸلەتٸن كٸسٸلەر «بٸر كٶزٸن ويىپ السا بۇ دا اۋماعان ەكەسٸ بولعالى تۇر», - دەيتٸن.
ەرينە, فەودالدىق-پاتريارحالدى قوعامنىڭ تٶل پەرزەنتٸ - سۋدىر احمەتتەردٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە بٸردەن-بٸر جاعداي جاساعان كٶشپەلٸ ٶمٸردٸڭ مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان ەكستەنسيۆتٸ مەشەۋ تٸرلٸگٸ ەكەنٸ داۋسىز. سۋدىر احمەتتٸ مٸنەز رەتٸندە, حاراكتەر رەتٸندە جەكەلەپ الىپ قارايتىن بولساق, بۇل, ەرينە, مەشەۋ قوعامنىڭ ايى-كٷنٸ تولىپ, تولعاعى جەتٸپ تاپقان تٶل بالاسى. بۇنىڭ تۇڭعىش رەت دٷنيەگە كەلگەن تٷپكٸ اتاسى قاي دەۋٸردە تٸرلٸك كەشكەنٸن كٸم بٸلٸپتٸ. قالايدا بٸزدٸڭ بٸر انىق بٸلەتٸن نەرسەمٸز - ەربٸر قىلىعى كٸسٸ كٶڭٸلٸن قىتىقتاپ كٷلكٸ شاقىرىپ تۇراتىن وسى بٸر تۋمىسىنان بەرەكەسٸز تراگي-كومەدييالىق توعىشار جانداردىڭ ۇرپاعى قاي كەزدە دە ٶمٸر سٷرە الاتىنىنا كٶزٸمٸز انىق جەتەتٸن سيياقتى.
***
سٶيتٸپ, ۇزاق جىلدارىمدى العان ٷش كٸتاپتىڭ جازىلۋ تاريحى, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶزٸڭدٸ تٸزگٸندەپ, تەجەپ وتىرىپ, بارىنشا قىسقاشا ايتقاندا, مٸنە, دەل وسىلايشا بولعان-دى.
