Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversiteti qalashyǵynyń alǵashqy tasyn qalaý rásimi 1993 jyly 16 maýsymda QR Tuńǵysh Prezidenti - Elbasy N. Nazarbaev pen EAR Ýaqyftar ministri Muhamed ál-Mahjýbtyń qatysýymen ótken. Irgetasy qalanǵan oqý orny alǵashqy stýdentterdi 2001 jyly 1 qyrkúiekte qabyldap, dáris berile bastady. Dintaný bólimi 2011 jylǵa deiin ýniversitettiń «Gýmanitarlyq jáne jaratylystaný pánder» kafedrasynyń quramynda jumys istep keldi. Al 2011 jyldan bastap derbes kafedra bolyp qalyptasty. Dintaný kafedrasynda 2 ǵylym doktory, 2 ǵylym kandidaty, 6 PhD doktory, 6 magistr ustazdan quralǵan jalpy 16 oqytýshy-professor quramy jumys isteidi.
Biz búgingi dintaný salasy qalai oqytylyp jatqany týraly Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversiteti Dintaný kafedrasynyń meńgerýshisi PhD, qaýymdastyrylǵan professor Qalmahan Seiituly Erjanmen áńgimelestik.
– Qalmahan Seiituly, dintaný mamandyǵyn oqytýdaǵy maqsat-mindetter qandai?
– Dintaný mamandyǵy elimiz egemendik alyp eńsesin kótergen alǵashqy jyldardan bastap-aq oqytylyp keledi. Óitkeni dini erkindik ornap, ártúrli dinder men senimderdiń missionerlik qyzmetpen ainalysýyna ruqsat berilgen kezde, dini birlestikterdiń qyzmetin rettep, júielep, memleketik saiasatty júzege asyratyn mamandarǵa degen qajettilik týdy. Dintanýshy mamandar osyndai suranystyń nátijesinde paida boldy. Sonymen qatar elimizde kóptegen ult pen ulys ókilderi ómir súretindikten, olardyń dini senimderin jan-jaqty biletin, ózara erekshelikteri men uqsastyqtaryn taldap, tanymdyq maqsatta málimet usynatyn mamandar da qajet. Bizdiń kafedranyń da maqsaty – joǵary bilikti dintanýshy mamandardy daiarlaý, otandyq kadrlardyń biliktiligin arttyrýǵa úles qosý, zaman talabyna sai, qoǵam qajetine jaraityn, jahandyq dini máselelerge sheshim usyna alatyn ǵalymdardy jetildirý.
– Kafedranyń qurylý tarihy men búgini týraly sóz etseńiz.
– Dintaný kafedrasy 2011 jyldan beri jumys istep keledi. Kafedranyń alǵashqy meńgerýshisi bolyp 2011-2014 jyldar aralyǵynda belgili dintanýshy PhD, qaýymdastyrylǵan professor Ádilbaev Alaý Shaiqymuly qyzmet atqardy. Alǵash qurylǵan kúnnen bastap dintaný kafedrasy dintanýshy kadrlardy daiarlaý jolynda júieli jumys istep keledi. Qazirgi ýaqytta kafedrada úsh deńgeili bilim berý júiesi jolǵa qoiylǵan.
Kafedramyzda 2 ǵylym doktory, 2 ǵylym kandidaty, 6 PhD doktory, 6 magistr oqytýshydan quralǵan jalpy 16 oqytýshy professor quramy jumys isteidi. Oqytýshylar quramy Qazaqstandaǵy dini máselelerdiń sheshimine, dini ahýaldyń turaqtalýyna úlesin qosyp kele jatyr dep aýyz toltyryp aita alamyz.
– Bul mamandyq qanshalyqty suranysqa ie? Dintanýdy bitirgen mamandar qai jerde jumys istei alady?
– Ǵalymdar «ólimge shara tabylmaiynsha, dinnen bas tartý múmkin emes» dep aitqan. Osy turǵydan alǵanda din bolǵan jerde dintanýshylar da qajet. Dintanýshy bir dindi aqtaýmen, maqtaýmen álde dattaýmen emes, dinniń qoǵamdaǵy qyzmeti, dini sananyń qalyptasýy, dini aǵymdardyń qyzmeti, din men mádeniet araqatynasy syndy máselelermen ainalysady. Memleket bolǵan soń, qoǵam bolǵan soń osy máselelerge ońtaily sheshim usynatyn, aqqarasyn ajyratyp beretin mamandar qajet. Dintanýshy – memlekettiń dini saiasatyn júrgizetin ýákiletti organdarda, qaýipsizdik salalarynda, ishki saiasat, t.b. salalarda dintanýshy retine jumys istei alady. Sońǵy onjyldyqta dini jaǵdaidyń shielenisýimen saýatty dintanýshy mamandardyń qajettiligi tipten arta tústi.
– Osy mamandyqtyń túlekteri qazir qaida? Nemen ainalysyp júr? Bitirgen túlektermen bailanys bar ma?
– Kóship bara jatqan kóshten toqal ógizge mingen bir adam «Kóship bara jatsyńdar ma?» dep surapty. Sonda kóshtiń ishindegi bireýi qyrsyqtaý kisi bolsa kerek «Iá, kóship baramyz. Óziń toqal ógizge minip alǵansyń ba?» degen eken. Sol sekildi boldy ǵoi (kúlip). Túlekter joǵaryda aitqan oryndarda jumys jasap keledi. Olar jalpy alǵanda Qazaqstandaǵy dini jaǵdaidyń turaqtalýyna, memlekettiń dinge degen ustanymyn júzege asyrý jolynda eńbek etip keledi. Keshegi shákirt - búgingi áriptes bolǵandyqtan, árine bailanysymyz bar. Óitkeni barlyǵymyzdyń da ilegenimiz bir teriniń pushpaǵy.
– Dintaný mamandyǵynda oqityn stýdentterge qandai oqýlyqtar paidalanasyzdar?
– Oqýlyqtar nemese oqý quraldary ár pánniń oqý-ádistemelik keshenine sai paidalanylady. Arnaiy qatyp qalǵan bir kitaptardy oqytý degen dástúr joq. Óitkeni bir pándi oqytý barysynda birneshe oqýlyqqa qajettilik týyndaidy. Ádette oqý quraldaryn usyný - belgili bir pándi júrgizetin oqytýshynyń quziretinde. 30 jyldyń ishinde jazylǵan oqý quraldarymen qatar, shet tildegi osy salanyń klassikalyq derrekkózderin de qoldanamyz. Osy jerde aita keter bir jait, birneshe jyl buryn Elbasynyń bastamasymen gýmanitarlyq saladaǵy tańdaýly 100 oqýlyqty aýdarý isi qolǵa alynǵan. Qazirge deiin jartysyna jýyǵy aýdarylyp, ýniversitet kitaphanasyna túsip úlgerdi. Osy oqýlyqtar álemniń mańdaialdy ýniversitetterinde de oqytylyp jatqandyqtan, biz de basshylyqqa alýdamyz.
– Túlekterdiń dini ekstremizm men terrorizm máselelerinen saqtana otyryp túlekterdiń dini fanatizmge boi aldyrmaýyn qamtamasyz etýde qandai jumystar atqarylyp jatyr?
– Nur-Múbarak ýniversiteti siz aityp otyrǵan máselelerdi sheshetin mamandardy daiarlaidy. Olarǵa dáris oqityn oqytýshylar da - osy salanyń has mamandary. Sondyqtan bolashaq dintanýshy stýdentterdiń ekstremizm men terrorizm tuzaǵyna túsýi jaily sóz qozǵaýdyń ózi qisynsyz. Ekinshiden dini fanatizmge boi aldyrmaýdyń da joldary qarastyrylǵan. Máselen bizdiń oqý josparymyzda «Qazaq oishyldary din týraly», «Din jáne dástúr» «Qazaqstandaǵy islam», «Qazaqstandaǵy dini jaǵdai» t.b. osy saryndaǵy kýrstar bar. Iaǵni tek dini taqyryptar ǵana emes, bizdiń óz ata-babamyz ustanyp kele jatqan dini joldy túsindirýde jolǵa qoiylǵan. Professor-oqytýshy quramy da - dini fanatizmniń aldyn alatyndai jan-jaqty, bilikti mamandar. Iaǵni dini fanatizmge jol bere almaimyz.
– Dintaný mamandyǵynda oqityn stýdentter dini ekstremizm men terrorizm máselelerine arnaiy daiyndala ma?
– Árine. Bizdiń basty maqsatymyz - qoǵam qajettiligine jaýap bere alatyn joǵary bilikti maman daiarlaý. Iaǵni zaman talabyna jaýap bere alatyn mamandar shyǵarýdy kózdeimiz. Qazir dini salada radikaldy toptar kórinis berip júrgendikten, bizde sonyń aldyn alýǵa úles qosatyn, máselelerdi sheshýdiń tetikterin usynatyn ónim shyǵarǵymyz keledi. Oqý josparynda da siz joǵaryda aityp otyrǵan máseleni jan-jaqty qamtityn kýrstar qoiylǵan. Sonymen qatar óndiristik tájiribe kezinde de dini saladaǵy ýákiletti organnan ótýlerine mán beremiz. Sonda bolashaq túlek stýdent kezinen-aq Qazaqstandaǵy dini jaǵdaiǵa qanyq bolady.
– Ózińiz bul salaǵa qalai keldińiz? Din salasyna kelýińizge ne sebep boldy?
– Elimiz jańadan eńsesin tiktep, óz aldyna derbes memleket bolǵan kezde jańa mamandyqtarda ashyla bastady. Sol kezde nege osy salany oqyp, mamandanyp kórmeske degen qyzyǵýshylyq týdy. Týmysymnan tańsyq, jańadan shyqqan dúnielerdi baiqap kórýge degen yqalas bar-tyn. Osylaisha otandyq dintaný, islamtaný ǵylymynda ózindik oryndaryn qalyptastyryp úlgergen Isauly M., Ádilbaev A., Ádilbaeva Sh. syndy qazirgi ýaqyttaǵy úlken ǵalymdarmen birge dintaný salasyna oqýǵa tústik. Keiin múmkindik týyp, Túrkiia Respýblikasynda doktorlyq qorǵap, ǵylymi dárejemen 2003 jyly elge oraldyq. Mine, sodan beri osy salada azdy kópti eńbek etip kele jatqan jaiymyz bar.
– Dini maman men din salasynda aǵartýshy bolýdyń negizgi aiyrmashylyqtary qandai?
– Ekeýi de bir salada eńbektenip júr ǵoi. Desek te, dini maman tek belgili bir dini-joralǵylar men rásimderdiń talaptarǵa sai oryndalýyna jaýapty. Árine, onyń jumysy da aǵartýshylyqtan kende dep aitý qiyn. Alaida biryńǵai aǵartýshylyqpen ainalysýdyń da ózindik erekshelikteri men qiyndyqtary bar. Bizdiń mamandyq salystyrmaly túrde alǵanda jas mamandyq. Keibir elderdegidei tereńdetip oqytyp, bir salaǵa ǵana mamandaný óte qiyn. Ámbebap bolýyńa týra keledi. Sonymen qatar qazirgi jastardyń deńgeii joǵary. Kópshiligi birneshe tildi jetik meńgergen. Iaǵni aǵartýshylyq salany tańdasańyz, ózińizdiń de únemi jetilip, oqytýdyń jańa tehnologiialaryn meńgerip otyrýyńyz qajet. Aǵartýshylyq sonymen qatar memlekettiń bolashaǵyn jasaityn urpaqpen bailanysty bolǵandyqtan ózindik jaýapkershiligi de barshylyq.
– Suhbatyńyzǵa rahmet!
Áńgimelesken Aqbota Musabek
