نۇر-مٷباراك ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸ قالاشىعىنىڭ العاشقى تاسىن قالاۋ رەسٸمٸ 1993 جىلى 16 ماۋسىمدا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ - ەلباسى ن. نازارباەۆ پەن ەار ۋاقىفتار مينيسترٸ مۇحامەد ەل-ماحجۋبتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتكەن. ٸرگەتاسى قالانعان وقۋ ورنى العاشقى ستۋدەنتتەردٸ 2001 جىلى 1 قىركٷيەكتە قابىلداپ, دەرٸس بەرٸلە باستادى. دٸنتانۋ بٶلٸمٸ 2011 جىلعا دەيٸن ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ «گۋمانيتارلىق جەنە جاراتىلىستانۋ پەندەر» كافەدراسىنىڭ قۇرامىندا جۇمىس ٸستەپ كەلدٸ. ال 2011 جىلدان باستاپ دەربەس كافەدرا بولىپ قالىپتاستى. دٸنتانۋ كافەدراسىندا 2 عىلىم دوكتورى, 2 عىلىم كانديداتى, 6 PhD دوكتورى, 6 ماگيستر ۇستازدان قۇرالعان جالپى 16 وقىتۋشى-پروفەسسور قۇرامى جۇمىس ٸستەيدٸ.
بٸز بٷگٸنگٸ دٸنتانۋ سالاسى قالاي وقىتىلىپ جاتقانى تۋرالى نۇر-مٷباراك ەگيپەت يسلام مەدەنيەتٸ ۋنيۆەرسيتەتٸ دٸنتانۋ كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور قالماحان سەيٸتۇلى ەرجانمەن ەڭگٸمەلەستٸك.
– قالماحان سەيٸتۇلى, دٸنتانۋ ماماندىعىن وقىتۋداعى ماقسات-مٸندەتتەر قانداي?
– دٸنتانۋ ماماندىعى ەلٸمٸز ەگەمەندٸك الىپ ەڭسەسٸن كٶتەرگەن العاشقى جىلداردان باستاپ-اق وقىتىلىپ كەلەدٸ. ٶيتكەنٸ دٸني ەركٸندٸك ورناپ, ەرتٷرلٸ دٸندەر مەن سەنٸمدەردٸڭ ميسسيونەرلٸك قىزمەتپەن اينالىسۋىنا رۇقسات بەرٸلگەن كەزدە, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ قىزمەتٸن رەتتەپ, جٷيەلەپ, مەملەكەتٸك ساياساتتى جٷزەگە اسىراتىن ماماندارعا دەگەن قاجەتتٸلٸك تۋدى. دٸنتانۋشى ماماندار وسىنداي سۇرانىستىڭ نەتيجەسٸندە پايدا بولدى. سونىمەن قاتار ەلٸمٸزدە كٶپتەگەن ۇلت پەن ۇلىس ٶكٸلدەرٸ ٶمٸر سٷرەتٸندٸكتەن, ولاردىڭ دٸني سەنٸمدەرٸن جان-جاقتى بٸلەتٸن, ٶزارا ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ۇقساستىقتارىن تالداپ, تانىمدىق ماقساتتا مەلٸمەت ۇسىناتىن ماماندار دا قاجەت. بٸزدٸڭ كافەدرانىڭ دا ماقساتى – جوعارى بٸلٸكتٸ دٸنتانۋشى مامانداردى دايارلاۋ, وتاندىق كادرلاردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ٷلەس قوسۋ, زامان تالابىنا ساي, قوعام قاجەتٸنە جارايتىن, جاھاندىق دٸني مەسەلەلەرگە شەشٸم ۇسىنا الاتىن عالىمداردى جەتٸلدٸرۋ.
– كافەدرانىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن بٷگٸنٸ تۋرالى سٶز ەتسەڭٸز.
– دٸنتانۋ كافەدراسى 2011 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. كافەدرانىڭ العاشقى مەڭگەرۋشٸسٸ بولىپ 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا بەلگٸلٸ دٸنتانۋشى PhD, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور ەدٸلباەۆ الاۋ شايقىمۇلى قىزمەت اتقاردى. العاش قۇرىلعان كٷننەن باستاپ دٸنتانۋ كافەدراسى دٸنتانۋشى كادرلاردى دايارلاۋ جولىندا جٷيەلٸ جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا كافەدرادا ٷش دەڭگەيلٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ جولعا قويىلعان.
كافەدرامىزدا 2 عىلىم دوكتورى, 2 عىلىم كانديداتى, 6 PhD دوكتورى, 6 ماگيستر وقىتۋشىدان قۇرالعان جالپى 16 وقىتۋشى پروفەسسور قۇرامى جۇمىس ٸستەيدٸ. وقىتۋشىلار قۇرامى قازاقستانداعى دٸني مەسەلەلەردٸڭ شەشٸمٸنە, دٸني احۋالدىڭ تۇراقتالۋىنا ٷلەسٸن قوسىپ كەلە جاتىر دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىز.
– بۇل ماماندىق قانشالىقتى سۇرانىسقا يە? دٸنتانۋدى بٸتٸرگەن ماماندار قاي جەردە جۇمىس ٸستەي الادى?
– عالىمدار «ٶلٸمگە شارا تابىلمايىنشا, دٸننەن باس تارتۋ مٷمكٸن ەمەس» دەپ ايتقان. وسى تۇرعىدان العاندا دٸن بولعان جەردە دٸنتانۋشىلار دا قاجەت. دٸنتانۋشى بٸر دٸندٸ اقتاۋمەن, ماقتاۋمەن ەلدە داتتاۋمەن ەمەس, دٸننٸڭ قوعامداعى قىزمەتٸ, دٸني سانانىڭ قالىپتاسۋى, دٸني اعىمداردىڭ قىزمەتٸ, دٸن مەن مەدەنيەت اراقاتىناسى سىندى مەسەلەلەرمەن اينالىسادى. مەملەكەت بولعان سوڭ, قوعام بولعان سوڭ وسى مەسەلەلەرگە وڭتايلى شەشٸم ۇسىناتىن, اققاراسىن اجىراتىپ بەرەتٸن ماماندار قاجەت. دٸنتانۋشى – مەملەكەتتٸڭ دٸني ساياساتىن جٷرگٸزەتٸن ۋەكٸلەتتٸ ورگانداردا, قاۋٸپسٸزدٸك سالالارىندا, ٸشكٸ ساياسات, ت.ب. سالالاردا دٸنتانۋشى رەتٸنە جۇمىس ٸستەي الادى. سوڭعى ونجىلدىقتا دٸني جاعدايدىڭ شيەلەنٸسۋٸمەن ساۋاتتى دٸنتانۋشى مامانداردىڭ قاجەتتٸلٸگٸ تٸپتەن ارتا تٷستٸ.
– وسى ماماندىقتىڭ تٷلەكتەرٸ قازٸر قايدا? نەمەن اينالىسىپ جٷر? بٸتٸرگەن تٷلەكتەرمەن بايلانىس بار ما?
– كٶشٸپ بارا جاتقان كٶشتەن توقال ٶگٸزگە مٸنگەن بٸر ادام «كٶشٸپ بارا جاتسىڭدار ما?» دەپ سۇراپتى. سوندا كٶشتٸڭ ٸشٸندەگٸ بٸرەۋٸ قىرسىقتاۋ كٸسٸ بولسا كەرەك «يە, كٶشٸپ بارامىز. ٶزٸڭ توقال ٶگٸزگە مٸنٸپ العانسىڭ با?» دەگەن ەكەن. سول سەكٸلدٸ بولدى عوي (كٷلٸپ). تٷلەكتەر جوعارىدا ايتقان ورىنداردا جۇمىس جاساپ كەلەدٸ. ولار جالپى العاندا قازاقستانداعى دٸني جاعدايدىڭ تۇراقتالۋىنا, مەملەكەتتٸڭ دٸنگە دەگەن ۇستانىمىن جٷزەگە اسىرۋ جولىندا ەڭبەك ەتٸپ كەلەدٸ. كەشەگٸ شەكٸرت - بٷگٸنگٸ ەرٸپتەس بولعاندىقتان, ەرينە بايلانىسىمىز بار. ٶيتكەنٸ بارلىعىمىزدىڭ دا يلەگەنٸمٸز بٸر تەرٸنٸڭ پۇشپاعى.
– دٸنتانۋ ماماندىعىندا وقيتىن ستۋدەنتتەرگە قانداي وقۋلىقتار پايدالاناسىزدار?
– وقۋلىقتار نەمەسە وقۋ قۇرالدارى ەر پەننٸڭ وقۋ-ەدٸستەمەلٸك كەشەنٸنە ساي پايدالانىلادى. ارنايى قاتىپ قالعان بٸر كٸتاپتاردى وقىتۋ دەگەن دەستٷر جوق. ٶيتكەنٸ بٸر پەندٸ وقىتۋ بارىسىندا بٸرنەشە وقۋلىققا قاجەتتٸلٸك تۋىندايدى. ەدەتتە وقۋ قۇرالدارىن ۇسىنۋ - بەلگٸلٸ بٸر پەندٸ جٷرگٸزەتٸن وقىتۋشىنىڭ قۇزٸرەتٸندە. 30 جىلدىڭ ٸشٸندە جازىلعان وقۋ قۇرالدارىمەن قاتار, شەت تٸلدەگٸ وسى سالانىڭ كلاسسيكالىق دەررەككٶزدەرٸن دە قولدانامىز. وسى جەردە ايتا كەتەر بٸر جايت, بٸرنەشە جىل بۇرىن ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن گۋمانيتارلىق سالاداعى تاڭداۋلى 100 وقۋلىقتى اۋدارۋ ٸسٸ قولعا الىنعان. قازٸرگە دەيٸن جارتىسىنا جۋىعى اۋدارىلىپ, ۋنيۆەرسيتەت كٸتاپحاناسىنا تٷسٸپ ٷلگەردٸ. وسى وقۋلىقتار ەلەمنٸڭ ماڭدايالدى ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە دە وقىتىلىپ جاتقاندىقتان, بٸز دە باسشىلىققا الۋدامىز.
– تٷلەكتەردٸڭ دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم مەسەلەلەرٸنەن ساقتانا وتىرىپ تٷلەكتەردٸڭ دٸني فاناتيزمگە بوي الدىرماۋىن قامتاماسىز ەتۋدە قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر?
– نۇر-مٷباراك ۋنيۆەرسيتەتٸ سٸز ايتىپ وتىرعان مەسەلەلەردٸ شەشەتٸن مامانداردى دايارلايدى. ولارعا دەرٸس وقيتىن وقىتۋشىلار دا - وسى سالانىڭ حاس ماماندارى. سوندىقتان بولاشاق دٸنتانۋشى ستۋدەنتتەردٸڭ ەكسترەميزم مەن تەرروريزم تۇزاعىنا تٷسۋٸ جايلى سٶز قوزعاۋدىڭ ٶزٸ قيسىنسىز. ەكٸنشٸدەن دٸني فاناتيزمگە بوي الدىرماۋدىڭ دا جولدارى قاراستىرىلعان. مەسەلەن بٸزدٸڭ وقۋ جوسپارىمىزدا «قازاق ويشىلدارى دٸن تۋرالى», «دٸن جەنە دەستٷر» «قازاقستانداعى يسلام», «قازاقستانداعى دٸني جاعداي» ت.ب. وسى سارىنداعى كۋرستار بار. ياعني تەك دٸني تاقىرىپتار عانا ەمەس, بٸزدٸڭ ٶز اتا-بابامىز ۇستانىپ كەلە جاتقان دٸني جولدى تٷسٸندٸرۋدە جولعا قويىلعان. پروفەسسور-وقىتۋشى قۇرامى دا - دٸني فاناتيزمنٸڭ الدىن الاتىنداي جان-جاقتى, بٸلٸكتٸ ماماندار. ياعني دٸني فاناتيزمگە جول بەرە المايمىز.
– دٸنتانۋ ماماندىعىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر دٸني ەكسترەميزم مەن تەرروريزم مەسەلەلەرٸنە ارنايى دايىندالا ما?
– ەرينە. بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز - قوعام قاجەتتٸلٸگٸنە جاۋاپ بەرە الاتىن جوعارى بٸلٸكتٸ مامان دايارلاۋ. ياعني زامان تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ماماندار شىعارۋدى كٶزدەيمٸز. قازٸر دٸني سالادا راديكالدى توپتار كٶرٸنٸس بەرٸپ جٷرگەندٸكتەن, بٸزدە سونىڭ الدىن الۋعا ٷلەس قوساتىن, مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ تەتٸكتەرٸن ۇسىناتىن ٶنٸم شىعارعىمىز كەلەدٸ. وقۋ جوسپارىندا دا سٸز جوعارىدا ايتىپ وتىرعان مەسەلەنٸ جان-جاقتى قامتيتىن كۋرستار قويىلعان. سونىمەن قاتار ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبە كەزٸندە دە دٸني سالاداعى ۋەكٸلەتتٸ ورگاننان ٶتۋلەرٸنە مەن بەرەمٸز. سوندا بولاشاق تٷلەك ستۋدەنت كەزٸنەن-اق قازاقستانداعى دٸني جاعدايعا قانىق بولادى.
– ٶزٸڭٸز بۇل سالاعا قالاي كەلدٸڭٸز? دٸن سالاسىنا كەلۋٸڭٸزگە نە سەبەپ بولدى?
– ەلٸمٸز جاڭادان ەڭسەسٸن تٸكتەپ, ٶز الدىنا دەربەس مەملەكەت بولعان كەزدە جاڭا ماماندىقتاردا اشىلا باستادى. سول كەزدە نەگە وسى سالانى وقىپ, ماماندانىپ كٶرمەسكە دەگەن قىزىعۋشىلىق تۋدى. تۋمىسىمنان تاڭسىق, جاڭادان شىققان دٷنيەلەردٸ بايقاپ كٶرۋگە دەگەن ىقالاس بار-تىن. وسىلايشا وتاندىق دٸنتانۋ, يسلامتانۋ عىلىمىندا ٶزٸندٸك ورىندارىن قالىپتاستىرىپ ٷلگەرگەن يساۇلى م., ەدٸلباەۆ ا., ەدٸلباەۆا ش. سىندى قازٸرگٸ ۋاقىتتاعى ٷلكەن عالىمدارمەن بٸرگە دٸنتانۋ سالاسىنا وقۋعا تٷستٸك. كەيٸن مٷمكٸندٸك تۋىپ, تٷركييا رەسپۋبليكاسىندا دوكتورلىق قورعاپ, عىلىمي دەرەجەمەن 2003 جىلى ەلگە ورالدىق. مٸنە, سودان بەرٸ وسى سالادا ازدى كٶپتٸ ەڭبەك ەتٸپ كەلە جاتقان جايىمىز بار.
– دٸني مامان مەن دٸن سالاسىندا اعارتۋشى بولۋدىڭ نەگٸزگٸ ايىرماشىلىقتارى قانداي?
– ەكەۋٸ دە بٸر سالادا ەڭبەكتەنٸپ جٷر عوي. دەسەك تە, دٸني مامان تەك بەلگٸلٸ بٸر دٸني-جورالعىلار مەن رەسٸمدەردٸڭ تالاپتارعا ساي ورىندالۋىنا جاۋاپتى. ەرينە, ونىڭ جۇمىسى دا اعارتۋشىلىقتان كەندە دەپ ايتۋ قيىن. الايدا بٸرىڭعاي اعارتۋشىلىقپەن اينالىسۋدىڭ دا ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن قيىندىقتارى بار. بٸزدٸڭ ماماندىق سالىستىرمالى تٷردە العاندا جاس ماماندىق. كەيبٸر ەلدەردەگٸدەي تەرەڭدەتٸپ وقىتىپ, بٸر سالاعا عانا ماماندانۋ ٶتە قيىن. ەمبەباپ بولۋىڭا تۋرا كەلەدٸ. سونىمەن قاتار قازٸرگٸ جاستاردىڭ دەڭگەيٸ جوعارى. كٶپشٸلٸگٸ بٸرنەشە تٸلدٸ جەتٸك مەڭگەرگەن. ياعني اعارتۋشىلىق سالانى تاڭداساڭىز, ٶزٸڭٸزدٸڭ دە ٷنەمٸ جەتٸلٸپ, وقىتۋدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارىن مەڭگەرٸپ وتىرۋىڭىز قاجەت. اعارتۋشىلىق سونىمەن قاتار مەملەكەتتٸڭ بولاشاعىن جاسايتىن ۇرپاقپەن بايلانىستى بولعاندىقتان ٶزٸندٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ دە بارشىلىق.
– سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن اقبوتا مۇسابەك
