Taiaýda Qasym Amanjolov júrgizip, elge keń tanylǵan «Shynnyń júzi» habarynan Aqseleý Seidimbektiń suhbatyn tyńdadym. Aqań osy habarda ózimiz talaidan den qoiyp júretin kózqarastaryn tujyrymdap, júielep aitty. Bul kisiniń «jalpy menen myqty mýzykant shyǵatyn edi. Biraq ult úshin, el úshin ǵylymǵa, san-salaly tirlikterge aralasýǵa týra keldi. Bizdiń basshylardyń kóbisi ózin sharýashylyq basshysy sezinedi. Jospar oryndaýdy biledi. Basym kópshiliginiń boiynda rýhani qasiet joq, ulttyq qundylyqtardyń qadir-qasietin baǵalaýdan, bilýden, sezinýden maqurym. Ministrlerdiń 99 paiyzy «Elim-aidy» bilmeidi» dep keletin mazmundaǵy oi-pikirleriniń áli kúnge sol kúshinde ekenine tańyrqaý kúiin keshtim. Árine, Ábishterdi, Dýlattardy, Aqseleýlerdiń qai-qaisysyn (bul tizimdi uzartýǵa bolady) oqý, tyńdaý qandai ǵanibet bolsa, Sherhan Murtazanyń bir ózi bir mektep, tipti, ýniversitet ekenin biz sekildi bala kezden baýyrynda ósken kógenkózder jaqsy bilse kerek. Ýniversitet bitirgen jalǵyz sen emes, joǵary bilim kim-kimde bar. Al sol bilimniń synalar tusy – ekinshi ýniversitet, iaǵni Sherhandardyń ýniversiteti. Biz sol ýniversitetti de bitirdik. Bizdiń baqytymyz da, baianymyz da sol. Bul tek Sherhanmen shektelý, soǵan uqsap qalý emes, sonyń shekpeninen, sheńgelinen shyqqannan keiingi seniń sol uiadan ilgen bilimińniń kádege jaraýy týraly ómir. Demek, seniń moinyńa eki jaýapkershilik júkteledi, onyń biri – saǵan joǵary bilim bergen ýniversitetten alǵan dáris pen Sherhandardyń ómir mektebinen alǵan dáristi ári qarai alyp júrý, iaǵni maqsat-muratyńdy, óz dara jolyńdy anyqtaý.
Bizdiń de endigi aitpaǵymyz osy áńgimemizge úlken arna salyp bergen Aqańnyń alańdaýynyń jalǵasy. Aqańdardyń ózi ustaz sanaityn Sheraǵańa shákirt bolý jolyndaǵy kóńilde qalǵan oi-tolǵamdar jóninde bolmaqshy.
Jurt ertede paiǵambarlarǵa, áýlielerge sengen, tabynǵan. Qazir paiǵambar da, áýlie de joq. Biraq tulǵa bar. Árine, tulǵanyń da tulǵasy bar. Halyq oǵan paiǵambardai, áýliedei tabynbaidy, biraq qurmetteidi. Sondai qurmetke ie tulǵanyń biri — Sherhan Murtaza. Nege?
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy Parlament depýtattarynyń sapalyq ta, sandyq ta quramy qandai bolǵanyn kózi ashyq jurt umyta qoiǵan joq. Birin-biri biiktetip turǵan kil bekzattar edi ǵoi. Keide oilaimyz: solar bolmaǵanda osy Táýelsizdiktiń taǵdyry qalai sheshilgen bolar edi? Osy tusta ǵoi «qazaqtyń tańdaiy men mańdaiyndai» Ábishtiń ár qiiany bir sholyp, Sheraǵań týraly kósilip bir sóileitini. Bylai demep pe edi.
«Nege ekenin qaidam, onyń daýsyn estisem boldy, esime Mahambet túsedi: «Qaraǵaiǵa qarsy butaq bitkenshe, emenge bir iir butaq bitseishi, qyranǵa tuǵyr qylarǵa?! Hannan qyryq týǵansha, qaradan bireý týsaishy, halyqtyń kegin qýsaishy, artymyzdan bizderdiń aqyryp teńdik surarǵa!».
Aqyryp teńdik suraityn sol «bireý» – osy bizdiń Sherhan Murtaza baýyrymyz ǵoi.
Bar bol, batyr-ekesi!
Shal bol, Sher-aǵasy!».
Taiaýda «Egemen Qazaqstannyń» kitaphanasy» seriiasymen shyqqan «Namys naizaǵaiynda» búginde «shal bolǵan» Sheraǵań sol kúrkiregen kúnderdiń kartinasyn búkpesiz beredi. Ol tusta depýtattar qyzmetti de qosa atqaratyn. Sol Parlamenttegi «el bolamyz ba, bolmaimyz ba?» degen tartystardan soń Bas redaktor býradaiyn býyrqanyp, arystandai aqyryp kelip, tapsyrma beretin. Onyń oryndalýyn qatań qadaǵalaityn. Ózi de sonshalyqty qyrýar sharýa, qyzmettik jaýapkershilik bola tura qalamyn da qosa terbeitin. Arasynda Memleket basshysy N.Nazarbaevpen kóbirek suhbattasyp júrdi. Bul suhbattar basylymǵa bir jaǵynan bedel bolǵanymen, maqtan-madaqqa qurylmaityn. Belgili bir máseleler tóńireginde ǵana sóilesip, oǵan bergen jaýabyn táptishtep jazýmen shektelmeitin. Qai suhbatta bolsyn el, ult múddesine, qazaqtyń kókeiindegi saýaldarǵa dóp jaýap berip jatty. Bas redaktordyń bedeldi bolǵany sonsha, Elbasymen iyqtasyp, erkin sóilesetin. Sonan soń Elbasynyń da qurmeti erekshe bolatyn. Sebebi, sol áńgimelerdiń halyqqa jetýin ózi de ishtei qalap otyratyn. «Shyn jýrnalist jazbai tura almaidy, shyn shahter qazbai tura almaidy» degendei, Sheraǵańnyń ózi basshymyn dep, tek tapsyrma berýmen shektelmei, ózi úlgi kórsetip, qalamymyzdy qairap beretin Qairaq edi. Jas neme, ózimizshe bir ideia týyp, oǵan tisimiz batpai, sol oiymyzdy búgejektep aldyna bólisýge barǵanda álgi pispegen ideiamyzdyń iin odan saiyn qandyryp, arqalandyryp jiberetin.
Jalpy, sol jyldary shybyny bar jigitterdiń keibiriniń shyǵarmashylyǵyn shiratyp jibergen de Sheraǵań edi. «Arlan bireý, qasqyr kóp» demekshi, Sheraǵań shynynda dara, aqparattyń arlany boldy. Ózgelerdiń eńbegin joqqa shyǵarǵandyq emes, bul kiside shyn máninde ózgeshelik kóp edi. Ol eshqashan jasandy sóilep, jasandy jazyp, jasandy tirlikpen ainalysyp kórgen emes. Bir jol jazsa da shyraiyn keltirip, shańyn shyǵaryp shyndyqty jazdy. Bizdi de soǵan úiretti. «Ultqa qyzmet etý — bilimnen emes, minezden» dep Bókeihanov aitqandai, onda kóp áriptesinde joq, eshqashan qubylmaityn minez bar edi. Býyrqanǵan býranyń kóz jasyn kórgen baiaǵynyń batyrlaryndai edi.
Bir mysal aitaiyn.
1995 jyly Qazaqstannyń sol kezdegi baishykeshteri Prezidentke Ashyq hat joldady. Ol hatty bir irgeli basylym qýana-qýana basty-aý deimin. Bizdiń baǵymyzǵa orai Bas redaktor Sherhan Murtaza boldy da, álgi hat «Egemende» basylmady. Mazmuny bylai: «Memlekettik til qos til bolsyn, qos azamattyq bolsyn, pasporttaǵy «ult» degen sóz alynyp tastalsyn, jer satylsyn, t.b.». Mine, solardyń keibiri kúni keshege deiin jurtqa aqyl aityp, saiasatpen ainalysyp keldi. Sol tusta bul hatty Sheraǵań gazetke baspaq túgili, múiizi qaraǵaidai avtorlardy tartyp qarsy maqala daiyndatyp, dabyl qaqtyrdy. «Namys naizaǵaiyndaǵy» «Qorqyttyń qobyzy qalǵyp ketkende» (188-bet) atty essedegi myna joldar soǵan aiqyn kóz jetkizedi. Oqiyq:
«Ulttyq rýhaniiattan uryq almaǵan urpaq 2020 jyly qandai bolmaq? Olarda Otan degen, ult degen uǵym bola ma? Buryn sovettik patriotizm degen ideologiia bar edi. Endi otansúier degen ideologiia joq. Qazirgi bizdiń ideologiiamyzdyń arqasúieri – orta tap (klass). Iaǵni saýdagerler, biznesmender, kommersanttar.
Al olarda Otan degen, Ult degen uǵym, sezim tapshy. Ony osy jyldyń júzinde bir top biznesmenderdiń «Ashyq haty» aityp berdi. Bul tap úshin memlekettik qos til kerek, qos azamattyq kerek. Jańa pasportqa «ulty» degen sóz jazylmasyn. Jer satylýy kerek, t.t.
Bul – otansyzdyq ideologiiasy. Bul taptyń anasy – aqsha, atasy – saýda. «Kommersanttar úshin óz týǵan eli bolmaidy» dep Amerika demokratiiasynyń atasy Tomas Djefferson aitqan.
Demek, bulardan ulttyq rýhaniiat dámetip bereke, qaiyr tappaisyń. Bular ulttyq rýhaniiat talyqsyp jatsa, aýzyna sý tamyzbaidy. Onyń esesine shetten kelgen «juldyzsymaqtarǵa» milliondardy aiamai tólep, jatyp tósek, jaiylyp jastyq bola qalady».
Sol alaǵai da bulaǵai ýaqyttaǵy Sheraǵańnyń arystandai aibaty áli kúnge kóz aldymyzda. «Elbasy bireý, qalǵanymyz tireý» deitini de osy kez. Osy kúnde baspasózde tulǵa bar ma, joq pa degen saýal júrip jatady. Biz aitamyz, tulǵa, eń aldymen, halyq moiyndaǵan adam. Ol eki sóilemeitin, el kókeiindegi sózdi aitatyn, parasat-paiymy, bilim-biligi asyp-tasqan, jurtty adastyrmaityn, alǵa bastaityn adam. Árine, búginde jurtqa tanylyp, biikke shyǵyp alyp, túske deiin basqa, tústen keiin basqasha sairaityn «tulǵalar» da bar. Bular kerek bolsa, shyndyqtyń óziniń basyn shyr ainaldyryp jiberedi. Jii aýnap ketedi. Keide tarihtyń, shyndyqtyń ózi basqalarǵa jáne halyqqa kerek bolyp ekige bólinip jatady. Mine, sol halyqqa kerek shyndyqty jazýda aldyna jan salmaǵan adam – Sherhan Murtaza.
Bul kisiniń redaktorlyǵy kezinde «Egemen Qazaqstanda» «Bir aýyz sóz» degen rýbrika ashyldy. Osy rýbrikanyń tusaýkeserinen bastap, ózi bas bolyp jazdy. Jýrnalistermen qatar, avtorlar da qatysa bastady. Ádette kósilip jazyp úirenip qalǵandardyń maqalasynyń ishindegi dánegin alyp, «Bir aýyz sózge» ainaldyryp jibergen kezder de boldy. Sóitip, bizge etek-jeńimizdi jiyp, shaǵyn jazýdyń da úzdik úlgisin kórsetti. Sonyń áseri bolýy kerek, keide kólemdi degen dúnieniń ózi tez oqylatyn. Bul kisi qansha qatal bolsa da, jaqsy maqala jazǵan adamǵa jyly sózin aiamai, ásirese, qatardaǵy tilshilerdi ózimen teń ustaýǵa tyrysatyn. Qysqasy, Sheraǵańdai adamdardyń sol tulǵalyq biikke kóterilgenine osy bir qarapaiym mysaldardyń ózi jetkilikti dálel. Sondyqtan tulǵalarǵa qaita oralyp, onyń beimálim qyr-syryn ashyp otyrý — bizdiń mindetimiz. Eger shyndyqty jazýda, aqiqatty aitýda qyzarmaityn birli-jarym adam bolsa, sonyń biri — osy kisi.
Tulǵa — bul ózi ár aitýly istiń, jańalyqtyń bastaýynda turǵan adam. Bir kúni syqiǵan, sovettik «Sotsialistik Qazaqstannyń» ataýy «Egemendi Qazaqstan» bolyp ózgertildi (1991 jyl, 18 maýsym). Ol jóninde Sheraǵańnyń oqyrmanǵa arnap jazǵan sózi «Namys naizaǵaiynda» da jariialanypty.
Keiinnen gazettiń atynan «di» jalǵaýynyń qalai alynyp tastalǵanyn da Sheraǵań bylai jazdy:
«Keiinirek árbir sózdiń túp-tórkinin jete tanityn, sheber lirik, azamat aqyn Qýandyq Shańǵytbaev «Egemendi» sóziniń «di» jalǵaýyn aldyryp tastady. Sóz jumyrlanyp, ádemilene tústi.
Bul da bir eńserý edi.
Sóitip, qazaq halqy kóp zamannan keiin, «Qazaqstannyń egesi, iaǵni iesi men!», – dep álemge jar saldy.
Aitaiyn degenimiz, osy tusta ózi bastap aty-jóninen «ovti» alyp tastap, gazettiń sońyna «Sherhan Murtaza» dep qol qoidy. Bul jóninde tanymal jýrnalist Talǵat Súiinbai taiaýda «Egemen Qazaqstanda» jaqsy jazdy. Degenmen de tuzdyq úshin aita keteiik. Sol kúnderdiń bir qyzyq deregi este qalyp qoiypty.
«Egemenniń» sekretariatynda isteimin. Baspahanadan kelesi kúngi nómirdiń betterin alyp kelip, Bas redaktordyń aldyna jaiyp tastap, batasyn alatyn daǵdymyz bar. «Muzdy muhit jatyr ma siresip» dep syǵylysqan resmi materialdarǵa kóz salyp turǵan Sheraǵań bir kezde «Aian» degen jazýǵa kózi túsip, murty jybyr ete qaldy. «Ái, mynanyń ákesiniń, babasynyń aty-jóni joq pa?» dedi. Jaryqtyq, Sovet Shimanbai aǵamyz (rýhy shat bolsyn) «qaidam, ózi solai jazady ǵoi» dedi. Sál oilanyp turdy da, Sheraǵań: «óz ákesi ózine kerek bolmasa biz nege oǵan bas qatyryp turmyz», – dedi. Qazaqtyń kórnekti aqyny budan soń familiiasyn qosa jazatyn boldy.
Erterekte Sheraǵań Jambyl oblysynan depýtattyqqa túskende «Sherhandarsyz sherimiz tarqamaidy» dep jazyppyz. «Sher kisini shaiyr etedi» degen sóz bar. Sherhan Murtazanyń «Egemen Qazaqstannyń» kitaphanasy» seriiasymen jaryq kórgen «Namys naizaǵaiy» atty kitabyn qaita oqyǵan adam osy bir tylsym syrdyń tereńine odan saiyn boilai túseri sózsiz.
Árkimniń ústelinde turýǵa tiisti atalmysh kitapty shyndyq týraly shertpeler, shedevrler, shyndyqtyń sherainasy dese de bolǵandai. Sheberdiń aty sheber, qalamyn ashy siiaǵa malyp alyp jazatyn onyń ýyty áli de sol kúiinde.
Sheraǵań alpys jasqa kelgende «Atamura» baspasynan «Sheraǵa» atty kitap jaryq kórdi. Osy kitaptaǵy keibir avtorlardyń sózin, pikirin daiyndaýǵa ózimiz de qatystyq. Onda jazýshynyń áriptesteri, tulǵaly azamattar óziniń júrekjardy pikirin bildiredi. Sol tustaǵy Qazaqstan Respýblikasy premer-ministriniń orynbasary Myrzatai Joldasbekovtiń myna bir pikirine den qoiaiyqshy.
«Sherhan Murtaza «Leninshil jas» gazetiniń redaktory bolǵan tusta baspasózde erkin oidyń tumyldyryǵy sheshilmegen-di. Sonda da halyqtyń kókeiinde júrgen talai-talai syrly sóz, batyl oi bir aitylsa sol basylymnyń betinde aitylatyn edi. Respýblikalyq gazetterdiń arasynda eń kóp taraityny da sol «Leninshil jas» bolatyn.
Sherhan Murtaza «Juldyzǵa» Bas redaktor bolǵan tusta jýrnaldyń tirajy qazir adam aitsa nanǵysyz biikke kóterilgenin jaqsy bilemiz.
Sherhan Murtaza «Qazaq ádebietine» Bas redaktor bolǵan tusta gazet betinde halqymyzdyń ómir saltyna, turmysyna, tarihyna, mádenietine, ádebietine, tiline, dinine qatysty eń bir kókeikesti máseleler qozǵalatyn, barynsha batyldyqpen, biliktilikpen aitylatyn.
Sherhan Murtaza «Egemen Qazaqstanǵa» basshylyq jasai bastaǵaly beri buryn aty ǵana «bas gazet» bolyp kelgen bul gazet respýblikanyń shyn mánindegi bas gazetine, qazaq baspasóziniń búgingi biigin tanytatyn eń bedeldi basylymǵa ainaldy.
Bir adamǵa az ba osy. Az emes».
Máselege júrek kózimen qaraityn Myrzekeń shyndyqty tap basyp tanyp, qudaishylyǵyn aitqan. Ásili asa ziialy adam kóbine sabyrmen sóileidi. Al Sheraǵań jóninde aitatyndardyń áńgimesi kóbine shyndyq tóńireginde shiyrlanady. Myrzekeń de sol baǵytty ustanǵan.
«Namys naizaǵaiyna» jazǵan alǵysózinde «Egemen Qazaqstan» PG» AQ basqarma tóraǵasy, tanymal túrkolog ǵalym Darhan Qydyráli baýyrymyz: «Búginde Sherhan Murtazanyń redaktorlardyń redaktory dep atalýy óte ádil baǵa dep oilaimyn», — depti. Asa kórnekti jazýshy Marhabat Baiǵut kókemiz: «Ol – ult ustazy. Ult ustyny. Ondai jazýshy sirek. Ondai jýrnalist az. Ondai gazet redaktory, jýrnal basshysy joq. Ondai parlament depýtaty boldy ma? Ái, qaidam… Sheraǵań ómir boiy órge júzip, ult múddesi úshin, qazaq qamy úshin, Alash abyroiy jolynda jan kúidire jumys istedi. Murtazanyń ul-qyzyn tárbieleýge tittei de ýaqyty bolmady. Sheraǵań – ult tárbieshisi. Shyǵarmalary da» («Qazaq ádebieti, 15.09.2017.) dep jazdy.
Aitylǵannyń bári aidai aqiqat. El aman bolsa talai tulǵalar ómirge keler. Biraq olar Sherhan bola almaidy, Sherhan qaitalanbaidy. «Eki Kenen týmaidy, Alataýǵa ekseń de» dep Kenen atamyz aitpaqshy, eki Sherhan týmaidy. Ómirdiń zańy solai. Tulǵany ýaqyt týǵyzady. Biraq sol tulǵanyń bári Sheraǵańdardai elge tutqa bola bermeidi. Eger Sheraǵańnyń kitaptaryn barlyq ýniversitet, barsha jurt jabylyp oqityn bolsa, bizdiń Parlament tom-tom zańdar qabyldamas edi, tipti bolmaǵan kúnde onyń kólemi azaiar edi. Álemdi rýhaniiat bilegende osylai bolady. Eger Sheraǵańnyń kitaptaryn, oi-tolǵanystaryn, kózqarastaryn kúi tilimen bederleitin bolsaq, alpys eki tamyrly «Aqjeleńdi» de, toǵyz, toqsan taraýly «Qosbasarlardy» da sodan tabar edińiz. Shyndyq týraly shertpelerdi tyńdar edińiz.
2002 jyly Tarazda, Jýalyda Sheraǵańnyń 80 jyldyǵy dúrkirep ótti. Sol toidyń aldynda «Almaty aqshamyna» mynadai bir túiir oi jazyp edik.
Toi dúrkirep ótetinine esh kúmánim joq. Alaida, sol toidan túier taǵylymdy aitsaishy. Meniń oiymsha, budan bylai Sherhan Murtazanyń týǵan kúninde Bas redaktorlardyń respýblikalyq keńesi ótse deimin. Kezinde «Sherhandarsyz sherimiz tarqamaidy» dep jazyp edik. Bul Bas redaktorlardyń bir sher tarqatatyn, aqyldasatyn, keńesetin jiyny bolyp, dástúrge ainalsa, qaneki? Ótetin jeri Taraz qalasy bolsa.
«Redaktorlardyń redaktory» týraly aitylǵan osy ideiany Tarazdaǵy Balasaǵun Mádeniet saraiynda ótken saltanatty jiynda «Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqan» shákirtiniń biri, kórnekti jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri Kádirbek Segizbaiuly óz sózinde jurtshylyq esine saldy. Qulaq salatyn pende bolsa, sol oiymyz áli de kúshinde dep oilaimyn.
R.S.:
Taiaýda Almatydaǵy «Samal» yqshamaýdanyndaǵy Sheraǵańnyń shańyraǵyna tanymal jýrnalister T.Súiinbai, G.Sádirqyzy, T.Aldabergenqyzymen kóńil surai bardyq. Nemerem Sherhanǵa batasyn berip, mańdaiynan iiskedi. Qulynym da atasyn qushaqtap súiip, arqasyna shyǵyp ketti. Balajan batyrdyń júzinen meiirimge toly shýaq kórdik.
Men ómirimde jan dúniemde airyqsha tolqý týǵyzǵan eki sátti umyta almaimyn. Onyń biri — Qadyr Myrza-Álidiń Syrymnyń eskertkishiniń irgetasyn súiip eńirep jylaǵany, endi biri — Ábish Kekilbaidyń aqboz atty súiip turǵan sýreti. Sheraǵań bolsa, «Egemen Qazaqstannyń» kitaphanasy» seriiasymen shyqqan «Namys naizaǵaiy» atty kitabyn mańdaiyna basyp, muqabasyn qushyrlana súidi. Osy bir qas-qaǵym sátke abyzdyń bar ǵumyry syiyp ketkendei edi.
Dúnie nurlanyp bara jatty. Osy sáttiń kýási bolǵan biz sheksiz baqytty edik.
Qali Sársenbai,
"Almaty aqshamy" gazeti, 2017 jyl
