Foto: ashyq derekkóz
Qaldyqtar búginde energiia kózine ainalýda. Qoqystardan shyqqan kóń, qoqys, tamaq qaldyqtary men organikalyq zattar uzaq ýaqyt boiy ekologiialyq problema bolyp qalmaityn boldy. Kóptegen elderde olar turaqty energetika men aýyl sharýashylyǵynyń shikizatyna ainaldy.
Biogaz stansalary qazirdiń ózinde Eýropada, AQSh-ta, Qytaida, Ońtústik Koreiada, Reseide jáne Ortalyq Aziiada jumys isteidi. Iaǵni, búkil álemde mundai model shynymen jumys istei alatyndyǵyn jáne ekonomikanyń bir bóligi bola alatyndyǵyn kórsetedi. Bul qalai jumys isteidi, biogazdyń artynda qandai sandar tur jáne bul tájiribe Qazaqstan úshin nege mańyzdy ekendigi materialymyzda qozǵaityn bolamyz.
Áńgimeniń álqisasy
Biogaz – bul organikalyq qaldyqtardan alynatyn jańartylatyn energiia. Kóń, qoqys, aýylsharýashylyq qaldyqtary, tamaq qaldyqtary jáne turmystyq qaldyqtardyń organikalyq bóligi jabyq bioreaktorlarǵa salynady. Onda bakteriialar olardy ottegisiz ortada óńdeidi. Bul protseste metan mólsheri joǵary gaz túziledi. Iaǵni, adamzat osylaisha jańartylatyn kómirsýtekterdi alady. Bul gaz elektr energiiasy men jylý óndirý úshin jáne tazartýdan keiin tabiǵi gazdy aýystyrý retinde qoldanylady. Óńdeýden keiin qalǵan nárse digestat dep atalady. Ol organikalyq tyńaitqysh retinde qoldanylady.
Biogazdyń basty artyqshylyǵy - ol únemi jumys isteidi. Biogaz stansalary kúnge, jelge jáne táýlik ýaqytyna táýeldi emes. Olar qýatynyń 85-90 paiyzyna deiin paidalana alady. Bul olardy turaqty qýat kózine ainaldyrady.
Nelikten biogaz baǵalanbai otyr
Halyqaralyq energetikalyq uiymdardyń baǵalaýy boiynsha biogaz energetikasy búginde ishinara ǵana iske qosylǵan. Dúnie júzinde kóń, qoqys, tamaq qaldyqtary jáne aýylsharýashylyq qaldyqtary arqyly túziletin biogaz ben biometannyń turaqty áleýetiniń shamamen 5 paiyzy paidalanylady. Osy qaldyqtardy neǵurlym tolyq tartý arqyly biogaz, halyqaralyq energetikalyq agenttik pen dúniejúzilik biogaz Qaýymdastyǵynyń baǵalaýy boiynsha, tabiǵi gazǵa álemdik suranystyń 25 paiyzyn qamtýy múmkin. Mysaly, Eýropada biogazdaǵy elektr generatsiiasynyń kólemi ǵana jalpy eýropalyq elektr balansynda 6%-dan asty.
Energetika turǵysynan biogazdy paidalaný úlesi únemi ósip keledi. Álemde biogaz generatsiiasynyń jiyntyq belgilengen qýaty 18-19 gigavattqa baǵalanady. Sarapshylar bul kórsetkish 2030 jyldardyń ortasyna qarai 20 gigavattqa deiin jáne odan da joǵary bolady dep kútip otyr. Ósýdi agroónerkásiptik jobalar, ekologiialyq talaptardy qatańdatý jáne turaqty energiia kózderine suranys qamtamasyz etedi.
Ónerkásip ekonomikasy da ósýde. Jabdyqtar men biogaz qondyrǵylary naryǵynyń ózi birneshe milliard dollarǵa baǵalanady. Al elektr energiiasyn, biometandy jáne onymen bailanysty qyzmetterdi óndirýdi eskere otyryp, naryqtyń jalpy kólemi ondaǵan milliardtarmen ólshenip, ósýin jalǵastyrýda.
Qytai qaldyqtardy infraqurylymǵa qalai ainaldyrdy
Qytaida biogaz energetikasynyń jappai damýy 1970 jyldary bastaldy. Osy ýaqyt ishinde el álemdegi eń iri organikalyq qaldyqtardy energiiaǵa qaita óńdeý júielerin qurdy. 2024 jylǵy málimetter boiynsha Qytaidyń aýyldyq jerlerinde 40 millionnan astam biogaz qondyrǵylary jumys isteidi. Olardyń jalpy óndirisi jylyna shamamen 15 milliard tekshe metr biogazdy quraidy. Bul 10 million tonnadan astam kómirdi aýystyrýǵa jáne kómirqyshqyl gazynyń shyǵaryndylaryn shamamen 40 million tonnaǵa azaitýǵa múmkindik beredi.
Biogaz infraqurylymy jyl saiyn 800 million tonnadan astam aýylsharýashylyq, mal sharýashylyǵy jáne turmystyq organikalyq qaldyqtardy óńdeidi. Kólemniń edáýir bóligin mal sharýashylyǵy keshenderi men tamaq ónerkásibi kásiporyndarynda ornalasqan iri ónerkásiptik stansalar qamtamasyz etedi. Mundai nysandar elde 100 myńnan asady. Jyl saiyn 1,2 milliard tekshe metrden astam biogaz óndiriletin Sychýan provintsiiasynyń mysaly kórsetilgen. Bul shamamen 800-900 myń halqy bar qalanyń jyldyq elektr energiiasyn tutynýyn jabýǵa jetkilikti.
Salanyń ósýin júieli memlekettik qoldaý qamtamasyz etti. Onyń aiasynda sektorǵa 5 milliard dollardan astam investitsiia salyndy. Nátijesinde 50 millionnan astam aýyl turǵyndary taza energiia kózderine qol jetkizdi. Búgingi tańda Qytai birtindep nazaryn shaǵyn qondyrǵylardan ortalyqtandyrylǵan jelilerde jumys isteitin iri aimaqtyq biogaz stansalaryna aýdardy. Mundai elektr stansalarynyń belgilengen qýaty qazirdiń ózinde 10 myń megavattan asady. 2030 jylǵa qarai bilik biogazdy 2060 jylǵa qarai ainalmaly ekonomika men kómirtekti beitaraptyq strategiiasynyń mańyzdy bóligine ainaldyrý arqyly bul kórsetkishti eki esege arttyrýdy josparlap otyr.
Ońtústik Koreia biogazǵa degen suranysty qalai yntalandyrady
Ońtústik Koreiada biogaz ekologiia jáne energetika salasyndaǵy memlekettik saiasattyń bóligi retinde damýda. Strategiiany jańartýdyń sebebi óndiris ósken kezde de gazdyń edáýir bóligi talap etilmei qalady. 2021-2023 jyldary óndirilgen biogazdyń shamamen 15 paiyzy jyl saiyn paidalanylmady.
Jaǵdaidy ózgertý úshin bilik suranysty yntalandyrýǵa sheshim qabyldady. Klimat, energetika jáne qorshaǵan ortany qorǵaý ministrligi biogazdy sertifikattaý júiesin daiyndaýda. Jobany 2025 jyly aiaqtaý josparlanyp otyr. Al zańnamaǵa qajetti ózgerister 2026 jyly engizilýi tiis. Kompaniianyń mundai sertifikattary kómirtegi izin esepteý kezinde eskerilýi múmkin.
Sonymen qatar, elde organikalyq qaldyqtardy qaita óńdeý boiynsha mindetti talaptar qoldanylady. Memlekettik sektor 2034 jylǵa qarai organikalyq zattardy biogazǵa óńdeý úlesin 50 paiyzǵa deiin jetkizýi tiis. Jeke biznes bul talaptarǵa 2025 jyldan beri tómengi kórsetkishterden bastap birtindep qosylýdy bastady. Uzaq merzimdi perspektivada Ońtústik Koreia 2050 jylǵa qarai organikalyq qaldyqtardyń 80 paiyzyn biogazǵa deiin óńdeidi dep eseptep otyr.
Tájikstanda biogaz nelikten jappai qoldanysqa ie bolmady
Tájikstan úshin biogaz energetikasynyń damýy eń aldymen elektr energiiasynyń tapshylyǵymen jáne klimattyq ózgeristerge osaldyǵymen bailanysty. Bilik «jasyl» ekonomika strategiiasyn qabyldady, biraq is júzinde biogaz ázirge naqty sheshim bolyp otyrǵan joq. Halyqaralyq granttardyń qoldaýymen bioreaktorlardy engizý áreketteri turaqty suranysqa ie bolmady. Sarapshylar donorlyq qarjylandyrý aiaqtalǵannan keiin mundai jobalar jii toqtatylatynyn aitady.
Negizgi kedergiler - jabdyqtyń joǵary quny jáne tehnikalyq shekteýler. Biogaz qondyrǵylary 5-ten 17 myń dollarǵa deiin turady jáne qysqy energiia tapshylyǵy máselesin sheshpei, tek jyly temperatýra diapazonynda tiimdi jumys isteidi.
Degenmen, zertteýler tehnologiianyń praktikalyq paidasyn rastaidy. Bioreaktorlary bar úi sharýashylyqtary otyn shyǵynyn 80-90 paiyzǵa azaitady, gazdy únemdeidi jáne organikalyq tyńaitqysh alady. Qol jetimdi qarjylandyrý men normativtik-quqyqtyq bazanyń bolmaýy basty másele bolyp qala beredi. Mundai jaǵdailarsyz Tájikstandaǵy biogaz energetikalyq júieniń bóligi emes, tek jergilikti sheshim bolyp qala beredi.
Reseidegi biogaz: ushqyshtardan bastap ulttyq jobaǵa deiin
Reseide biogaz birtindep pilottyq ideialar sanatynan tájiribe júzinde iske asyrýda. Reseide qazirdiń ózinde birneshe biogaz stansalary, sonyń ishinde tazartý qondyrǵylarynda jumys isteidi. Ashyq kózderden alynǵan málimetterge sáikes, bul baǵyt 2026 jylǵa josparlanǵan ulttyq jobaǵa engizilgen. Mundaǵy negizgi ideia organikalyq qaldyqtar jinalmai, energiia men paidaly ónimge ainalýy kerek.
Joba kóńdi, qoqysty, sabandy, daqyldardy jáne aǵash qaldyqtaryn óńdeýge baǵyttalǵan. Osy shikizattan biogaz, organikalyq tyńaitqyshtar men bioenergiia alý kózdelgen.
Sonymen qatar, iri kompaniialar da osy baǵytqa qosylyp otyr. «Rosatom» óńirlerde alǵashqy biogaz jobalaryn iske qosady. Memlekettik korporatsiia úshin bul praktikalyq nátijege baǵyttalǵan atomdyq emes energetika jáne ainalmaly ekonomika baǵyttarynyń biri. Nátijesinde Reseide biogaz qaldyqtardy óńdeý, energiia alý jáne kúrdeli jáne qymbatqa túsetin sheshimdersiz suranysqa ie ónimderdi shyǵarý tásili retinde qarastyryla bastaidy.
Qazaqstanda shikizat bar, alaida sala joq
Shetelderde biogaz jobalaryn tabysty júzege asyryp jatqandai shikizat Qazaqstanda da bar. Iri mal sharýashylyǵy, qus fabrikalary men agroónerkásip kásiporyndary kún saiyn organikalyq qaldyqtardyń úlken kólemin óndiredi. Kóbinese mundai qaldyqtar dalada jatady jáne olar ydyraǵan kezde atmosferaǵa metan, parniktik gaz bóledi. Ol klimatqa kómirqyshqyl gazyna qaraǵanda kúshti áser etedi.
Basqa elderdiń tájiribesi kórsetkendei, biogaz «úlken energiia» retinde emes, jergilikti jerde jaqsy jumys isteidi. Ol qaldyqtar paida bolǵan jerde jylý men elektr energiiasyn beredi, jelidegi júktemeni azaitady, kómir men dizeldi tutynýdy azaitady jáne tyńaitqysh qylyp aýyl sharýashylyǵyna qaitarady.
Qazaqstanda mundai mysaldar bar, biraq olar áli de az. Elde birneshe biogaz qondyrǵylary jumys isteidi. Atap aitqanda Jambyl jáne Qostanai oblystarynda, sondai-aq stansa jelisine elektr energiiasyn jetkizetin Qaraǵandy oblysynyńdaǵy Qurma aýdanyn aitýǵa bolady. Jel jáne kún jobalary aiasynda biogaz JEK sektoryna resmi túrde kirse de, eleýsiz qalyp otyr. Qazaqstan Respýblikasynyń Energetika ministrligi jyl saiyn 20 MVt qýat oinatady.
Damý josparlary bar, biraq ázirge bul jeke bastamalar. Olardyń ishinde Aqmola oblysynda qýattylyǵy 500 kilovatt biogaz zaýytynyń jobasy, sondai-aq tazartý qurylystaryndaǵy biogaz áleýetin taldaý boiynsha memlekettik bastamalar bar. Jalpy, Qazaqstandaǵy biogaz - bul tyń joba. Biraq qarjylandyrý men suranys bolǵan jaǵdaida, ol jeke pilottyq jobalardan asyp ketýi múmkin.
