1991 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Respýblikasy Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessiiasynda parlament depýtattary "Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly" Zań qabyldady.
Al 1986 jyldyń osy kúnderi qazaq jastary qazaqqa - qazaqtan basshy kerek dep talap qoiyp, Máskeýge qarsy kóterildi. Sol alańda qazaq jastarynyń qany tógildi.
1986 jylǵy 16-18 jeltoqsandaǵy qazaq jastarynyń kóterilisi - qazaq halqynyń táýelsizdigi jolyndaǵy san ǵasyrlyq kúrestiń eń nátijeli de salmaqtysy boldy. Dál osy kúnder, qazaq halqynyń egemendigin eńserýde, táýelsizdigin óz tuǵyryna qondyrý jolynda temirqazyq boldy jáne óz namysyn eshqashan eshbir janǵa taptatpaitynyn dáleldedi. Jeltoqsannyń yzǵary Almatydan bastaý alyp, sol kezdegi Qazaq KSR-niń oblys, aýdan, aýyl jastarynyń, kórshi ózge de memleketter jastarynyń qoldaýyna ie boldy. Bul KSRO-nyń totalitarlyq rejimine, az ulttardy joiýǵa baǵyttalǵan jymysqy saiasatyna qarsy eń alǵashqy ashyq qarsylyq ári bilikke soqqy bolǵanyn aitý paryz.
Sebebi osy oqiǵa Bakýde, Vilniýste, Tbiliside, Máskeýde jáne ózge de iri qalalardaǵy tolqýlarǵa ulasyp, sońynda alyp totalitarlyq imperiianyń qulaýyna alyp keldi.
Osy bir qasterli de qasietti datanyń qarsańyndy Jeltoqsan aqiqatyn ashyp kórsetken "Allajar" filminiń rejisseri Qaldybai Ábenov aǵany sózge tartyp, suhbat qurǵan edik...
- Qaldybai aǵa, bar qazaqtyń rýhyn oiatyp, sanasyn silkindirgen Jeltoqsan kóterilisi ekeni aqiqat. Siz sol 1986-nyń qasiretti kúnderi qaida boldyńyz?
- Men 1986 jyly Máskeýdegi Búkil Odaqtyq Kinematografiia institýtynyń (VGIK) sońǵy kýrsynda oqyp júrgenmin. Sol jyly qarasha aiynda Almatydaǵy "Dom Kinoda" meniń stýdenttik filmderimniń tusaýkeseri bolatyn boldy. 14 qarashaǵa josparlanǵan tusaýkeserge men Máskeýden birneshe filmimdi alyp keldim. Ol kezde Kinematografister odaǵynyń tóraǵasy Qaltai Muhamedjanov aǵamyz bolatyn.
Tusaýkeserden keiin filmderimdi qaitadan Máskeýge aparyp tapsyrý kerek. Sóitip, men aldyn-ala bilet alyp qoidym. Jaqyn kúnderge bilet qalmaǵan soń, olar maǵan biletti 17 jeltoqsan, keshki saǵat 6-ǵa berdi.
Bir aidan soń, iaǵni, 16 jeltoqsan kúni sol "Kino úiinde" meniń bashqurt dosym, rejisser Málik Iashimbetovtyń derekti filminiń tusaýkeseri boldy. Biz sol jerde bárimizge aýyr tigen jańalyqty estidik. Dinmuhammed Qonaevty alyp tastap, onyń ornyna Ýlianovskiden kelgen Gennadii Kolbin degen bireýdi qoiypty. Bul jańalyq árbir qazaqtyń júregine oq bop qadaldy. Árbirimizdiń kókeiimizde qazaq eline qazaq basshy tabylmaǵany ma?!, degen suraq turdy. Máskeýdiń bul sheshimine meniń qyrǵyz ben bashqurt dostarymnyń da yzasy keldi. Sóitip, tusaýkeserden keiin "Qazaq telefilm" stýdiiasynyń direktory Kárim Tanaev ekeýmiz túngi saǵat 11-de Abai dańǵylymen Fýrmanov kóshesiniń qiylysyndaǵy Kárim aǵanyń jezdesiniń úiine keldik. Jezdesi kóp jyl Ishki Ister Ministrliginde istegen eken. Dárejesi polkovnik. Jaqynda ǵana zeinetke shyǵypty. Sol kisiniń úiinde kópke deiin qazaqqa soqqy bolǵan osy jańalyqty talqylap, ne isteimiz degen keýdemizdegi suraqqa jaýap izdedik.
Jeltoqsan kóterilisi kezinde Asekeń Máskeýde bolǵan. Bul - fakt!
17-si kúni túske taman qazirgi Qonaev kóshesiniń boiymen toptasqan jastardyń alańǵa qarai bara jatqanyn kórdim. Olarǵa ilesip men de alańǵa bardym. Biz barǵanda bári tynysh boldy. Onda jinalǵan jastar beibit túrde Máskeýdiń sheshimine qarsy ekenimizdi aitamyz dedi. Biraq alańda qyrǵyn bolady dep eshkim oilaǵan joq.
Sosyn men keshke Máskeýge ushatyn bolǵandyqtan, saǵat 4-terdiń shamasynda chemodanymdy alyp, aeroportqa barý úshin úige qaityp kettim.
Aeroportta belgili akter Asanáli Áshimov aǵamyzdy jolyqtyrdym. Ol da Máskeýge "Dermene" degen filmin tapsyrýǵa bara jatyr eken. Asekeń ekeýmiz samoletke qatar otyrdyq.
Máskeýge barǵan soń, keshki jańalyqtarda "Almatyda maskúnem, basbuzarlar alańǵa shyǵyp, buzaqylyq jasady" degen aqparat taratyp jatty. Biz senbedik.
Al, men 18-i keshke qaitýym kerek edi. Biraq biletimdi aýystyrýǵa týra keldi. Óitkeni ol kúnderi Máskeýden Almatyǵa birde-bir samolet ushyrǵan joq. Tek 24 jeltoqsan kúni ǵana Almatyǵa qaitýǵa múmkindik aldyq. Sóitip, men 24-i kúni Almatyǵa ushtym. Al, Asekeń 25-i ushatynyn aitty. Munda eskeretin bir jait, sol kezde Asanáli Áshimovty jeltoqsandyqtarǵa qarsy qol qoiǵan dep aiyptap jatty. Biraq Asekeń Jeltoqsan kúnderi Almatyda bolǵan joq. Sebebi Máskeýden Almatyǵa qaitar ushaqtyń bári toqtatylǵandyqtan, ol kisi 25-ine deiin Máskeýde boldy. Bul - fakt!
Sóitip men tańǵy 4-te Almatyǵa ushyp keldim. Kelsek, aeroport qap-qarańǵy. Áskeriler, omondar qaptap júr. Bir sumdyqtyń bolyp jatqanyn sezdim. Sodan bastap, Jeltoqsan kóterilisin zertteýge kiristim. "Allajarǵa" aparatyn alǵashqy jol osylai bastaldy.
Segizbaevtyń qolhaty mende áli kúnge saqtaýly
- "Allajar" demekshi, sol "Allajardyń” alǵashqy stsenariii múlde basqa bolypty...
- Iá, men bul filmdi áý basta Nurlan Segizbaevpen birge túsiremin dep oilaǵanmyn. Ol meniń jaqsy dosym edi. Ekeýmiz 87-jyldyń aiaǵynda filmniń atyn shamamen "Allajar" dep jobalap qoiǵanbyz. Sóitip, bir kúni Nurlan ekeýmiz jolyqtyq. Nurlan bul taqyrypqa stsenarii jazyp, bastap ketkenin aitty. Mende de biraz oilar júrgen. Biraq áli bastamaǵan edim. Sóitip, men oǵan jazǵanyńdy alyp kel dedim. Onyń stsenariiimen tanysqan soń, birden "Nurlan, Jeltoqsan oqiǵasyn bulai bastaýǵa bolmaidy" dedim.
- Nurlan Segizbaevtyń stsenariii qandai edi? Qalai bastalatyn?
- Onda aýyldan kelgen bir jigit qalada jumys isteidi. Sóitip, 17-si kúni araq iship alańǵa shyǵyp, politseidiń mashinasyn órteidi. Alańda júrip orystyń bir áieline kúsh kórsetedi. Sodan aýylyna qashyp barady. Onda da óz úiine bara almai taýǵa ketedi. Sonda qar kóshkini bolyp, álgi jigit sonda óledi. Qysqasha osylai. Biraq, men ol jerden eshqandai Jeltoqsandy kórmedim. Óitkeni men alańda boldym ǵoi. Sondyqtan Segizbaevtyń pozitsiiasy bizdiń ultqa qarsy boldy. Onyń ústine Nurlan "Allajar" degendi túsinbei "Allaiar" dep jazypty. Meniń túzetýime "sonyń ne keregi bar" degendei kijine sóiledi. Orys tildi ǵoi... Odan bólek, birneshe jerde ekeýmizdiń ustanymdarymyz sáikes kelmedi. Sóitip, ol "Allajardan" bas tartamyn dep qolhat jazyp berdi. Segizbaevtyń sol haty mende áli kúnge saqtaýly.
- Sodan keiin filmniń stsenariiin ózińiz jazdyńyz...
- Iá. Men stsenarii jazbas buryn Lázzat Asanova týraly estigen edim. Sosyn birden Lázzat týraly "Dolgaia doroga domoi" degen esse jazdym. Sol esse arqyly "Allajardyń" stsenariiin bastadym. Sóitip Máskeýden Aleksandr Lavshin degen dramatýrgty shaqyrttym.
Lavshin ekeýmiz Almatynyń JOO-laryn aralap júrip sol kóteriliske qatysqan qyz jigitter týraly surastyra bastadyq. Alǵash barǵan oqý ornymyz qazirgi Júrgenov atyndaǵy óner instýty edi. Sol jerden Ásiia degen aktrisa qyzdy jolyqtyrdyq. Ol qyz da alańda bolǵan eken. Sóitip Ásiianyń kómegimen birneshe jeltoqsandyqtardy taptyq. Sol tapqan qyz-jigitterdiń aitqanyn qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip, sonyń negizinde stsenarii jazyp shyqtyq.
Muńaitpasova degen apamyz iýbkasyna tyǵyp KGB-nyń tórt qorap plenkasyn berdi
- Siz "Allajardyń" jumysyn bastaǵan 1988 jyl. Sol kezde bilik basynda jańaǵy Kolbin boldy. Filmniń jumysyna kedergi, qysym kóp bolǵan shyǵar?
- Iá. 1989 jyldyń maýsym aiynda ártúrli kedergilerdiń saldarynan filmniń jumystary toqtatyldy. Biraq biz sol ýaqytqa deiin edáýir jumys istedik. Biraz aqiqatqa kóz jetkizdik. Alańda bolǵan oqiǵany túsirgen KGB-nyń beine materialdaryn taptym...
Ol kezde barlyq plenkalar plenka óńdeý tsehynda (TsOP) bolatyn. Bizdiń "Qazaqfilmdegi" kinoplenkalar da sol TsOP-ta jasalady. Onyń bastyǵy Janna Muńaitpasova degen apamyzben jaqsy aralasatyn edim. Sol kisi maǵan iýbkasynyń arasyna tyǵyp KGB-nyń tórt qorap kinoplenkasyn bergen.
Sol kezde KGB alańda bolǵan oqiǵany ózderi túsirgen ǵoi. Keiin kóp jastardy sol kadrler arqyly ustady. Biraq, olar ózderi túsirgenimen, plenkany saqtaityn, óńdeitin jer bolmaǵan soń, TsOP-qa bergen. Sol kadrlerdi alý úshin Janna apamyz maǵan úlken kómek kórsetti. Men filmde sol KGB-nyń materialdaryn paidalandym.
Janna apa meniń Jeltoqsan týraly kino bastaǵanymdy biletin. Onyń ústine men sol jyly "Allajarmen" birge Shákárim týraly derekti filmdi qatar túsirip júrdim. Al, Janna apamyz - sol Shákárimniń tikelei urpaǵy.
Men ol kisini sońǵy ret 2009 jyly "Dom kinoda" kórdim.
Aqan Sataevty 2 myń jigittiń ishinen basty rólge tańdap aldym
- Al, osy filmde basty roldi oinaǵan Aqan Sataev. Aityńyzshy, Aqan Sataev bul filmge qalai tańdaldy?
- Iá, ol - qazirgi óte talantty rejissarlardyń biri. Men Aqandy "Allajarǵa" eki myń jigittiń ishinen tańdap aldym. Ol kezde kasting degen fotoproba dep atalatyn. Men bul filmniń basty róline Aqan men "Balkon" filminde oinaǵan jigitti qatar qoiyp qoidym. "Balkondaǵy" jigit óte myqty akter boldy. Biraq onyń túri men oilaǵan keiipkerge kelmedi. Al, Aqanǵa toqtaýǵa bata almai júrdim. Óitkeni ol kezde Aqan 10-synypty endi bitirgen bala edi. Sosyn izdeýdi jalǵastyra berdim. Biraq bir jyldan soń Aqan maǵan qaita keldi. Bir jylda edáýir eseiip, jigit bolǵanyn baiqadym. Sóitip, qaitalap túsirip kórdim. Akterlyǵy keremet. Sóitip birden rolge bekitip, semkaǵa shyǵyp kettik.
Nursultan Nazarbaev "Allajardy" eki ret kórgen eken
- Osy "Allajar" filmin sol kezdegi prezident Nursultan Nazarbaev kórdi me?
- Kórdi. Ol bylai boldy. Biz 1996 jyldyń 17-mamyry kúni "Arman" kinoteatrynyń qos zalynda (qyzyl, kók) "Allajardyń" tusaýkeserin jasadyq. Prezentatsiia anshlagpen ótti.
Sol tusaýkeserde men birinshi zalda akterlardy tanystyryp jatqan kezimde, qasymdaǵy kinoteatrdyń direktoryna kinomehanik kelip, "ekinshi zaldaǵy (kók zal) plenkany prezident ákimshiliginen bir kisiler suratyp jatyr. Muny rejisserǵa aitpańyz" depti. Alaida, direktor filmniń avtoryna aitpasaq uiat bolady dep, maǵan kinodan shyqqannan keiin bolǵan jaitty eskertti. Men direktorǵa kók zalda kórsetilgen plenkanyń bir-eki jeri jyrtylǵanyn aittym. Ol birden "sen Imanǵalimen habarlasyp plenkany aýystyryp ber, uiat bolar" dedi.
Sosyn men prezident apparatyndaǵylarmen bailanysyp, "bul plenkany kim suratty?" dedim. Olar prezident Nursultan Nazarbaev suratyp jatqanyn aitty. Men olarǵa plenkanyń jyrtylǵanyn aityp, "menen basqa plenka alyńyzdar" dedim. Olar birden kelisip, 10 minýtta baramyz dedi. Meniń adresimdi de suraǵan joq. Al, men jańadan kóship barǵan páterdi kóp adam bilmeitin. Biraq, prezident apparatyndaǵylar dál 10 minýtta úiime kelip, plenkany alyp ketti.
Ol "Allajardyń" tusaýkeserinen keiin, 4-5 saǵattyń ishinde bolǵan jaǵdai.
- Ol kisi filmdi qalai qabyldaǵan eken? Sizben ózi kezdesti me? Álde ákimshilik adamdary arqyly habarlasty ma?
- Joq. Biraq kómekshileri "Allajardy" alyp ketkennen keiin eki ai bul film onyń kabinetinde jatady. Ol kezde Nazarbaev shet elde júredi. Sóitip eki ailyq jumys saparyn bitirip kelgennen keiin, "Allajardy" kórmek bolady. Kinonyń basshylary Nazarbaevtyń qasyna keńesshi retinde óz adamdaryn jiberedi. Talǵat Temenov sol keńesshilerdiń biri bop otyrady. Tákeńniń maǵan degen kózqarasy durys emes edi. Temenovten bólek birneshe adam otyrady. Biraq Talǵat meniń filmdegi qatelikterimdi óte "ádemilep" kórsetedi. Jáne "ol Úkimetke qarsy, oppozitsioner" degen siiaqty áńgimeler aitady. Nurekeń ony tyńdady ma, tyńdamady ma bilmeimin, biraq kórgennen keiin ol kisi Imanǵalidy shaqyryp alyp, "Men "Allajardy" eki ret kórdim. Óte jaqsy túsirilgen. Biraq bul filmde biraz qysqartatyn jerleri bar eken" deidi. Muny maǵan Imanǵali arnaiy kezdeskende aityp berdi.
"Allajardy" kóterýge kómektesken - Imanǵali Tasmaǵambetov!
- Ol kisimen qashan, qalai jolyqtyńyz?
- Sol tusaýkeserden eki aidan keiin. Biz Bishkekke barar jolda, kóldiń jaǵasynda Muhtar Shahanov aǵamyzdyń týǵan kúnin toilap otyrǵanbyz. Sol jerge qara kólik kelip toqtady. Kele salyp: "Qaleke, júrińiz" dedi bir kisi. "Qaida" dep edim, "Sizdi vitse-premer Imanǵali Tasmaǵambetov kútip otyr" dedi. Men: "Keshirińizder, biz munda Muhańnyń týǵan kúnin toilap jatyr edik. Men qazir Muqańdy, Jeltoqsandyqtardy tastap ketsem uiat bolady ǵoi. Keiinge qaldyrsaq qaitedi" dedim olarǵa ótine qarap. "Vitse-premer Sizdi jedel jetkiz degen! Daiynsyz ba, daiyn emessiz be, biz ony bilmeimiz. Júrińiz! Imekeń kútip otyr" dedi.
Sóitip, Úkimet Úiindegi Imanǵali Tasmaǵambetovtyń keńsesine keldim. Ekeýmiz stol basyna jaiǵastyq.
Men Imanǵaliǵa:
-Imeke, keshirińiz, ústi-basym shań, búgin Sizben jolyǵýǵa daiyn emes edim, - degenimde, ol:
-Oqasy joq, Sizder óner adamdarysyz ǵoi, - dedi.
Sóitip Imanǵali Tasmaǵambetov maǵan:
- Qaleke, filmińizdi kópshilik jaqsy qabyldap jatyr. Bul filmdi keleshekte memlekettik syilyqqa usyný oiymyzda bar. Prezidentimiz de "Allajardy" jaqsy baǵalady. Bir emes, eki ret kórip filmdi unatyp otyr. Biraq bul filmde biraz qysqartatyn jerleri bar eken deidi.
Sosyn, Imekeń maǵan filmdi qysqartý týraly Prezidentimizdiń keńesi jazylǵan qaǵazdy kórsetti. Onda Nurekeń filmde alyp tastaýǵa tiis kadrlerdiń tizimin beripti.
Men qaǵazdaǵy joldardy qarap shyǵyp, ol kisige:
- Siz ózińiz aittyńyz, Nurekeń filmdi unatyp otyr dep. Film nesimen utymdy? Óitkeni, kórermen qýanatyn jerde qýanady, muńaiatyn jerde muńaiady. Namysy oianǵan kezde, rýhy kóteriledi emes pe?! Sondyqtan, Imeke, qysqartýǵa meniń batylym barmaidy, dep, qysqartý týraly kórsetilgen qaǵazdy Imanǵalidyń aldyna syryp qoidym.
Imekeń biraz únsizdikten keiin:
- Oilanyp kórińiz... - dedi maǵan. Qaǵaz ekeýmizdiń ortamyzda qaldy.
Al 10 mamyr kúni Prezident ákimshiliginiń ishki syrtqy saiasatyndaǵylar men KGB, MVD-nyń adamdary kórdi. Sol kezdesýde Ýálihan Qalijan aǵamyz da boldy.
Qajygeldin - "Allajarǵa" birden qarsy bolǵan adam
Shyn máninde, maǵan "Allajardy" kóterýge kómektesken - Imanǵali Tasmaǵambetov. Imekeń sol kezde Qajygeldinnen keiingi úshinshi adam ǵoi. Biraq Qajygeldin "Allajarǵa" birden qarsy bolǵan adam. Al, Imekeń sol kezde Qajygeldindi ainalyp ótip Nazarbaevqa tikelei shyǵypty.
Jalpy, Imanǵali - qazaq saiasatkerleriniń arasyndaǵy eline janashyr azamat. Ózim onyń eńbegin joǵary baǵalaimyn. Ol 2006 jyly Jeltoqsanǵa 20 jyl tolǵanda da, bizge kóp kómegin tigizdi.
Árine, sol jyly bolǵan Shańyraq oqiǵasy Imekeńniń úlken qateligi boldy. Men ol kezde Imanǵaliǵa tikelei qarsy shyqtym. Sol oqiǵada meniń dosym Aron Atabek sottaldy ǵoi. Men onyń qoǵamdyq qorǵaýshysy boldym. Biraq sol qarsy shyqqanymda kómekshisi Aida Balaeva "Siz beker istedińiz. Ol kisi sizdi jaqsy kóredi" dedi.
Reseidiń túpki maqsaty - búkil túrki memleketterin qurtý!
- Qazir biz sol Jeltoqsan kóterilisiniń mán-mańyzyn egjei-tegjeili túsine alyp júrmiz be, osy?
- 1986 jyly Máskeý Kolbindi taqqa ákelý arqyly shyn máninde qazaqsyzdandyrý saiasatyna tikelei kiristi. Menińshe, Reseidiń áridegi túpki maqsaty - búkil túrki memleketterin qurtý. Sebebi olar pantúrkizmnen qoryqty.
Óitkeni munyń aldynda KSRO quramyndaǵy túrki elderine eksperiment jasap kórgen bolatyn. Sóitip, "Ýzbekskoe delo", "Kyrgyzskoe delo" bastalyp ketken edi. Endi olar birtindep Qazaq memleketine shabýyldy bastady. Biraq oǵan qazaqtar basqasha minez kórsetti.
Meniń oiymsha, Jeltoqsan kóterilisi degende osy bir túpki mánine boilasaq, bul kóterilistiń mańyzy burynǵydan da arta túsedi. Sondyqtan biz bul kóterilistiń túrkilik túp tamyryna áli boilai qoiǵan joqpyz.
- Sizdiń ómirlik ustanymyńyz qandai?
- Eń áýeli óz arymnyń aldynda taza bolǵym keledi. Ekinshiden, er azamat bolǵannan keiin namys degen uǵym men úshin óte qasterli. Bizdiń qazaqtyń azamattary sertine berik, batyl bolǵan. Ony Jeltoqsanda kórdik qoi. Sosyn, óz jumysyńdy tiianaqty istep, ózińnen keiingi urpaqqa jaqsy iz qaldyrý.
Bolathan Taijan aǵamdy saǵynamyn
- Kimderdi saǵynasyz?
- Men qazaqtyń belgili tulǵalarymen kóp aralastym. Bolathan Taijan degen aǵamyz boldy. Ary taza, saiasatta aldyńǵy qatarda júrgen tulǵalarymyzdyń biri edi. Ol kisi osy úide talai qonaq boldy. Maǵan kóp aqyl-keńesin aitqan. Men keide sol kisini saǵynam.
Sosyn Máskeýde bilim bergen ustazym Iýrii Nikolaevich Ozerovty saǵynamyn. Ol kisi maǵan ákemdei janashyr boldy. Bir qyzyǵy ol kisiniń aitqanynyń bári meniń ómirimde týra keldi. Biraq, men ustazymnyń aqyldaryn asa tyńdamadym.
Óz tilinde sóilemegen adam - rýhani múgedek!
- Siz keshirimshilsiz be?
- Men eshkimge renjimeimin. Bárimiz adam balasymyz. Ókinishke qarai, qazaq kinosynda júrgen keibir kisilerdiń maǵan jasaǵan kedergileri kóp boldy. Olarǵa áriptes retinde renjitinim ras. Biraq, adam retinde ol azamattardy da túsinemin.
-Táýelsiz Qazaqstannyń jastarynyń boiynan sonaý Jeltoqsan jastarynyń qairatyn kóresiz be?
- Ókinishke qarai, qazir qazaq tiline qyryn qaraityn jastardy baiqap qalamyn. Óziniń tilinde sóilemegen adam rýhani múgedek bolady. Olardan eshteńe kúte almaisyń.
Biraq, bizdiń qazirgi úmitimiz Dimash Qudaibergen siiaqty jastar bolyp tur. Dimash bizdiń rýhymyzdy kóterip, abyroiymyzdy asqaqtatyp jatyr. Men osyndai elin súietin jastarǵa senemin!
- Riiasyz áńgimeńiz úshin kóp rahmet, aǵa...
- Ózderińe de rahmet!
Áńgimelesken Nurbike Beksultanqyzy
Abai.kz
