1991 جىلدىڭ 16 جەلتوقسانىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسٸنٸڭ جەتٸنشٸ سەسسيياسىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارى "قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى" زاڭ قابىلدادى.
ال 1986 جىلدىڭ وسى كٷندەرٸ قازاق جاستارى قازاققا - قازاقتان باسشى كەرەك دەپ تالاپ قويىپ, مەسكەۋگە قارسى كٶتەرٸلدٸ. سول الاڭدا قازاق جاستارىنىڭ قانى تٶگٸلدٸ.
1986 جىلعى 16-18 جەلتوقسانداعى قازاق جاستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸ - قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ جولىنداعى سان عاسىرلىق كٷرەستٸڭ ەڭ نەتيجەلٸ دە سالماقتىسى بولدى. دەل وسى كٷندەر, قازاق حالقىنىڭ ەگەمەندٸگٸن ەڭسەرۋدە, تەۋەلسٸزدٸگٸن ٶز تۇعىرىنا قوندىرۋ جولىندا تەمٸرقازىق بولدى جەنە ٶز نامىسىن ەشقاشان ەشبٸر جانعا تاپتاتپايتىنىن دەلەلدەدٸ. جەلتوقساننىڭ ىزعارى الماتىدان باستاۋ الىپ, سول كەزدەگٸ قازاق كسر-نٸڭ وبلىس, اۋدان, اۋىل جاستارىنىڭ, كٶرشٸ ٶزگە دە مەملەكەتتەر جاستارىنىڭ قولداۋىنا يە بولدى. بۇل كسرو-نىڭ توتاليتارلىق رەجيمٸنە, از ۇلتتاردى جويۋعا باعىتتالعان جىمىسقى ساياساتىنا قارسى ەڭ العاشقى اشىق قارسىلىق ەرٸ بيلٸككە سوققى بولعانىن ايتۋ پارىز.
سەبەبٸ وسى وقيعا باكۋدە, ۆيلنيۋستە, تبيليسيدە, مەسكەۋدە جەنە ٶزگە دە ٸرٸ قالالارداعى تولقۋلارعا ۇلاسىپ, سوڭىندا الىپ توتاليتارلىق يمپەرييانىڭ قۇلاۋىنا الىپ كەلدٸ.
وسى بٸر قاستەرلٸ دە قاسيەتتٸ داتانىڭ قارساڭىندى جەلتوقسان اقيقاتىن اشىپ كٶرسەتكەن "اللاجار" فيلمٸنٸڭ رەجيسسەرٸ قالدىباي ەبەنوۆ اعانى سٶزگە تارتىپ, سۇحبات قۇرعان ەدٸك...
- قالدىباي اعا, بار قازاقتىڭ رۋحىن وياتىپ, ساناسىن سٸلكٸندٸرگەن جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ ەكەنٸ اقيقات. سٸز سول 1986-نىڭ قاسٸرەتتٸ كٷندەرٸ قايدا بولدىڭىز?
- مەن 1986 جىلى مەسكەۋدەگٸ بٷكٸل وداقتىق كينەماتوگرافييا ينستيتۋتىنىڭ (ۆگيك) سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جٷرگەنمٸن. سول جىلى قاراشا ايىندا الماتىداعى "دوم كينودا" مەنٸڭ ستۋدەنتتٸك فيلمدەرٸمنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ بولاتىن بولدى. 14 قاراشاعا جوسپارلانعان تۇساۋكەسەرگە مەن مەسكەۋدەن بٸرنەشە فيلمٸمدٸ الىپ كەلدٸم. ول كەزدە كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ تٶراعاسى قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز بولاتىن.
تۇساۋكەسەردەن كەيٸن فيلمدەرٸمدٸ قايتادان مەسكەۋگە اپارىپ تاپسىرۋ كەرەك. سٶيتٸپ, مەن الدىن-الا بيلەت الىپ قويدىم. جاقىن كٷندەرگە بيلەت قالماعان سوڭ, ولار ماعان بيلەتتٸ 17 جەلتوقسان, كەشكٸ ساعات 6-عا بەردٸ.
بٸر ايدان سوڭ, ياعني, 16 جەلتوقسان كٷنٸ سول "كينو ٷيٸندە" مەنٸڭ باشقۇرت دوسىم, رەجيسسەر مەلٸك ياشيمبەتوۆتىڭ دەرەكتٸ فيلمٸنٸڭ تۇساۋكەسەرٸ بولدى. بٸز سول جەردە بەرٸمٸزگە اۋىر تيگەن جاڭالىقتى ەستٸدٸك. دٸنمۇحاممەد قوناەۆتى الىپ تاستاپ, ونىڭ ورنىنا ۋليانوۆسكٸدەن كەلگەن گەنناديي كولبين دەگەن بٸرەۋدٸ قويىپتى. بۇل جاڭالىق ەربٸر قازاقتىڭ جٷرەگٸنە وق بوپ قادالدى. ەربٸرٸمٸزدٸڭ كٶكەيٸمٸزدە قازاق ەلٸنە قازاق باسشى تابىلماعانى ما?!, دەگەن سۇراق تۇردى. مەسكەۋدٸڭ بۇل شەشٸمٸنە مەنٸڭ قىرعىز بەن باشقۇرت دوستارىمنىڭ دا ىزاسى كەلدٸ. سٶيتٸپ, تۇساۋكەسەردەن كەيٸن "قازاق تەلەفيلم" ستۋديياسىنىڭ ديرەكتورى كەرٸم تاناەۆ ەكەۋمٸز تٷنگٸ ساعات 11-دە اباي داڭعىلىمەن فۋرمانوۆ كٶشەسٸنٸڭ قيىلىسىنداعى كەرٸم اعانىڭ جەزدەسٸنٸڭ ٷيٸنە كەلدٸك. جەزدەسٸ كٶپ جىل ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸندە ٸستەگەن ەكەن. دەرەجەسٸ پولكوۆنيك. جاقىندا عانا زەينەتكە شىعىپتى. سول كٸسٸنٸڭ ٷيٸندە كٶپكە دەيٸن قازاققا سوققى بولعان وسى جاڭالىقتى تالقىلاپ, نە ٸستەيمٸز دەگەن كەۋدەمٸزدەگٸ سۇراققا جاۋاپ ٸزدەدٸك.
جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە اسەكەڭ مەسكەۋدە بولعان. بۇل - فاكت!
17-سٸ كٷنٸ تٷسكە تامان قازٸرگٸ قوناەۆ كٶشەسٸنٸڭ بويىمەن توپتاسقان جاستاردىڭ الاڭعا قاراي بارا جاتقانىن كٶردٸم. ولارعا ٸلەسٸپ مەن دە الاڭعا باردىم. بٸز بارعاندا بەرٸ تىنىش بولدى. وندا جينالعان جاستار بەيبٸت تٷردە مەسكەۋدٸڭ شەشٸمٸنە قارسى ەكەنٸمٸزدٸ ايتامىز دەدٸ. بٸراق الاڭدا قىرعىن بولادى دەپ ەشكٸم ويلاعان جوق.
سوسىن مەن كەشكە مەسكەۋگە ۇشاتىن بولعاندىقتان, ساعات 4-تەردٸڭ شاماسىندا چەمودانىمدى الىپ, اەروپورتقا بارۋ ٷشٸن ٷيگە قايتىپ كەتتٸم.
اەروپورتتا بەلگٸلٸ اكتەر اسانەلٸ ەشٸموۆ اعامىزدى جولىقتىردىم. ول دا مەسكەۋگە "دەرمەنە" دەگەن فيلمٸن تاپسىرۋعا بارا جاتىر ەكەن. اسەكەڭ ەكەۋمٸز سامولەتكە قاتار وتىردىق.
مەسكەۋگە بارعان سوڭ, كەشكٸ جاڭالىقتاردا "الماتىدا ماسكٷنەم, باسبۇزارلار الاڭعا شىعىپ, بۇزاقىلىق جاسادى" دەگەن اقپارات تاراتىپ جاتتى. بٸز سەنبەدٸك.
ال, مەن 18-ٸ كەشكە قايتۋىم كەرەك ەدٸ. بٸراق بيلەتٸمدٸ اۋىستىرۋعا تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ ول كٷندەرٸ مەسكەۋدەن الماتىعا بٸردە-بٸر سامولەت ۇشىرعان جوق. تەك 24 جەلتوقسان كٷنٸ عانا الماتىعا قايتۋعا مٷمكٸندٸك الدىق. سٶيتٸپ, مەن 24-ٸ كٷنٸ الماتىعا ۇشتىم. ال, اسەكەڭ 25-ٸ ۇشاتىنىن ايتتى. مۇندا ەسكەرەتٸن بٸر جايت, سول كەزدە اسانەلٸ ەشٸموۆتى جەلتوقساندىقتارعا قارسى قول قويعان دەپ ايىپتاپ جاتتى. بٸراق اسەكەڭ جەلتوقسان كٷندەرٸ الماتىدا بولعان جوق. سەبەبٸ مەسكەۋدەن الماتىعا قايتار ۇشاقتىڭ بەرٸ توقتاتىلعاندىقتان, ول كٸسٸ 25-ٸنە دەيٸن مەسكەۋدە بولدى. بۇل - فاكت!
سٶيتٸپ مەن تاڭعى 4-تە الماتىعا ۇشىپ كەلدٸم. كەلسەك, اەروپورت قاپ-قاراڭعى. ەسكەريلەر, وموندار قاپتاپ جٷر. بٸر سۇمدىقتىڭ بولىپ جاتقانىن سەزدٸم. سودان باستاپ, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸن زەرتتەۋگە كٸرٸستٸم. "اللاجارعا" اپاراتىن العاشقى جول وسىلاي باستالدى.
سەگٸزباەۆتىڭ قولحاتى مەندە ەلٸ كٷنگە ساقتاۋلى
- "اللاجار" دەمەكشٸ, سول "اللاجاردىڭ” العاشقى ستسەنارييٸ مٷلدە باسقا بولىپتى...
- يە, مەن بۇل فيلمدٸ ەۋ باستا نۇرلان سەگٸزباەۆپەن بٸرگە تٷسٸرەمٸن دەپ ويلاعانمىن. ول مەنٸڭ جاقسى دوسىم ەدٸ. ەكەۋمٸز 87-جىلدىڭ اياعىندا فيلمنٸڭ اتىن شامامەن "اللاجار" دەپ جوبالاپ قويعانبىز. سٶيتٸپ, بٸر كٷنٸ نۇرلان ەكەۋمٸز جولىقتىق. نۇرلان بۇل تاقىرىپقا ستسەناريي جازىپ, باستاپ كەتكەنٸن ايتتى. مەندە دە بٸراز ويلار جٷرگەن. بٸراق ەلٸ باستاماعان ەدٸم. سٶيتٸپ, مەن وعان جازعانىڭدى الىپ كەل دەدٸم. ونىڭ ستسەنارييٸمەن تانىسقان سوڭ, بٸردەن "نۇرلان, جەلتوقسان وقيعاسىن بۇلاي باستاۋعا بولمايدى" دەدٸم.
- نۇرلان سەگٸزباەۆتىڭ ستسەنارييٸ قانداي ەدٸ? قالاي باستالاتىن?
- وندا اۋىلدان كەلگەن بٸر جٸگٸت قالادا جۇمىس ٸستەيدٸ. سٶيتٸپ, 17-سٸ كٷنٸ اراق ٸشٸپ الاڭعا شىعىپ, پوليتسەيدٸڭ ماشيناسىن ٶرتەيدٸ. الاڭدا جٷرٸپ ورىستىڭ بٸر ەيەلٸنە كٷش كٶرسەتەدٸ. سودان اۋىلىنا قاشىپ بارادى. وندا دا ٶز ٷيٸنە بارا الماي تاۋعا كەتەدٸ. سوندا قار كٶشكٸنٸ بولىپ, ەلگٸ جٸگٸت سوندا ٶلەدٸ. قىسقاشا وسىلاي. بٸراق, مەن ول جەردەن ەشقانداي جەلتوقساندى كٶرمەدٸم. ٶيتكەنٸ مەن الاڭدا بولدىم عوي. سوندىقتان سەگٸزباەۆتىڭ پوزيتسيياسى بٸزدٸڭ ۇلتقا قارسى بولدى. ونىڭ ٷستٸنە نۇرلان "اللاجار" دەگەندٸ تٷسٸنبەي "اللايار" دەپ جازىپتى. مەنٸڭ تٷزەتۋٸمە "سونىڭ نە كەرەگٸ بار" دەگەندەي كٸجٸنە سٶيلەدٸ. ورىس تٸلدٸ عوي... ودان بٶلەك, بٸرنەشە جەردە ەكەۋمٸزدٸڭ ۇستانىمدارىمىز سەيكەس كەلمەدٸ. سٶيتٸپ, ول "اللاجاردان" باس تارتامىن دەپ قولحات جازىپ بەردٸ. سەگٸزباەۆتىڭ سول حاتى مەندە ەلٸ كٷنگە ساقتاۋلى.
- سودان كەيٸن فيلمنٸڭ ستسەنارييٸن ٶزٸڭٸز جازدىڭىز...
- يە. مەن ستسەناريي جازباس بۇرىن لەززات اسانوۆا تۋرالى ەستٸگەن ەدٸم. سوسىن بٸردەن لەززات تۋرالى "دولگايا دوروگا دوموي" دەگەن ەسسە جازدىم. سول ەسسە ارقىلى "اللاجاردىڭ" ستسەنارييٸن باستادىم. سٶيتٸپ مەسكەۋدەن الەكساندر لاۆشين دەگەن دراماتۋرگتى شاقىرتتىم.
لاۆشين ەكەۋمٸز الماتىنىڭ جوو-لارىن ارالاپ جٷرٸپ سول كٶتەرٸلٸسكە قاتىسقان قىز جٸگٸتتەر تۋرالى سۇراستىرا باستادىق. العاش بارعان وقۋ ورنىمىز قازٸرگٸ جٷرگەنوۆ اتىنداعى ٶنەر ينستۋتى ەدٸ. سول جەردەن ەسييا دەگەن اكتريسا قىزدى جولىقتىردىق. ول قىز دا الاڭدا بولعان ەكەن. سٶيتٸپ ەسييانىڭ كٶمەگٸمەن بٸرنەشە جەلتوقساندىقتاردى تاپتىق. سول تاپقان قىز-جٸگٸتتەردٸڭ ايتقانىن قاز-قالپىندا قاعازعا تٷسٸرٸپ, سونىڭ نەگٸزٸندە ستسەناريي جازىپ شىقتىق.
مۇڭايتپاسوۆا دەگەن اپامىز يۋبكاسىنا تىعىپ كگب-نىڭ تٶرت قوراپ پلەنكاسىن بەردٸ
- سٸز "اللاجاردىڭ" جۇمىسىن باستاعان 1988 جىل. سول كەزدە بيلٸك باسىندا جاڭاعى كولبين بولدى. فيلمنٸڭ جۇمىسىنا كەدەرگٸ, قىسىم كٶپ بولعان شىعار?
- يە. 1989 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ەرتٷرلٸ كەدەرگٸلەردٸڭ سالدارىنان فيلمنٸڭ جۇمىستارى توقتاتىلدى. بٸراق بٸز سول ۋاقىتقا دەيٸن ەدەۋٸر جۇمىس ٸستەدٸك. بٸراز اقيقاتقا كٶز جەتكٸزدٸك. الاڭدا بولعان وقيعانى تٷسٸرگەن كگب-نىڭ بەينە ماتەريالدارىن تاپتىم...
ول كەزدە بارلىق پلەنكالار پلەنكا ٶڭدەۋ تسەحىندا (تسوپ) بولاتىن. بٸزدٸڭ "قازاقفيلمدەگٸ" كينوپلەنكالار دا سول تسوپ-تا جاسالادى. ونىڭ باستىعى جاننا مۇڭايتپاسوۆا دەگەن اپامىزبەن جاقسى ارالاساتىن ەدٸم. سول كٸسٸ ماعان يۋبكاسىنىڭ اراسىنا تىعىپ كگب-نىڭ تٶرت قوراپ كينوپلەنكاسىن بەرگەن.
سول كەزدە كگب الاڭدا بولعان وقيعانى ٶزدەرٸ تٷسٸرگەن عوي. كەيٸن كٶپ جاستاردى سول كادرلەر ارقىلى ۇستادى. بٸراق, ولار ٶزدەرٸ تٷسٸرگەنٸمەن, پلەنكانى ساقتايتىن, ٶڭدەيتٸن جەر بولماعان سوڭ, تسوپ-قا بەرگەن. سول كادرلەردٸ الۋ ٷشٸن جاننا اپامىز ماعان ٷلكەن كٶمەك كٶرسەتتٸ. مەن فيلمدە سول كگب-نىڭ ماتەريالدارىن پايدالاندىم.
جاننا اپا مەنٸڭ جەلتوقسان تۋرالى كينو باستاعانىمدى بٸلەتٸن. ونىڭ ٷستٸنە مەن سول جىلى "اللاجارمەن" بٸرگە شەكەرٸم تۋرالى دەرەكتٸ فيلمدٸ قاتار تٷسٸرٸپ جٷردٸم. ال, جاننا اپامىز - سول شەكەرٸمنٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى.
مەن ول كٸسٸنٸ سوڭعى رەت 2009 جىلى "دوم كينودا" كٶردٸم.
اقان ساتاەۆتى 2 مىڭ جٸگٸتتٸڭ ٸشٸنەن باستى رٶلگە تاڭداپ الدىم
- ال, وسى فيلمدە باستى رولدٸ ويناعان اقان ساتاەۆ. ايتىڭىزشى, اقان ساتاەۆ بۇل فيلمگە قالاي تاڭدالدى?
- يە, ول - قازٸرگٸ ٶتە تالانتتى رەجيسسارلاردىڭ بٸرٸ. مەن اقاندى "اللاجارعا" ەكٸ مىڭ جٸگٸتتٸڭ ٸشٸنەن تاڭداپ الدىم. ول كەزدە كاستينگ دەگەن فوتوپروبا دەپ اتالاتىن. مەن بۇل فيلمنٸڭ باستى رٶلٸنە اقان مەن "بالكون" فيلمٸندە ويناعان جٸگٸتتٸ قاتار قويىپ قويدىم. "بالكونداعى" جٸگٸت ٶتە مىقتى اكتەر بولدى. بٸراق ونىڭ تٷرٸ مەن ويلاعان كەيٸپكەرگە كەلمەدٸ. ال, اقانعا توقتاۋعا باتا الماي جٷردٸم. ٶيتكەنٸ ول كەزدە اقان 10-سىنىپتى ەندٸ بٸتٸرگەن بالا ەدٸ. سوسىن ٸزدەۋدٸ جالعاستىرا بەردٸم. بٸراق بٸر جىلدان سوڭ اقان ماعان قايتا كەلدٸ. بٸر جىلدا ەدەۋٸر ەسەيٸپ, جٸگٸت بولعانىن بايقادىم. سٶيتٸپ, قايتالاپ تٷسٸرٸپ كٶردٸم. اكتەرلىعى كەرەمەت. سٶيتٸپ بٸردەن رولگە بەكٸتٸپ, سەمكاعا شىعىپ كەتتٸك.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ "اللاجاردى" ەكٸ رەت كٶرگەن ەكەن
- وسى "اللاجار" فيلمٸن سول كەزدەگٸ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ كٶردٸ مە?
- كٶردٸ. ول بىلاي بولدى. بٸز 1996 جىلدىڭ 17-مامىرى كٷنٸ "ارمان" كينوتەاترىنىڭ قوس زالىندا (قىزىل, كٶك) "اللاجاردىڭ" تۇساۋكەسەرٸن جاسادىق. پرەزەنتاتسييا انشلاگپەن ٶتتٸ.
سول تۇساۋكەسەردە مەن بٸرٸنشٸ زالدا اكتەرلاردى تانىستىرىپ جاتقان كەزٸمدە, قاسىمداعى كينوتەاتردىڭ ديرەكتورىنا كينومەحانيك كەلٸپ, "ەكٸنشٸ زالداعى (كٶك زال) پلەنكانى پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنەن بٸر كٸسٸلەر سۇراتىپ جاتىر. مۇنى رەجيسسەرعا ايتپاڭىز" دەپتٸ. الايدا, ديرەكتور فيلمنٸڭ اۆتورىنا ايتپاساق ۇيات بولادى دەپ, ماعان كينودان شىققاننان كەيٸن بولعان جايتتى ەسكەرتتٸ. مەن ديرەكتورعا كٶك زالدا كٶرسەتٸلگەن پلەنكانىڭ بٸر-ەكٸ جەرٸ جىرتىلعانىن ايتتىم. ول بٸردەن "سەن يمانعاليمەن حابارلاسىپ پلەنكانى اۋىستىرىپ بەر, ۇيات بولار" دەدٸ.
سوسىن مەن پرەزيدەنت اپپاراتىنداعىلارمەن بايلانىسىپ, "بۇل پلەنكانى كٸم سۇراتتى?" دەدٸم. ولار پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ سۇراتىپ جاتقانىن ايتتى. مەن ولارعا پلەنكانىڭ جىرتىلعانىن ايتىپ, "مەنەن باسقا پلەنكا الىڭىزدار" دەدٸم. ولار بٸردەن كەلٸسٸپ, 10 مينۋتتا بارامىز دەدٸ. مەنٸڭ ادرەسٸمدٸ دە سۇراعان جوق. ال, مەن جاڭادان كٶشٸپ بارعان پەتەردٸ كٶپ ادام بٸلمەيتٸن. بٸراق, پرەزيدەنت اپپاراتىنداعىلار دەل 10 مينۋتتا ٷيٸمە كەلٸپ, پلەنكانى الىپ كەتتٸ.
ول "اللاجاردىڭ" تۇساۋكەسەرٸنەن كەيٸن, 4-5 ساعاتتىڭ ٸشٸندە بولعان جاعداي.
- ول كٸسٸ فيلمدٸ قالاي قابىلداعان ەكەن? سٸزبەن ٶزٸ كەزدەستٸ مە? ەلدە ەكٸمشٸلٸك ادامدارى ارقىلى حابارلاستى ما?
- جوق. بٸراق كٶمەكشٸلەرٸ "اللاجاردى" الىپ كەتكەننەن كەيٸن ەكٸ اي بۇل فيلم ونىڭ كابينەتٸندە جاتادى. ول كەزدە نازارباەۆ شەت ەلدە جٷرەدٸ. سٶيتٸپ ەكٸ ايلىق جۇمىس ساپارىن بٸتٸرٸپ كەلگەننەن كەيٸن, "اللاجاردى" كٶرمەك بولادى. كينونىڭ باسشىلارى نازارباەۆتىڭ قاسىنا كەڭەسشٸ رەتٸندە ٶز ادامدارىن جٸبەرەدٸ. تالعات تەمەنوۆ سول كەڭەسشٸلەردٸڭ بٸرٸ بوپ وتىرادى. تەكەڭنٸڭ ماعان دەگەن كٶزقاراسى دۇرىس ەمەس ەدٸ. تەمەنوۆتەن بٶلەك بٸرنەشە ادام وتىرادى. بٸراق تالعات مەنٸڭ فيلمدەگٸ قاتەلٸكتەرٸمدٸ ٶتە "ەدەمٸلەپ" كٶرسەتەدٸ. جەنە "ول ٷكٸمەتكە قارسى, وپپوزيتسيونەر" دەگەن سيياقتى ەڭگٸمەلەر ايتادى. نۇرەكەڭ ونى تىڭدادى ما, تىڭدامادى ما بٸلمەيمٸن, بٸراق كٶرگەننەن كەيٸن ول كٸسٸ يمانعاليدى شاقىرىپ الىپ, "مەن "اللاجاردى" ەكٸ رەت كٶردٸم. ٶتە جاقسى تٷسٸرٸلگەن. بٸراق بۇل فيلمدە بٸراز قىسقارتاتىن جەرلەرٸ بار ەكەن" دەيدٸ. مۇنى ماعان يمانعالي ارنايى كەزدەسكەندە ايتىپ بەردٸ.
"اللاجاردى" كٶتەرۋگە كٶمەكتەسكەن - يمانعالي تاسماعامبەتوۆ!
- ول كٸسٸمەن قاشان, قالاي جولىقتىڭىز?
- سول تۇساۋكەسەردەن ەكٸ ايدان كەيٸن. بٸز بٸشكەككە بارار جولدا, كٶلدٸڭ جاعاسىندا مۇحتار شاحانوۆ اعامىزدىڭ تۋعان كٷنٸن تويلاپ وتىرعانبىز. سول جەرگە قارا كٶلٸك كەلٸپ توقتادى. كەلە سالىپ: "قالەكە, جٷرٸڭٸز" دەدٸ بٸر كٸسٸ. "قايدا" دەپ ەدٸم, "سٸزدٸ ۆيتسە-پرەمەر يمانعالي تاسماعامبەتوۆ كٷتٸپ وتىر" دەدٸ. مەن: "كەشٸرٸڭٸزدەر, بٸز مۇندا مۇحاڭنىڭ تۋعان كٷنٸن تويلاپ جاتىر ەدٸك. مەن قازٸر مۇقاڭدى, جەلتوقساندىقتاردى تاستاپ كەتسەم ۇيات بولادى عوي. كەيٸنگە قالدىرساق قايتەدٸ" دەدٸم ولارعا ٶتٸنە قاراپ. "ۆيتسە-پرەمەر سٸزدٸ جەدەل جەتكٸز دەگەن! دايىنسىز با, دايىن ەمەسسٸز بە, بٸز ونى بٸلمەيمٸز. جٷرٸڭٸز! يمەكەڭ كٷتٸپ وتىر" دەدٸ.
سٶيتٸپ, ٷكٸمەت ٷيٸندەگٸ يمانعالي تاسماعامبەتوۆتىڭ كەڭسەسٸنە كەلدٸم. ەكەۋمٸز ستول باسىنا جايعاستىق.
مەن يمانعاليعا:
-يمەكە, كەشٸرٸڭٸز, ٷستٸ-باسىم شاڭ, بٷگٸن سٸزبەن جولىعۋعا دايىن ەمەس ەدٸم, - دەگەنٸمدە, ول:
-وقاسى جوق, سٸزدەر ٶنەر ادامدارىسىز عوي, - دەدٸ.
سٶيتٸپ يمانعالي تاسماعامبەتوۆ ماعان:
- قالەكە, فيلمٸڭٸزدٸ كٶپشٸلٸك جاقسى قابىلداپ جاتىر. بۇل فيلمدٸ كەلەشەكتە مەملەكەتتٸك سىيلىققا ۇسىنۋ ويىمىزدا بار. پرەزيدەنتٸمٸز دە "اللاجاردى" جاقسى باعالادى. بٸر ەمەس, ەكٸ رەت كٶرٸپ فيلمدٸ ۇناتىپ وتىر. بٸراق بۇل فيلمدە بٸراز قىسقارتاتىن جەرلەرٸ بار ەكەن دەيدٸ.
سوسىن, يمەكەڭ ماعان فيلمدٸ قىسقارتۋ تۋرالى پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ كەڭەسٸ جازىلعان قاعازدى كٶرسەتتٸ. وندا نۇرەكەڭ فيلمدە الىپ تاستاۋعا تيٸس كادرلەردٸڭ تٸزٸمٸن بەرٸپتٸ.
مەن قاعازداعى جولداردى قاراپ شىعىپ, ول كٸسٸگە:
- سٸز ٶزٸڭٸز ايتتىڭىز, نۇرەكەڭ فيلمدٸ ۇناتىپ وتىر دەپ. فيلم نەسٸمەن ۇتىمدى? ٶيتكەنٸ, كٶرەرمەن قۋاناتىن جەردە قۋانادى, مۇڭاياتىن جەردە مۇڭايادى. نامىسى ويانعان كەزدە, رۋحى كٶتەرٸلەدٸ ەمەس پە?! سوندىقتان, يمەكە, قىسقارتۋعا مەنٸڭ باتىلىم بارمايدى, دەپ, قىسقارتۋ تۋرالى كٶرسەتٸلگەن قاعازدى يمانعاليدىڭ الدىنا سىرىپ قويدىم.
يمەكەڭ بٸراز ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن:
- ويلانىپ كٶرٸڭٸز... - دەدٸ ماعان. قاعاز ەكەۋمٸزدٸڭ ورتامىزدا قالدى.
ال 10 مامىر كٷنٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ٸشكٸ سىرتقى ساياساتىنداعىلار مەن كگب, مۆد-نىڭ ادامدارى كٶردٸ. سول كەزدەسۋدە ۋەليحان قاليجان اعامىز دا بولدى.
قاجىگەلدين - "اللاجارعا" بٸردەن قارسى بولعان ادام
شىن مەنٸندە, ماعان "اللاجاردى" كٶتەرۋگە كٶمەكتەسكەن - يمانعالي تاسماعامبەتوۆ. يمەكەڭ سول كەزدە قاجىگەلديننەن كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ ادام عوي. بٸراق قاجىگەلدين "اللاجارعا" بٸردەن قارسى بولعان ادام. ال, يمەكەڭ سول كەزدە قاجىگەلديندٸ اينالىپ ٶتٸپ نازارباەۆقا تٸكەلەي شىعىپتى.
جالپى, يمانعالي - قازاق ساياساتكەرلەرٸنٸڭ اراسىنداعى ەلٸنە جاناشىر ازامات. ٶزٸم ونىڭ ەڭبەگٸن جوعارى باعالايمىن. ول 2006 جىلى جەلتوقسانعا 20 جىل تولعاندا دا, بٸزگە كٶپ كٶمەگٸن تيگٸزدٸ.
ەرينە, سول جىلى بولعان شاڭىراق وقيعاسى يمەكەڭنٸڭ ٷلكەن قاتەلٸگٸ بولدى. مەن ول كەزدە يمانعاليعا تٸكەلەي قارسى شىقتىم. سول وقيعادا مەنٸڭ دوسىم ارون اتابەك سوتتالدى عوي. مەن ونىڭ قوعامدىق قورعاۋشىسى بولدىم. بٸراق سول قارسى شىققانىمدا كٶمەكشٸسٸ ايدا بالاەۆا "سٸز بەكەر ٸستەدٸڭٸز. ول كٸسٸ سٸزدٸ جاقسى كٶرەدٸ" دەدٸ.
رەسەيدٸڭ تٷپكٸ ماقساتى - بٷكٸل تٷركٸ مەملەكەتتەرٸن قۇرتۋ!
- قازٸر بٸز سول جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ مەن-ماڭىزىن ەگجەي-تەگجەيلٸ تٷسٸنە الىپ جٷرمٸز بە, وسى?
- 1986 جىلى مەسكەۋ كولبيندٸ تاققا ەكەلۋ ارقىلى شىن مەنٸندە قازاقسىزداندىرۋ ساياساتىنا تٸكەلەي كٸرٸستٸ. مەنٸڭشە, رەسەيدٸڭ ەرٸدەگٸ تٷپكٸ ماقساتى - بٷكٸل تٷركٸ مەملەكەتتەرٸن قۇرتۋ. سەبەبٸ ولار پانتٷركيزمنەن قورىقتى.
ٶيتكەنٸ مۇنىڭ الدىندا كسرو قۇرامىنداعى تٷركٸ ەلدەرٸنە ەكسپەريمەنت جاساپ كٶرگەن بولاتىن. سٶيتٸپ, "ۋزبەكسكوە دەلو", "كىرگىزسكوە دەلو" باستالىپ كەتكەن ەدٸ. ەندٸ ولار بٸرتٸندەپ قازاق مەملەكەتٸنە شابۋىلدى باستادى. بٸراق وعان قازاقتار باسقاشا مٸنەز كٶرسەتتٸ.
مەنٸڭ ويىمشا, جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ دەگەندە وسى بٸر تٷپكٸ مەنٸنە بويلاساق, بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ ماڭىزى بۇرىنعىدان دا ارتا تٷسەدٸ. سوندىقتان بٸز بۇل كٶتەرٸلٸستٸڭ تٷركٸلٸك تٷپ تامىرىنا ەلٸ بويلاي قويعان جوقپىز.
- سٸزدٸڭ ٶمٸرلٸك ۇستانىمىڭىز قانداي?
- ەڭ ەۋەلٸ ٶز ارىمنىڭ الدىندا تازا بولعىم كەلەدٸ. ەكٸنشٸدەن, ەر ازامات بولعاننان كەيٸن نامىس دەگەن ۇعىم مەن ٷشٸن ٶتە قاستەرلٸ. بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ازاماتتارى سەرتٸنە بەرٸك, باتىل بولعان. ونى جەلتوقساندا كٶردٸك قوي. سوسىن, ٶز جۇمىسىڭدى تيياناقتى ٸستەپ, ٶزٸڭنەن كەيٸنگٸ ۇرپاققا جاقسى ٸز قالدىرۋ.
بولاتحان تايجان اعامدى ساعىنامىن
- كٸمدەردٸ ساعىناسىز?
- مەن قازاقتىڭ بەلگٸلٸ تۇلعالارىمەن كٶپ ارالاستىم. بولاتحان تايجان دەگەن اعامىز بولدى. ارى تازا, ساياساتتا الدىڭعى قاتاردا جٷرگەن تۇلعالارىمىزدىڭ بٸرٸ ەدٸ. ول كٸسٸ وسى ٷيدە تالاي قوناق بولدى. ماعان كٶپ اقىل-كەڭەسٸن ايتقان. مەن كەيدە سول كٸسٸنٸ ساعىنام.
سوسىن مەسكەۋدە بٸلٸم بەرگەن ۇستازىم يۋريي نيكولاەۆيچ وزەروۆتى ساعىنامىن. ول كٸسٸ ماعان ەكەمدەي جاناشىر بولدى. بٸر قىزىعى ول كٸسٸنٸڭ ايتقانىنىڭ بەرٸ مەنٸڭ ٶمٸرٸمدە تۋرا كەلدٸ. بٸراق, مەن ۇستازىمنىڭ اقىلدارىن اسا تىڭدامادىم.
ٶز تٸلٸندە سٶيلەمەگەن ادام - رۋحاني مٷگەدەك!
- سٸز كەشٸرٸمشٸلسٸز بە?
- مەن ەشكٸمگە رەنجٸمەيمٸن. بەرٸمٸز ادام بالاسىمىز. ٶكٸنٸشكە قاراي, قازاق كينوسىندا جٷرگەن كەيبٸر كٸسٸلەردٸڭ ماعان جاساعان كەدەرگٸلەرٸ كٶپ بولدى. ولارعا ەرٸپتەس رەتٸندە رەنجيتٸنٸم راس. بٸراق, ادام رەتٸندە ول ازاماتتاردى دا تٷسٸنەمٸن.
-تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ جاستارىنىڭ بويىنان سوناۋ جەلتوقسان جاستارىنىڭ قايراتىن كٶرەسٸز بە?
- ٶكٸنٸشكە قاراي, قازٸر قازاق تٸلٸنە قىرىن قارايتىن جاستاردى بايقاپ قالامىن. ٶزٸنٸڭ تٸلٸندە سٶيلەمەگەن ادام رۋحاني مٷگەدەك بولادى. ولاردان ەشتەڭە كٷتە المايسىڭ.
بٸراق, بٸزدٸڭ قازٸرگٸ ٷمٸتٸمٸز ديماش قۇدايبەرگەن سيياقتى جاستار بولىپ تۇر. ديماش بٸزدٸڭ رۋحىمىزدى كٶتەرٸپ, ابىرويىمىزدى اسقاقتاتىپ جاتىر. مەن وسىنداي ەلٸن سٷيەتٸن جاستارعا سەنەمٸن!
- ريياسىز ەڭگٸمەڭٸز ٷشٸن كٶپ راحمەت, اعا...
- ٶزدەرٸڭە دە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن نۇربيكە بەكسۇلتانقىزى
Abai.kz
