Búkil álemderdi eshbir kemshiliksiz jaratqan, taǵdyrymyz onyń qolynda bolǵan, erteńgi kúnde ne bolaryn tek Ózi ǵana biletin Alla Taǵalaǵa barlyq maqtaýlar bolsyn. Adamzatqa úzdik ómir súrý úlgisin úiretken, úmbetine eń janashyr jáne eki dúnie baqytyna jetý jolyn nusqaýshy Muhammad Mustafaǵa (ﷺ) salaýattarmen sálemder bolsyn.
Aqiqatynda Alla Taǵalanyń adam balasyna degen meiirimi sheksiz. Ózi jaratqan quldarynyń eki dúniede baqytty bolýy úshin barlyq múmkindikterdi bergen. Sol uly nyǵymetteriniń biri-qadir túni. Shynynda da qadir túni múmkindikteri shekteýli, pendelik kemshilikteri basynan asatyn, kúibiń tirshilikpen ǵibadatqa kóp ýaqytyn arnai almai júrgen álsiz pendeleri úshin Alla Taǵalanyń sheksiz meiirimi. Qadir túniniń pendelerine degen Jaratýshynyń uly súispenshiligi ekenin Quran Kárimdegi Qadir súresinen anyq baiqai alamyz.
إنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
«Anyǵynda, Biz (Qurandy) Qadir túninde túsirdik»1,- degen. Bul aiatta aitylǵanyndai búkil qasietke toly, álemniń jaratylys bolmysyn aiqyndaityn, adamnyń jaratylý maqsatyn tolyq qamtityn Alla Taǵalanyń sózi osy túnde túsýiniń ózi bul túnniń qandai dárejedegi tún ekenin kórsetedi. Alla Taǵala Quran Kárimde bul túndi berekeli tún dep sipattaǵan.
إِنَّا أَنزلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ
«Anyǵynda, Biz Qurandy berekeli túnde túsirdik...2»,- dep bul túnniń berekege toly ekendigin eskertken.
Ibn Abbas (r.ǵ) jáne de basqa táfsirshiler aitqanyndai Alla Taǵala Qurandy qadir túninde Baitýl Mahfýzdan Baitýl Izzaǵa túsirgen. Sonymen qatar Quran Kárim qadir túninen bastap, jiyrma úsh jyl boiy paiǵambarymyzǵa (ﷺ) túsken.
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
«Qadir túniniń ne ekenin bilesiń be?3»,- degen aiat qadir túniniń mańyzdy tún ekenin bildirip tur. Rasynda Alla Taǵala Iemiz bildirmese, aitpasa qadir túniniń qadir-qasietin biz qalai bilmekpiz. Qadir túniniń qasieti - Alla Taǵalanyń ardaqtap jaratqan jaratylysy adam bolǵandyqtan, sol adamnyń taǵdyryna tikelei qatysty bolýynda. Ol týraly Ibn Kásir «Qadir» sóziniń tómendegidei úsh maǵynasyn aitqan.
Birinshi: Úkim túni degen maǵynany bildiredi. Iaǵni, adamnyń taǵdyryn úkim etetin túni ekendigin bilýge bolady. Qatada: «Bul túnde kelesi jyl isteriniń taǵdyry jazylady», – dep túsindirgen.
Ekinshi: abyroi, bedel degen maǵynany bildiredi. Iaǵni, qadir túni – ardaqty, asa qadirli tún degen maǵynada. Sebebi bul túnde izgilik istegen pendeniń qadir-qasieti artady, dárejesi ósedi.
Úshinshi: syǵylysý maǵynasynda bildiredi. Sebebi bul túni búkil perishteler jer betine túsedi. Perishtelerdiń kóptiginen syǵylysý bolady. Allanyń elshisi (ﷺ): «Shyn máninde, Qadir túni jer betinde perishteler usaq tastardan da kóp bolady4»,-degen. Sondai-aq paiǵambarymyzǵa (ﷺ) Jábiráiil perishte alǵashqy ýahi túsirgende, paiǵambarymyzdyń (ﷺ) jany syǵylǵandyǵyna bailanysty aitylǵan degende pikirler bar. Bul aiattyń jaýabyn Alla Taǵala kelesi aiatta ashyqtap:
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
«Qadir túni myń aidan da qaiyrly5»,- dep aitqan. Myń ai degenimiz 83 jyl 4 aiǵa teń keletin ýaqyt. Bir tún adamnyń búkil ómirine para-par. Iaǵni osy bir túnde jasalǵan kez-kelgen saýapty is myń ai boiy jasalǵan jaqsylyqqa tatidy. Ondai bolsa, bul tún adamzat úshin uly múmkindik. Sebebi adam balasy ýaqytynyń kóbin otbasyna, jumys jáne uiqy siiaqty tirshilikke qajeti istermen ótkizedi. Pendelerdiń osy álsizdigin jaqsy biletin Rabbymyz osy túndi syi retinde berdi. Bul túni nemqurailyq tanytýdan úlken ókinish joq. Sebebi beriletin izgilikterden maqurym qalady. Ánas ibn Málik (r.a.) bylai dep aitqan: «Ramazan kelgende, Allanyń Elshisi (ﷺ):«Rasynda, senderge bul ai keldi! Onda myń aidan da qaiyrly bir tún bar. Sonda kim ol túni beiqamdyq tanytsa, onyń barlyq igiliginen qur qalady. Al onyń barlyq igiliginen tek naǵyz maqrum adam ǵana aiyrylyp qalady!6», – dep aitqan. Kerisinshe bul túndi uiqysyz ótkizse, Alla Taǵala ol pendesin jarylqaidy. Alla Elshisi (ﷺ):
مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه
«Kim Qadir túnin imanmen jáne saýap tilep, (namazda) turýmen ótkizse, ótken kúnálary keshiriledi»,– degen.
Ibn Rajab bylai dedi: «Sýfian ás-Saýri: «Qadir túni duǵa etý men úshin namaz oqýdan da súiiktirek7», – dep aitatyn.Bulai aitý sebebi Aisha (r.a.) paiǵambarymyzdan (ﷺ): «Ýa, Allanyń elshisi, eger men Qadir túniniń bastalǵany týraly bilsem, ne aitýym kerek?»,- dep suraǵanda Ol:
اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ كَرِيمٌ، تُحِبُّ الْعَفْوَ، فَاعْفُ عَنيِّ
«Ýa, Alla! rasynda, Sen –Keshirimdisiń, keshirýdi jaqsy kóresiń. Meni keshire gór!8», – dep aitty» – dedi. Qadir túniniń ár sátin utymdy paidalanyp, qulshylyqpen ótkizýge áreket etý kerek. Adam balasy bir isten jalyǵýy múmkin. Sol úshin nápil namazdar oqý, oǵan kóńil tartpasa Quran oqýymyz jáne duǵa jasaýymyz, sadaqa berýimiz siiaqty ǵibadattarmen aýystyra otyryp paidaly istermen ótkizýimiz lazym. Sonymen qatar qadyr túni perishteler jerge túsip, qulshylyq etýshilerge duǵa etip tań atqanǵa deiin birge bolady. Kelesi aiatta:
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ
«Sol túni Rabbysynyń ruqsatymen Rýh pen perishteler ár túrli is úshin túsedi9». Tápsirshilerdiń kózqarasy boiynsha aiattaǵy Rýh – Jábiráiil (ǵ.s.) perishte dep aitqan. Perishtelerdiń jerge kelýi pendeler úshin úlken bereket.
سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ
«Tań raýandap atqanǵa deiin sol tún beibitshilikke oranady10». سَلَامٌ «Sálám», iaǵni, beibitshilik, esendik, amandyq degen sóz. Ol – Haq Taǵalanyń jibergen sálemi. Perishteler musylmandarǵa sol túni sálem berip turady. Óitkeni, perishteler túnnen bastap, tań qylań bergenge deiin, top-top bolyp jer betine túsedi. Ár túsken top sálem bergendikten tań aǵarǵanǵa deiin sol túni sálem berýleri tolastamaidy. Ne bolmasa, aiattaǵy «sálám» amandyq, salamat maǵynasynda berilgen. Sol túni jer betine ziiandy nárseler túspeidi. Túni boiy adamdarǵa paidaly nárseler túspek. Ol tún – amandyq túni. Perishteler sol túni eshqandai jamandyq pen azap túsirmeidi.
هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ – «Sol túni tań bozaryp atqanǵa deiin». Munda musylmanǵa sol túndi Qurannyń túse bastaǵanyn, adamzatty qarańǵylyqtan nurǵa bólegenin oilap, shynaiy yntamen Quran oqyp, nápil jáne qaza namazdaryn oqyp, duǵamen ótkizýi nasihattalǵan.
Qadir túni kai tún
Qadir túni qai tún ekeni naqty belgisiz. Onyń sebebide belgili. Sebebi Ramazan aiynyń sonǵy on túninde kóbirek qulshylyq etýge qyzyqtyrý edi. Naqty qai tún ekeninde ǵalymdardyń arasynda pikirtalastar bar.
Ábý Said Ál-Hýdri (r.a.), Alla Elshisiniń (ﷺ):
الْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي تَاسِعَةٍ تَبْقَى ، فِي سَابِعَةٍ تَبْقَى ، فِي خَامِسَةٍ تَبْقَى
«Ony Ramazan aiynyń sońǵy on túnderiniń ár taq túninen izdeńder!11»,- degenin aitty.
Qadir túni Ramazan aiynyń jiyrma jetinshi túni ekendigin aitýshy ǵalymdar myna habarǵa súienedi. Ýbai ibn Kaǵb:
وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهَا فِي رَمَضَانَ وَأَنَّهَا فِي لَيْلَة سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنْ كَرِهَ أَنْ يُخْبِرَكُمْ فَتَتَّكِلُوا
«Allaǵa sert! Ibn Masǵýd (r.a.) onyń Ramazannyń jiyrma jetinshi túninde ekenin bilip qoidy. Biraq bosap ketýlerińnen qorqyp, ony senderge bildirýdi jek kórgen bolatyn12»,-degen.
Sondai-aq Ibn Omardan (r.a.):
مَنْ كَانَ مُتَحَرِّيًا فَلْيَتَحَرَّهَا فِي لَيْلَةِ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ
«Kim ony izdese, jiyrma jetinshi túni kútsin»,-degenin de jetkizedi.
Hýzaima syndy imamdar osy taqyryptaǵy habarlardyń barlyǵyn jinap: «Qadir túni ár jyl saiyn aýysyp turady!13»,– degen.
Qadir túnin naqty bilmegenimizben sol túnniń belgilerin aitqan. Ábý Ibn Kaǵb (r.a.) Paiǵambardyń (ﷺ):
وَأَمَارَتُهَا أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فِي صَبِيحَةِ يَوْمِهَا بَيْضَاءَ لَا شُعَاعَ لَهَا
«Ol kúnniń tańynda kún appaq bolyp shyǵady jáne sáýleleri bolmaidy14»,- degenin jetkizedi.
Ǵibada ibn As-Samit (r.a.) Paiǵambardyń (ﷺ):
لَا حَرَّ فِيهَا وَ لَا بَرْدَ إِنَّهَا سَاكِنَةٌ صَاحِيَةٌ و قَمَرَهَا سَاطِع
«Ol tún ystyq ta, sýyq ta bolmaidy. Sondai-aq ol tynysh ári bultsyz bolady. Ol túngi ai jaryq bolady15»,- dedi.
Qadir túniniń qadirin imany berik jandar jaqsyraq túsinedi. Musylman úshin odan úlken nyǵmet joq. Eki dúnie baqytyna jetkizetin qadir túniniń qadirine jetip, qashan ol túnmen Rabbymyz qaýyshtyrsa, ol túndi qulshylyq, duǵa-tilekpen ótkizýdi esten shyǵarmaǵanymyz jón.
Serikhan Rymhanuly
Taldyqorǵan óńiri boiynsha
ókil imamy
[1] «Qádir» súresi, 1-aiat.
[2] «Duhan» súresi, 3-aiat.
[3] «Qádir» súresi, 2-aiat.
[4] Át-Taialisi 2545, Ibn Hýzaima 2/223.
[5] «Qádir» súresi, 3-aiat.
[6] Ibn Májah 1/289. Hadistiń senimdiligin hafiz ál-Mýnziri rastaǵan.
[7] «Látaifýl-má’arif» 204.
[8] Át-Tirmizi, Ibn Májah, ál-Hakim. Imam Ábý `Isa át-Tirmizi, ál-Hakim hadisti sahih degen. «Sahih ál-jámi’» 4423
[9] «Qádir» súresi, 4-aiat.
[10] «Qádir» súresi, 5-aiat.
[11] Imam Buhari 2017, Imam Músilim 1169.
[12] Imam Buhari, Imam Músilim.
[13] «Sahih Ibn Hýzaima» 3/329.
[14] Ahmad, Músilim, Ábý Dáýd jáne At-Tirmizi jetkizdi
[15] Ahmad jetkizdi