بٷكٸل ەلەمدەردٸ ەشبٸر كەمشٸلٸكسٸز جاراتقان, تاعدىرىمىز ونىڭ قولىندا بولعان, ەرتەڭگٸ كٷندە نە بولارىن تەك ٶزٸ عانا بٸلەتٸن اللا تاعالاعا بارلىق ماقتاۋلار بولسىن. ادامزاتقا ٷزدٸك ٶمٸر سٷرۋ ٷلگٸسٸن ٷيرەتكەن, ٷمبەتٸنە ەڭ جاناشىر جەنە ەكٸ دٷنيە باقىتىنا جەتۋ جولىن نۇسقاۋشى مۇحامماد مۇستافاعا (ﷺ) سالاۋاتتارمەن سەلەمدەر بولسىن.
اقيقاتىندا اللا تاعالانىڭ ادام بالاسىنا دەگەن مەيٸرٸمٸ شەكسٸز. ٶزٸ جاراتقان قۇلدارىنىڭ ەكٸ دٷنيەدە باقىتتى بولۋى ٷشٸن بارلىق مٷمكٸندٸكتەردٸ بەرگەن. سول ۇلى نىعىمەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ-قادٸر تٷنٸ. شىنىندا دا قادٸر تٷنٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ شەكتەۋلٸ, پەندەلٸك كەمشٸلٸكتەرٸ باسىنان اساتىن, كٷيبٸڭ تٸرشٸلٸكپەن عيباداتقا كٶپ ۋاقىتىن ارناي الماي جٷرگەن ەلسٸز پەندەلەرٸ ٷشٸن اللا تاعالانىڭ شەكسٸز مەيٸرٸمٸ. قادٸر تٷنٸنٸڭ پەندەلەرٸنە دەگەن جاراتۋشىنىڭ ۇلى سٷيسپەنشٸلٸگٸ ەكەنٸن قۇران كەرٸمدەگٸ قادٸر سٷرەسٸنەن انىق بايقاي الامىز.
إنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ
«انىعىندا, بٸز (قۇراندى) قادٸر تٷنٸندە تٷسٸردٸك»1,- دەگەن. بۇل اياتتا ايتىلعانىنداي بٷكٸل قاسيەتكە تولى, ەلەمنٸڭ جاراتىلىس بولمىسىن ايقىندايتىن, ادامنىڭ جاراتىلۋ ماقساتىن تولىق قامتيتىن اللا تاعالانىڭ سٶزٸ وسى تٷندە تٷسۋٸنٸڭ ٶزٸ بۇل تٷننٸڭ قانداي دەرەجەدەگٸ تٷن ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. اللا تاعالا قۇران كەرٸمدە بۇل تٷندٸ بەرەكەلٸ تٷن دەپ سيپاتتاعان.
إِنَّا أَنزلْنَاهُ فِي لَيْلَةٍ مُبَارَكَةٍ
«انىعىندا, بٸز قۇراندى بەرەكەلٸ تٷندە تٷسٸردٸك...2»,- دەپ بۇل تٷننٸڭ بەرەكەگە تولى ەكەندٸگٸن ەسكەرتكەن.
يبن ابباس (ر.ع) جەنە دە باسقا تەفسٸرشٸلەر ايتقانىنداي اللا تاعالا قۇراندى قادٸر تٷنٸندە بايتۋل ماحفۋزدان بايتۋل يززاعا تٷسٸرگەن. سونىمەن قاتار قۇران كەرٸم قادٸر تٷنٸنەن باستاپ, جيىرما ٷش جىل بويى پايعامبارىمىزعا (ﷺ) تٷسكەن.
وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ
«قادٸر تٷنٸنٸڭ نە ەكەنٸن بٸلەسٸڭ بە?3»,- دەگەن ايات قادٸر تٷنٸنٸڭ ماڭىزدى تٷن ەكەنٸن بٸلدٸرٸپ تۇر. راسىندا اللا تاعالا يەمٸز بٸلدٸرمەسە, ايتپاسا قادٸر تٷنٸنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن بٸز قالاي بٸلمەكپٸز. قادٸر تٷنٸنٸڭ قاسيەتٸ - اللا تاعالانىڭ ارداقتاپ جاراتقان جاراتىلىسى ادام بولعاندىقتان, سول ادامنىڭ تاعدىرىنا تٸكەلەي قاتىستى بولۋىندا. ول تۋرالى يبن كەسير «قادٸر» سٶزٸنٸڭ تٶمەندەگٸدەي ٷش ماعىناسىن ايتقان.
بٸرٸنشٸ: ٷكٸم تٷنٸ دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ياعني, ادامنىڭ تاعدىرىن ٷكٸم ەتەتٸن تٷنٸ ەكەندٸگٸن بٸلۋگە بولادى. قاتادا: «بۇل تٷندە كەلەسٸ جىل ٸستەرٸنٸڭ تاعدىرى جازىلادى», – دەپ تٷسٸندٸرگەن.
ەكٸنشٸ: ابىروي, بەدەل دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. ياعني, قادٸر تٷنٸ – ارداقتى, اسا قادٸرلٸ تٷن دەگەن ماعىنادا. سەبەبٸ بۇل تٷندە ٸزگٸلٸك ٸستەگەن پەندەنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸ ارتادى, دەرەجەسٸ ٶسەدٸ.
ٷشٸنشٸ: سىعىلىسۋ ماعىناسىندا بٸلدٸرەدٸ. سەبەبٸ بۇل تٷنٸ بٷكٸل پەرٸشتەلەر جەر بەتٸنە تٷسەدٸ. پەرٸشتەلەردٸڭ كٶپتٸگٸنەن سىعىلىسۋ بولادى. اللانىڭ ەلشٸسٸ (ﷺ): «شىن مەنٸندە, قادٸر تٷنٸ جەر بەتٸندە پەرٸشتەلەر ۇساق تاستاردان دا كٶپ بولادى4»,-دەگەن. سونداي-اق پايعامبارىمىزعا (ﷺ) جەبٸرەيٸل پەرٸشتە العاشقى ۋاحي تٷسٸرگەندە, پايعامبارىمىزدىڭ (ﷺ) جانى سىعىلعاندىعىنا بايلانىستى ايتىلعان دەگەندە پٸكٸرلەر بار. بۇل اياتتىڭ جاۋابىن اللا تاعالا كەلەسٸ اياتتا اشىقتاپ:
لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
«قادٸر تٷنٸ مىڭ ايدان دا قايىرلى5»,- دەپ ايتقان. مىڭ اي دەگەنٸمٸز 83 جىل 4 ايعا تەڭ كەلەتٸن ۋاقىت. بٸر تٷن ادامنىڭ بٷكٸل ٶمٸرٸنە پارا-پار. ياعني وسى بٸر تٷندە جاسالعان كەز-كەلگەن ساۋاپتى ٸس مىڭ اي بويى جاسالعان جاقسىلىققا تاتيدى. ونداي بولسا, بۇل تٷن ادامزات ٷشٸن ۇلى مٷمكٸندٸك. سەبەبٸ ادام بالاسى ۋاقىتىنىڭ كٶبٸن وتباسىنا, جۇمىس جەنە ۇيقى سيياقتى تٸرشٸلٸككە قاجەتٸ ٸستەرمەن ٶتكٸزەدٸ. پەندەلەردٸڭ وسى ەلسٸزدٸگٸن جاقسى بٸلەتٸن راببىمىز وسى تٷندٸ سىي رەتٸندە بەردٸ. بۇل تٷنٸ نەمقۇرايلىق تانىتۋدان ٷلكەن ٶكٸنٸش جوق. سەبەبٸ بەرٸلەتٸن ٸزگٸلٸكتەردەن ماقۇرىم قالادى. ەناس يبن مەلٸك (ر.ا.) بىلاي دەپ ايتقان: «رامازان كەلگەندە, اللانىڭ ەلشٸسٸ (ﷺ):«راسىندا, سەندەرگە بۇل اي كەلدٸ! وندا مىڭ ايدان دا قايىرلى بٸر تٷن بار. سوندا كٸم ول تٷنٸ بەيقامدىق تانىتسا, ونىڭ بارلىق يگٸلٸگٸنەن قۇر قالادى. ال ونىڭ بارلىق يگٸلٸگٸنەن تەك ناعىز ماقرۇم ادام عانا ايىرىلىپ قالادى!6», – دەپ ايتقان. كەرٸسٸنشە بۇل تٷندٸ ۇيقىسىز ٶتكٸزسە, اللا تاعالا ول پەندەسٸن جارىلقايدى. اللا ەلشٸسٸ (ﷺ):
مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِه
«كٸم قادٸر تٷنٸن يمانمەن جەنە ساۋاپ تٸلەپ, (نامازدا) تۇرۋمەن ٶتكٸزسە, ٶتكەن كٷنەلارى كەشٸرٸلەدٸ»,– دەگەن.
يبن راجاب بىلاي دەدٸ: «سۋفيان ەس-ساۋري: «قادٸر تٷنٸ دۇعا ەتۋ مەن ٷشٸن ناماز وقۋدان دا سٷيٸكتٸرەك7», – دەپ ايتاتىن.بۇلاي ايتۋ سەبەبٸ ايشا (ر.ا.) پايعامبارىمىزدان (ﷺ): «ۋا, اللانىڭ ەلشٸسٸ, ەگەر مەن قادٸر تٷنٸنٸڭ باستالعانى تۋرالى بٸلسەم, نە ايتۋىم كەرەك?»,- دەپ سۇراعاندا ول:
اللَّهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ كَرِيمٌ، تُحِبُّ الْعَفْوَ، فَاعْفُ عَنيِّ
«ۋا, اللا! راسىندا, سەن –كەشٸرٸمدٸسٸڭ, كەشٸرۋدٸ جاقسى كٶرەسٸڭ. مەنٸ كەشٸرە گٶر!8», – دەپ ايتتى» – دەدٸ. قادٸر تٷنٸنٸڭ ەر سەتٸن ۇتىمدى پايدالانىپ, قۇلشىلىقپەن ٶتكٸزۋگە ەرەكەت ەتۋ كەرەك. ادام بالاسى بٸر ٸستەن جالىعۋى مٷمكٸن. سول ٷشٸن نەپٸل نامازدار وقۋ, وعان كٶڭٸل تارتپاسا قۇران وقۋىمىز جەنە دۇعا جاساۋىمىز, ساداقا بەرۋٸمٸز سيياقتى عيباداتتارمەن اۋىستىرا وتىرىپ پايدالى ٸستەرمەن ٶتكٸزۋٸمٸز لازىم. سونىمەن قاتار قادىر تٷنٸ پەرٸشتەلەر جەرگە تٷسٸپ, قۇلشىلىق ەتۋشٸلەرگە دۇعا ەتٸپ تاڭ اتقانعا دەيٸن بٸرگە بولادى. كەلەسٸ اياتتا:
تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ
«سول تٷنٸ راببىسىنىڭ رۇقساتىمەن رۋح پەن پەرٸشتەلەر ەر تٷرلٸ ٸس ٷشٸن تٷسەدٸ9». تەپسٸرشٸلەردٸڭ كٶزقاراسى بويىنشا اياتتاعى رۋح – جەبٸرەيٸل (ع.س.) پەرٸشتە دەپ ايتقان. پەرٸشتەلەردٸڭ جەرگە كەلۋٸ پەندەلەر ٷشٸن ٷلكەن بەرەكەت.
سَلَامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ
«تاڭ راۋانداپ اتقانعا دەيٸن سول تٷن بەيبٸتشٸلٸككە ورانادى10». سَلَامٌ «سەلەم», ياعني, بەيبٸتشٸلٸك, ەسەندٸك, اماندىق دەگەن سٶز. ول – حاق تاعالانىڭ جٸبەرگەن سەلەمٸ. پەرٸشتەلەر مۇسىلماندارعا سول تٷنٸ سەلەم بەرٸپ تۇرادى. ٶيتكەنٸ, پەرٸشتەلەر تٷننەن باستاپ, تاڭ قىلاڭ بەرگەنگە دەيٸن, توپ-توپ بولىپ جەر بەتٸنە تٷسەدٸ. ەر تٷسكەن توپ سەلەم بەرگەندٸكتەن تاڭ اعارعانعا دەيٸن سول تٷنٸ سەلەم بەرۋلەرٸ تولاستامايدى. نە بولماسا, اياتتاعى «سەلەم» اماندىق, سالامات ماعىناسىندا بەرٸلگەن. سول تٷنٸ جەر بەتٸنە زيياندى نەرسەلەر تٷسپەيدٸ. تٷنٸ بويى ادامدارعا پايدالى نەرسەلەر تٷسپەك. ول تٷن – اماندىق تٷنٸ. پەرٸشتەلەر سول تٷنٸ ەشقانداي جاماندىق پەن ازاپ تٷسٸرمەيدٸ.
هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ – «سول تٷنٸ تاڭ بوزارىپ اتقانعا دەيٸن». مۇندا مۇسىلمانعا سول تٷندٸ قۇراننىڭ تٷسە باستاعانىن, ادامزاتتى قاراڭعىلىقتان نۇرعا بٶلەگەنٸن ويلاپ, شىنايى ىنتامەن قۇران وقىپ, نەپٸل جەنە قازا نامازدارىن وقىپ, دۇعامەن ٶتكٸزۋٸ ناسيحاتتالعان.
قادٸر تٷنٸ كاي تٷن
قادٸر تٷنٸ قاي تٷن ەكەنٸ ناقتى بەلگٸسٸز. ونىڭ سەبەبٸدە بەلگٸلٸ. سەبەبٸ رامازان ايىنىڭ سونعى ون تٷنٸندە كٶبٸرەك قۇلشىلىق ەتۋگە قىزىقتىرۋ ەدٸ. ناقتى قاي تٷن ەكەنٸندە عالىمداردىڭ اراسىندا پٸكٸرتالاستار بار.
ەبۋ سايد ەل-حۋدري (ر.ا.), اللا ەلشٸسٸنٸڭ (ﷺ):
الْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الْأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ فِي تَاسِعَةٍ تَبْقَى ، فِي سَابِعَةٍ تَبْقَى ، فِي خَامِسَةٍ تَبْقَى
«ونى رامازان ايىنىڭ سوڭعى ون تٷندەرٸنٸڭ ەر تاق تٷنٸنەن ٸزدەڭدەر!11»,- دەگەنٸن ايتتى.
قادٸر تٷنٸ رامازان ايىنىڭ جيىرما جەتٸنشٸ تٷنٸ ەكەندٸگٸن ايتۋشى عالىمدار مىنا حابارعا سٷيەنەدٸ. ۋباي يبن كاعب:
وَاللَّهِ لَقَدْ عَلِمَ ابْنُ مَسْعُودٍ أَنَّهَا فِي رَمَضَانَ وَأَنَّهَا فِي لَيْلَة سَبْعٍ وَعِشْرِينَ وَلَكِنْ كَرِهَ أَنْ يُخْبِرَكُمْ فَتَتَّكِلُوا
«اللاعا سەرت! يبن ماسعۋد (ر.ا.) ونىڭ رامازاننىڭ جيىرما جەتٸنشٸ تٷنٸندە ەكەنٸن بٸلٸپ قويدى. بٸراق بوساپ كەتۋلەرٸڭنەن قورقىپ, ونى سەندەرگە بٸلدٸرۋدٸ جەك كٶرگەن بولاتىن12»,-دەگەن.
سونداي-اق يبن وماردان (ر.ا.):
مَنْ كَانَ مُتَحَرِّيًا فَلْيَتَحَرَّهَا فِي لَيْلَةِ سَبْعٍ وَعِشْرِينَ
«كٸم ونى ٸزدەسە, جيىرما جەتٸنشٸ تٷنٸ كٷتسٸن»,-دەگەنٸن دە جەتكٸزەدٸ.
حۋزايما سىندى يمامدار وسى تاقىرىپتاعى حابارلاردىڭ بارلىعىن جيناپ: «قادٸر تٷنٸ ەر جىل سايىن اۋىسىپ تۇرادى!13»,– دەگەن.
قادٸر تٷنٸن ناقتى بٸلمەگەنٸمٸزبەن سول تٷننٸڭ بەلگٸلەرٸن ايتقان. ەبۋ يبن كاعب (ر.ا.) پايعامباردىڭ (ﷺ):
وَأَمَارَتُهَا أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فِي صَبِيحَةِ يَوْمِهَا بَيْضَاءَ لَا شُعَاعَ لَهَا
«ول كٷننٸڭ تاڭىندا كٷن اپپاق بولىپ شىعادى جەنە سەۋلەلەرٸ بولمايدى14»,- دەگەنٸن جەتكٸزەدٸ.
عيبادا يبن اس-ساميت (ر.ا.) پايعامباردىڭ (ﷺ):
لَا حَرَّ فِيهَا وَ لَا بَرْدَ إِنَّهَا سَاكِنَةٌ صَاحِيَةٌ و قَمَرَهَا سَاطِع
«ول تٷن ىستىق تا, سۋىق تا بولمايدى. سونداي-اق ول تىنىش ەرٸ بۇلتسىز بولادى. ول تٷنگٸ اي جارىق بولادى15»,- دەدٸ.
قادٸر تٷنٸنٸڭ قادٸرٸن يمانى بەرٸك جاندار جاقسىراق تٷسٸنەدٸ. مۇسىلمان ٷشٸن ودان ٷلكەن نىعمەت جوق. ەكٸ دٷنيە باقىتىنا جەتكٸزەتٸن قادٸر تٷنٸنٸڭ قادٸرٸنە جەتٸپ, قاشان ول تٷنمەن راببىمىز قاۋىشتىرسا, ول تٷندٸ قۇلشىلىق, دۇعا-تٸلەكپەن ٶتكٸزۋدٸ ەستەن شىعارماعانىمىز جٶن.
سەرٸكحان رىمحانۇلى
تالدىقورعان ٶڭٸرٸ بويىنشا
ٶكٸل يمامى
[1] «قەدٸر» سٷرەسٸ, 1-ايات.
[2] «دۇحان» سٷرەسٸ, 3-ايات.
[3] «قەدٸر» سٷرەسٸ, 2-ايات.
[4] ەت-تاياليسي 2545, يبن حۋزايما 2/223.
[5] «قەدٸر» سٷرەسٸ, 3-ايات.
[6] يبن مەجاھ 1/289. حاديستٸڭ سەنٸمدٸلٸگٸن حافيز ەل-مۋنزيري راستاعان.
[7] «لەتايفۋل-مە’اريف» 204.
[8] ەت-تيرميزي, يبن مەجاھ, ەل-حاكيم. يمام ەبۋ `يسا ەت-تيرميزي, ەل-حاكيم حاديستٸ ساحيح دەگەن. «ساحيح ەل-جەمي’» 4423
[9] «قەدٸر» سٷرەسٸ, 4-ايات.
[10] «قەدٸر» سٷرەسٸ, 5-ايات.
[11] يمام بۇحاري 2017, يمام مٷسٸلٸم 1169.
[12] يمام بۇحاري, يمام مٷسٸلٸم.
[13] «ساحيح يبن حۋزايما» 3/329.
[14] احماد, مٷسٸلٸم, ەبۋ دەۋد جەنە ات-تيرميزي جەتكٸزدٸ
[15] احماد جەتكٸزدٸ
