Irandaǵy narazylyq sherýi neden týyndady?

Irandaǵy narazylyq sherýi neden týyndady?

2017 jyldyń jeltoqsan aiynyń sońǵy kúnderi men 2018 jyldyń basy álem jurtyn taǵy bir eleń etkizdi. Álem saiasatynda aty jii atalatyn Iranda bolǵan narazylyq sherýleri jurt nazaryn ózine aýdardy.

Eldegi azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýy, jumyssyzdyqtyń ósýi tárizdi áleýmettik, ekonomikalyq jaǵdaiǵa bailanysty talaptar qoiýdan 28 jeltoqsanda Meshhed qalasynda bastalǵan sherý el biligine qarsy uranmen Irannyń birneshe aimaǵynda jalǵasty. Irannyń Qaýipsizdik ministrligi tek tártip buzýshylar men azǵyrýshylardyń keibireýiniń anyqtalyp, qamaýǵa alynǵany týraly habarlaǵan.

Azattyqtyń parsy tilinde habar taratatyn Farda radiosynyń sońǵy málimetterine qaraǵanda, Irannyń 70-ke jýyq qalasynda ótip jatqan narazylyq sherýleri bastalǵaly beri myńdaǵan adam qamaýǵa alynyp, 21 adam mert bolǵan. Áleýmettik jelilerde mert bolǵandar sanynyń 21 adamnan da kóp ekendigi jáne sherýge shyqqandar men politsiia arasynda qaqtyǵys oryn alyp, keńseler men kólikterdiń órtengeni týraly habar tarady. Jergilikti Politsiia kúshteri málimetterine súiene otyryp, Isna agentiginiń habarlaýynsha, Iran týyn kóshede órtegen buzaqylar ustalǵan. Osy jolǵy qarsylyq sherýdiń basty sebebi - eldegi qymbatshylyq pen jumyssyzdyq deńgeiiniń ósýi delinýde.

Resmi derekterge súiensek, 2017 jyly elde jumyssyzdyq deńgeii 12,4 paiyzǵa artqan. Demek, bul 80 millionǵa jýyq halyqtyń 3 millionnan astamy jumyssyz degen sóz. Sońǵy jyldary birneshe kásiporynnyń jabylyp, jumys isteýin toqtatýy eldegi jumyssyzdyqtyń ósýine sebep boldy. Jumys oryndarynyń jabylýyna Iranǵa salynǵan túrli sanktsiialar áser etpei qoimady. Sonymen qatar, el ishinde qymbatshylyq pen korrýptsiia beleń aldy. Munymen qosa, úkimettiń milliardtaǵan qarjyny Siriiadaǵy, Iemendegi, Livan men Iraktaǵy shiitterge jumsaýyna qarsy sebepterden bastaý alǵan sherýdiń ushqyny ár jerde órtke ainalyp, sherýge shyǵýshylar memlekettiń syrtqy saiasattaǵy ysyrapshyldyǵyn da synǵa aldy.

Áleýmettik jelilerde tarap jatqan málimetterge qaraǵanda, sherýge shyqqandar bilik basyndaǵy kósem, konservator, aiatolla Áli Hameneige ǵana emes, reformashyl baǵyttaǵy prezident Hasan Roýhanige de qarsy urandaǵan. Narazylyq sherýinde "Hameneige ólim!", "Diktatorǵa ólim!", "Halyqtyń urany – referendým!", "Reformator men konservator, dáýiriń taýsylyp jatyr!" degen urandar aitylǵan.

Iran biligi jeltoqsannyń 31-i kúni Instagram áleýmettik jelisi men Telegram messendjerin buǵattap, bul sheshimdi "beibitshilik pen azamattardyń qaýipsizdigin" qamtamasyz etý qajettigimen túsindirgen. Jeltoqsannyń 30-y kúni Tegerandaǵy narazylyq sharalary barysynda 200 adam ustalǵan, olardyń arasynda 40 adamdy bilik "zańsyz jiynnyń uiymdastyrýshylary" dep ataǵan. Eldiń ortalyq banki men úkimettiń áreketin qatań synaýdan bastalyp, salymshylardyń sherýine ulasyp, burq etken bul oqiǵa jaily áleýmettik jelilerde túrli videolar taralyp, áralýan pikirler aitylýda, oqiǵany asyra jazyp jatqandar da bar.

Iran dese bir saýsaǵy búgýli júretin Amerika osyndai sátti qalt jiberip alsyn ba? Sherý bastalǵannan beri Amerika prezidenti Donald Tramp óziniń Twitter paraqshasynda birneshe ret ret reaktsiia bildirip, Irannyń barlyq jaǵynan jeńilgenin, ózgeris sáti kelgeni jaily jazdy.

1 qańtar, dúisenbi kúngi jazbasynda ol Iran biliginiń áreketine toqtala kele, "Iran halqynyń jyldar boiy janyshtalyp kelgenin", "adam quqyǵymen birge Irannyń bailyǵy da tonalǵanyn" aitqan. Tramptyń pikirine qosylǵan Amerikanyń ózge de birneshe saiasatkeri Irandaǵy narazylyqqa qoldaý bildiretindikterin málimdegen. Iran prezidenti H.Rýhani bul pikirlerge jaýap retinde Tramptyń atyn atamai "Amerikadaǵy bul myrzanyń" birneshe ai buryn Iran halqyn "terrorist" dep te ataǵanyn umytyp ketkenin jáne onyń irandyqtarǵa janashyrlyq tanytýǵa haqy joq ekendigin aitqan. A.Hamenei Iran-irak soǵysynda sheiit bolǵandardyń otbasymen 2 qańtar, seisenbi kúngi kezekti kezdesýinde sóilegen sózinde Irandaǵy sherýler jaily toqtala otyryp, "Jaýlar men olardyń dushpandyq áreketterine tótep beretin nárse, ol halyqtyń batyldyǵy men jankeshtiligi jáne imani rýhy" ekenin atap aitty. Iran biligi osy sońǵy jaǵdailarǵa syrtqy kúshterdiń áseri bar ekenin málimdedi.

Alaida Irandaǵy narazylyqqa bailanysty Izrail óziniń qatysy joǵyn, alaida irandyqtardyń talabyn qoldaityndyǵyn bildirse, BUU men Ulybritaniia, Germaniia jáne Eýropa Odaǵynyń syrtqy saiasat mekemesi basshylary men ókilderi Irannyń elde beibit miting ótkizý jáne sherýge shyǵýshylardyń quqyǵynyń taptalmaýy kerektigin eskertken. BUU sherýde mert bolǵandardyń isin zertteýge múddelilik tanytty. Shetelderdegi, onyń ishinde batys elderindegi iran diasporalarynyń da Iran halqymen birge ekendikterin málimdegeni týraly aitylýda.

Iranda mundai tolqýlar ara-tura boi kórsetip turady. Qyzý qandy irandyqtar saiasattan bastap, fýtbol oiynyna jankúier bolyp, kóshede urandatyp, sherýge shyǵa beredi. Olar úshin bilikke óz talap-tilekterin aityp kóshege shyǵý úirenshikti jaǵdai dese de bolady. Alaida túimedeidi túiedei etip jetkizýge qumar áleýmettik jeliler oqiǵaǵa mai quiyp, asyra kórsetýde. Alaida mundai sherýler biliktiń halyqpen sanasyp, qisaiyp bara jatqan saiasatty túzetip otyrary anyq. Syrtqy saiasat áleminde dosynan dushpany kóp kórinetin Irandaǵy munyń aldyndaǵy bas kóterýler tájiribesin eskere otyryp, bul jolǵy sherýler biraz kúnnen soń basylady deýge tolyq negiz bar.

Al Qazaqstan úshin Kaspii arqyly shektesetin kórshimizdiń tynyshtyǵy óte mańyzdy. Qazaqstan men Irannyń bailanysy jan-jaqty damyp keledi. Iran bizden aýyl sharýashylyq ónimderin, ásirese astyqty kóp satyp alatyn eldiń biri. Kórshi elde soqqan daýyldyń salqyny bizge de timesine kim kepil?

Bolatbek Batyrhan,  

shyǵystanýshy