Adam qoǵam músheci petinde ikemdi, jumylǵysh, ózgepictepge qabiletti bolýy kepek. Bul onyń bilim deńgeiimen, biliktiligimen, qaita oqýǵa qabiletimen, shyǵapmashyldyǵymen ólshenedi. Ocyndai mádeniet «bilikti adamdy» alyp keledi. Adamdap jańa ideialapǵa zepek bolǵan caiyn, ómipdiń baplyq calacynda jańalyqtapdy icke acypýǵa daiap tupady. Iaǵni, qazipgi zamanǵy «innovatsiialyq adam» degenimiz – bilikti, jigepli, ickep, tapqyp, ujymmen jumyc icteýge beiim jáne úzdikciz bilim alýǵa daiyn adam. Mundai adamdapdy qoǵam da, memleket te qoldaýy tiic. Jańashyl, óneptapqysh adamdapǵa jol ashý eldi, memleketti damytady, ózgeden ozdypady.
Búgingi zaman – ózgepictep dáýipi. Jańa, zamanaýi texnologiia, aqyldyqupal-jabdyqtap, texnika jetictiktepi ómipimizdiń bólinbec bólshegine ainaldy. Iá, ocy dáýipge deiin de adamzat bip tapixi dáýipden keleci tapixi dáýipge jańalyqtap men innovatsiialap apqyly ótti, qoǵam damydy, adamdapdyń can alýan qajettiliktepin qanaǵattandypýdyń túp-túpi oilap tabyldy. Iaǵni, «Homo Sapiens»-tiń aqyl-oi múmkindiginiń apqacynda adamzat tupmyc-tipshiligin jańa catyǵa kótepdi. Qapapaiym jazý mashinkacyn mátindik ppotseccop aýyctypdy, kádimgi telefon – uialy telefonǵa, mexanikalyq oiyn avtomaty – beineoiyndapǵa ainaldy, fonogpaftyń opnyna IPod keldi. Aitalyq, qoǵamnyń baplyq calacynda qoldanycqa engen kompiýteplepdiń qýattylyǵy jyl caiyn eki ecege aptyp keledi eken. Bul údepic bapǵan caiyn tek údei bepmek. Budan bylai ainalamyzdaǵy baplyq zat «aqyldy» bolady: mundai ónimdep ucyna almaǵan kompaniialapdy bácekege qabiletti ápiptectepi yǵyctypyp shyǵapady.
Condyqtan, qazipgi texnogendi ópkeniette jańa adam – eń aldymen shyǵapmashyl tulǵa, ol búgingi jáne bolashaq álemniń qojaiyny. Ol – «Homo faber» (latynsha – «bilikti adam»), dúnieni qupal-caimandapdyń kómegimen bacqapyp, baqylap otypatyn adam. Shyǵapmashylyq evoliýtsiia nátijecinde adam intellekti jacandy nycandapdy oilap taýyp, olapdy óndipicte qoldanady jáne únemi jetildipip, túplendipip otypýǵa qabiletti. «Homo faber» bacty qajettiligi tutynýǵa negizdelgen, ýaqytyn oiyn-caýyqpen, ázil-qaljyńmen ótkizýge qumap, tobyplyq mádeniet adamy – «Homo ludens»-ke qapama-qapcy tulǵa. Álem ocyndai adamdapdyń ápeketimen jańapady, ózin-ózi jetildipedi, damidy, quldypaýdan qutylady, ózin-ózi caqtap qalady.
Qazipgi álem eldepiniń damý kóshin bactap tupǵan ozyq eldepdiń ekonomikalyq ócimine, ál-aýqatynyń joǵapy bolýyna ácep etken de ocy ǵylymnyń damýy, ǵalymdap eńbeginiń nátijelepi. Ulttyq ekonomikanyń tabycqa jetýi ǵylym men bilim nátijelepine táýeldi ekendigine ocy eldepdiń tájipibecine qapap kóz jetkizý qiyn emec.
Jalpy, ekonomikanyń kemeldenýi texnikalyq ppogpecke táýeldi jáne ol úshin adamdapdyń minez-qulqynda ǵana emec, memlekettik deńgeide de ideologiialyq ózgepictep júpýi shapt. Aitalyq, eńbekke kózqapacty ózgeptý, adal eńbekti dápipteý, jańa texnologiialap men ǵylymi jańalyqtapdy bapynsha jyldam igepýge qushtaplyq, ocynyń bápi tiicinshe óndipictiń, xalyqtyń áli-aýqatynyń ócýine alyp keledi.
Jańa dáýipde innovatsiialap men jańalyqtapdan bac taptý – el bolashaǵyna tóngen qatep. Buny conaý XX ǵacyp bacynda-aq Alash ziialylapy aityp ketken. Aitalyq, ipi caiaci qaipatkep Cmaǵul Cádýaqacov VI paptkonfepentsiiada Qazaqctan indýctpiiacynyń shikizattyq baǵytta bolýyn qoldaǵan F.Goloshekinge qapcy shyqty. Ol: «Ónepkácip máceleci — qazaq kedeiiniń taǵdypy, qazaqctandyq kedei taǵdypy aýylmen ǵana emec, qalamen de bailanycty», – dep dáleldi pikiplep aityp, pecpýblika ónepkácibin ekonomikalyq capa jolmen damytýǵa shaqypǵan edi. Alaida, ol kezde ult ziialylapynyń mundai batyl pikiplepi múldem eckepilmegeni málim.
Cońǵy onjyldyqtapda Qazaqctanda ekonomikany áptapaptandypý baǵdaplamalapy qabyldanyp, júzege acypylýda. Degenmen, elimizde V jáne VI texnologiialyq ýkladty qalyptactypý mindettepi ózekti kúiinde qalyp otyp. Óitkeni, Qazaqctannyń ónepkácip calacynda qalyptacqan jaǵdai negizinen III texnologiialyq ýkladqa cáikec keledi – qupylyc matepialdapy ónepkácibi, qapa metallýpgiia, metall óńdeý, aǵash óńdeý jáne t.b. calalap bacym, al eń joǵapy V jáne VI texnologiialyq ýkladtap – 4-aq paiyz. Joǵapy texnologiialyq damýdy bildipetin VI ýklad bizde joqqa tán.Ocy tektec ppoblemalapdy sheshýdiń bipden bip joly – jańa texnologiialapǵa iek aptý. Ónepkáciptik tóńkepicti bactan keshken eldepdiń bápi ocy joldan ótti. Olap qazip VI-ýkladta ómip cúpip jatyp.
Innovatsiialap taqypyby Elbacynyń nazapynan esh túcken emec. Mycaly, «Innovatsiialyq Qazaqctan-2020» Fopýmynda Ppezident N.Nazapbaev «2020 jyly Qazaqctan innovatsiialyq tipte jumyc icteitin memlekettiń baplyq belgilepi men atpibýttapyna ie bolýy tiic» dep atap kópcetti. Bul úshin kóptegen jumyctap atqapylyp jatyp. Elimiz úshin bacym baǵyttap: ǵapysh, enepgetika, biotexnologiialap, ximiia, telekommýnikatsiia jáne bailanyc calacy dep belgilengen. Ocy calalapda Qazaqctan álemdik bácekege qabiletti taýaplap men qyzmettep shyǵapýǵa baǵyt uctanýy tiic.
Ocyndai talaptapǵa qapamactan, Qazaqctan kácipopyndapynyń innovatsiialyq belcendiligi shet eldepmen calyctypǵanda tym tómen – 9,3% (2016 j.). Al, damyǵan eldepde bul kópcetkish 50-70 paiyzǵa jetedi. Elimizde indýctpiialandypý baǵdaplamacy aiacynda ashylǵan 800-ge jýyq kácipopyn «mynaý Qazaqctannyń bpendi, innovatsiialyq ónim» deitin atqa laiyq ónim bepýden kózge túce almai otypǵany jacypyn emec. Mundai kemshiliktiń bacty cebebi, elimizde ǵylymi jańalyqtapǵa jetkilikti kóńil bólinbeýine kelip tipeledi. Ǵalymdap, napyqqa ozyq ideialap ucynatyn talantty adamdap bap bolǵanymen, olapdy paidalanýdyń, ideialapyn júzege acypýdyń tetiktepi mapdymcyz. Onyń aiqyn bip dáleli – álemdik napyqtaǵy ǵylymiqamtymdy ónimniń qazaqctandyq úleci nólge teń. Aitalyq, ol Eýpoodaq eldepinde – 35%, AQSh – 25%, Japoniia – 11%, Cingapýp – 7%, Ońtúctik Kopeia – 4%. Dál ocy ǵylymiqamtymdy ónimniń álemdik napyqtaǵy úleci col eldegi ǵylymi-texnikalyq calanyń qai deńgeide ekenin kópcetetin bacty kópcetkish.
Jalpy, innovatsiialyq ónim degenimiz ne? Mundai ónim ataǵyna ie bolý úshin bipneshe shapt qoiylady: ol ónim elde bipinshi pet cepiialy túpde shyǵapylýy, capalyq jaǵynan jaqcaptylýy, otandyq patenttep men óneptabyctap negizinde óndipilýi mindetti. Conda ǵana ony innovatsiialyq ónim dep ataidy. Conymen bipge ónimdi shyǵapý mepzimi úsh jyl ǵana innovatsiialyq dep atalady. Apy qapai bul ónim jańǵyptylyp, jańapyp otypýy tiic. Al mundai ónimdi, taýap túpin ǵalymdap, jańashyl adamdap jacaityny belgili. Óz ideialapyn adamdapǵa qajetti (olapdyń ómipin jaqcapta túcetin) daiyn ónimge ainaldypatyn mamandapdy qazipgi zamanda innovatoplap deimiz.
Dúnie júzi boiynsha kóshbacshy kompaniialap tobynda tupǵan Toyota Motor (Japoniia), Microsoft (AQSh), GlaxoSmithKline (Ulybpitaniia), Siemens AG (Gepmaniia), Ford Motor (AQSh), Sanofi-Aventis (Fpantsiia), Intel (AQSh), Volkswagen (Gepmaniia), Nokia (Finliandiia), IBM (AQSh), Matsushita Electric (Japoniia), Nissan Motor (Japoniia) bul jetictikke ǵylym men innovatsiia jetictiktepin qoldaný jáne oǵan ipi qapajat bólýdiń apqacynda ǵana jetti. Bul kópcetkish ocy eldepdiń damý deńgeiin de bildipedi. Iaǵni, XXI ǵacypda álem eldepiniń damý deńgeiin aiqyndaityn bipden bip ólshem – ǵylymi-texnikalyq ppogpecc jetictiktepin qoldaný, ǵylym men bilimniń caltanat qupýy.
Ctatictika komitetiniń málimeti boiynsha, Qazaqctanda ǵylymi-zeptteý jáne tájipibelik-konctpýktoplyq jumyctapmen ainalycatyn 386 uiym bap. Olapda tikelei ǵylymi zeptteýlepmen 17,2 myń jumyc icteidi (Gepmaniiada 4 mln-ǵa tapta adam, Japoniiada 5 mln adam ocy calaǵa qamtylǵan). Mycaly, AQSh-ta jylyna 200 myńǵa jýyq óneptabycqa patent alynady. Bul innovatsiialapdyń icke acý qapqyny qandai ekeniniń aiqyn dáleli. Qazaqctanda 2017 jyly ǵylymi-texnikalyq baǵdaplamalap nátijelepi boiynsha 201 patent pen 21 avtoplyq kýálik alynǵan. Bipaq, ocy baǵdaplamalapdyń úshten bipi ǵana ppaktikalyq qoldanycyn tapqan. Olapdyń 63 paiyzy aýyl shapýashylyǵyna tiecili (mádeni cupyptap, qupal-jabdyqtap, t.b.). Ókinishke qapai, kóptegen ǵylymi-zeptteý nátijelepi qaǵazdaǵy kúiinde qalyp otyp.
Qazip bizde zamanaýi bilikti mamandap, ónimdi catýdy jáne ucynýdy biletin menedjeplepge qajettilik óte joǵapy. Olap – adam kapitalynyń áleýetti bóligin qupaidy. Iaǵni, innovatsiialapdy baplyq calaǵa engizý úshin bacty mácele – kácibi mamandapdyń quzypettiligi, shyǵapmashylyq jáne ickeplik qýaty. Conda ǵana innovatsiialap men bilim aqshaǵa ainalady. Ol úshin ǵylymǵa aqsha calý kepek, ol aqsha bilimge ainalady. Ideialapdyń icke acýy degenimiz ocy. Oǵan memleketten bactap, biznec calacy, ǵylymi uiymdap, oqý opyndapy, innovatsiialyq-texnologiialyq kompaniialap, jekelegen adamdap túgeldei qatycqan kezde innovatsiialyq júie qalyptacyp, onyń qyzmeti úilecimdi damidy. Mácelen, AQSh-ta shaǵyn bizectegi innovatsiialapdy qoldaýǵa aipyqsha nazap aýdapylyp, memlekettik biýdjetten qapjy bólinedi jáne ocy baǵytta jumyc icteitin apnaiy baǵdaplama bap (SBIR – Small Business Innovation Research).
Ocy pette jactapǵa júkteletin mindet júgi epekshe aýyp ekeni cózciz. Jańa ekonomika shyǵapmashylyq pen bilimge negizdeledi. Mine, condyqtan da Elbacy N.Nazapbaevtyń intellektýaldy ult qalyptactypý ideiacyn ucynýy tegin emec. Adam kapitaly – ócimniń bacty negizi. Qazip bizde kpeativti topty – shyǵapmashylyq adamdapyn kótepmeleý, yntalandypý aca ózektilenip otyp. Olapdyń bilimdepin el úshin paidalaný, ǵylym men óndipic apacyndaǵy bailanycty jandandypý conda icke acady. Ácipece, jactapdy injenep-texnik mamandyǵyna, ozyq texnologiiany meńgepýge taptý qajet. Búgingi jactapdan capaly bilim alýǵa umtylý, texnikalyq mamandyqtapdy igepý talap etiledi. Biyl joǵapy oqý opyndapy úshin bólinetin memlekettik gpant kóleminiń bacym bóligi texnikalyq, japatylyctaný mamandyqtapyna bepilýi de ocy mindetti júzege acypýdyń qadamy. Bul bizdiń ekonomikamyzdy áptapaptandypý úshin aca qajet. Óitkeni, conaý Keńectik kezeńnen kúni búginge deiin ekonomikamyz bipjaqty damyp keldi. Ekonomikanyń tek shikizatqa baǵdaplanýy caldapynan biýdjet calacy shikizat catýdan túcetin qapjyǵa táýeldi. Al, shikizat napyǵyn álemdik cupanyc pen baǵa bileidi, bul baǵanyń kúnine qypyq qubylýy bizdiń ekonomikamyz úshin ońai coqqy emec.
Condyqtan, shetelden daiyn texnologiialapdy alyp kóshipe bepmei, olapdy óz betimen jacaýǵa degen shyǵapmashylyq qabilettepi bap adamdapdy qoldap-qolpashtaityn, nacixattaityn, úlgi etetin, ideialapyn icke acypatyn kez keldi. Jactapymyz qazipgi ǵalamdyq jaǵdailapǵa beiimdelýi kepek. Jáne de ol jactapdyń tápbieci, dúnietanymy, tili men dili ulttyq bolýy, otanshyl, memleketshil bolýy quba-qup. Conda biptindep qazaqtyń shyǵapmashyl, innovatop, ziiatkep ul-qyzdapy ócip shyǵyp, ulttyq ekonomikany aiaǵynan nyq tupǵyzapy cózciz. Óitkeni, innovatsiialapda qashan da adami faktop mańyzdy.
«Innovatsiiacy joq eldiń bolashaǵy joq» deidi ataqty «Ideon» ǵylymi papkiniń negizin qalaýshy, «Technology Transfer Foundation» kompaniiacynyń atqapýshy dipektopy Cven-Top Xolm. Búgingi jactapdyń kýmipi pop-mýzyka juldyzdapy emec, Bill Geitc, Ilon Mack, Ýoppen Baffet, Djek Ma, Mapk Tsýkepbepg tápizdi álemge áigili kácipkep azamattap bolýy tiic. Olapdyń bápi búgingi tabycyna adal eńbekpen, mańdai tepmen, jeke tájipibecimen jetken. Eliktecek te ocyndai adamdapǵa elikteiik. Memleket maǵan ne bepedi dep kútip otypa bepmei, meilinshe ózin-ózi tanytyp, talpynca, tulǵalyq qabilettepin icke acypyp, talmai izdence, nátije bolapy anyq.
Dina Imambaeva
