Qazaqstan 2008 jyly Halyqaralyq múgedektigi bar adamdardyń kuqyǵyn qorǵaý jónindegi konventsiianyń qatysýshysy boldy. Inkliýzivti bilim berý bul qujattyń mindetti bóliminiń biri bolatyn. Inkliýzivti bilim berý erekshe muqtajdyqtary bar balalardyń jalpy bilim beretin mektepterdegi oqytý úrdisin sipattaýda qoldanylady. Inkliýzivti oqytý negizinde balalardyń qandai da bir diskriminatsiiasyn joqqa shyǵarý, oqytýdyń erekshe qajettiligi bar balalarǵa arnaiy jaǵdai qalyptastyrý ideologiiasy jatyr. Múmkindigi shekteýli tirkesiniń maǵynasy tym jalpaq. Sondyqtan mamandar densaýlyǵynda qandai da bir kinárati bar adamdy «múgedekti bar tulǵa» degen jón deidi. Biz de osy tirkesti qoldanaiyq. Mektepterde inkliýzivti oqytýdyń engenine kóp bola qoiǵan joq. Al qazir kolledjderde múgedekti bar myńdaǵan jas bilim alyp jatyr.
Inkliýzvti bilim berý mektep úshin tiimdi
Memleket múgedektigi bar balalardyń jalpy bilim beretin mektepterde oqytylýyn únemi eske salyp otyrady. Sol úshin de mektepke jaǵdai jasaidy. Inkliýziiasy bar bir bala úsh balaǵa teńestiriledi. Eger synypta múgedektigi bar bir bala bar bolsa, onda synyp 21 bala ǵana oqysa da kishi toptarǵa bólinedi. Bul memleketke shyǵyn. Qalai deisiz ǵoi? Bir muǵalimge sabaq ótken saǵaty úshin ailyq tóleýdiń ornyna, endi kishi topqa bólingendikten tóleitin jalaqy eki, keide úsh esege ósedi. Demek damýynda tejeý bar balalardy oqytý mektep úshin tiimdi. Bul norma zańmen bektilgen. Qazaqstandaǵy ár balanyń Konstitýtsiiaǵa sáikes tegin orta bilim alýǵa quqy bar. Elimizdegi 34 mektepte jan basyna qarjy aýdarý eksperimenti birneshe jyldan beri jalǵasyp keledi. Mektepte oqityn ár bala úshin memleketten jylyna bastaýysh synypqa 260 myń teńgedei kelse, joǵary synyptar úshin 500 myńǵa deiingi qarjy keledi. Eger bala basqa mektepke aýyssa, demek qarjy da sol mektepke aýysady.
Al jalpy bilim beretin mekteptegi balalar múgedektigi bar balalarǵa qalai qaraidy? Ol balany mazaqtap, namysyna tie me? Bul suraqqa Májilis depýtaty Irina Smirnova bylai jaýap bergen edi:
– Men mektepte muǵalim, keiin direktorlyq qyzmetterde istedim. Osydan on jyl buryn 5-synypta múgedektigi bar qyz oqydy. Anasy kún saiyn mektepke ákelip, bir synyptan ekinshi synypqa kóterip alyp júretin. Ol kezde mektepte arbamen júrý múmkin emes bolatyn. Barlyq jerde baspaldaq bar. Mektepte damýynda tejeýi bar balalarǵa jaǵdai múlde jasalmaǵan. Qyzy sabaq oqyp otyrǵanda anasy ony uialtpaý úshin klastyń syrtynda kútip otyratyn. Bir kúni qyzynyń qabyrǵa jaǵalap ketip bara jatqanyn kórdim. Al synyptastary onyń qolynan ustap, ony súiep kele jatty. Taǵy bir mysal aitaiyn. Mektebimizge jańadan er muǵalim keldi. Ózi jap-jas. Onyń qoly men aiaǵynyń bilesizikterine deiingi jerdiń ornyna qysqysh bolatyn. Balalardyń muǵalimge degen qarym-qatynasy qalai bolar eken dep qoryqqan edim. Biraq balalar ony jaqsy qabyldady. Qol berip amandasatyn bolypty. Óitkeni ol óte jaqsy muǵalim bolatyn. Ol eki ai ishinde qazaqsha men orysshany úirenip aldy. Onyń balalarmen tatý bolatyny sonshalyq, olar onyń ereksheligin tipti kózge ilmeitin. Ózge balalar erekshe balalarǵa qatal bolady degenniń barlyǵyn úlkender shyǵaryp alǵan. Bári balalarymyzdy qalai tárbielep, ne nársege baǵyttaitynymyzǵa bailanysty.
2 526 múgedektigi bar bala kolledjderde bilim alady
Elimizde 29 Tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý salasynda múgedektigi bar 2 526 bala oqidy. Onyń ishinde 1 741 stýdenttiń bala kezden damýynda shekteý bolsa, 725-i birinshi jáne ekinshi toptaǵy múgedektigi bar bilimgerler. Respýblikada 824 kolledj bolsa, onyń 30%-ynda erekshe bilim berýdi qajet etetin stýdentter úshin arnaiy jaǵdai jasalǵan. Kedergisiz qozǵalysqa qoljetimdilik deńgeii joǵary. Bul kórsetkish 2022 jylǵa deiin 40%-ǵa jetýi tiis. Ókinishke qarai, inkliýzivti bilim berý deńgeii áli tolyq qanaǵattandyrmaidy. Biraq bastysy bul salanyń elge kerek ekenin memlekettik deńgeide bári túsinedi ári nátijeli jumystar atqarylýda.
Kolledjderge túsýdiń kedergisiz printsipi týraly aitatyn bolsaq, onda arnaiy mektepterdiń túlekterine sertifikat emes, qalypty aqyl-oi qabileti tómen adamdar úshin bilim týraly kýálik bere bastady. Sondai-aq bul sanattaǵy stýdentter úshin 2018-2019 oqý jylynda «Kásipqor» holdinginiń ádistemelik usynymdary negizinde 2017 jyly ázirlengen arnaiy oqý baǵdarlamasyn synaqtan ótkizý júzege asyrylady.
Bilimge teńdei qoljetimdilikti qamtamasyz etý úshin Tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý mamandyqtary men biliktiliginiń klassifikatory 68 mamandyq boiynsha oqytady. «Kásipker» holdingi ázirlep jatqan baǵdarlamada damýynda tejeýi bar adamdardyń aýrý deńgeiine qarai 20 mamandyq boiynsha jumysqa qabiletti qalyptastyrady. Jańa baǵdarlama boiynsha stýdentter 1 jyl 10 ai oqidy. Inkliýzivti bilim berý boiynsha muǵalimderdiń biliktiligin arttyrýǵa arnalǵan kýrstar da uiymdastyrylǵan. Sondai-aq búgingi kúni arnaiy bilim berý qajettilikteri bar balalardy oqytýdyń muǵalimderine jan basyna shaqqandaǵy qosymsha aqy tóleý qarastyrylǵan.
Qazirgi tańda inkliýzivti bili berý salasyna memleketten bólek Úkimettik emes uiymdar da basa nazar aýdaryp jatyr. Demek azamattyq qoǵam múgedektigi bar adamdarǵa bei-jai qaramaidy. 2017 jyly Bilim jáne ǵylym ministrligi men Synergy qorynyń bastamasymen Qazaqstan halyqaralyq Abilympics (Abilimpiks) pen DeafSkills qozǵalysyna qosyldy. DeafSkills – estý qabileti nashar adamdar arasynda kásibi daǵdylardy damytý boiynsha halyqaralyq jarystardyń qozǵalysy. Soǵan sáikes múgedektigi bar jigitter men qyzdar qatysqan alǵashqy chempionat uiymdastyryldy. Al biyl saiys 3-6 jeltoqsan arasynda ótti.
Inkliýzivti bilim berýdi damytýda materialdy-tehnikalyq bazadan bólek, qoǵamnyń daiyndyǵy da mańyzdy. Pedagogtardy daiyndyqtan ótkizýden bólek, ózge balalar men ata-analardyń tózimdilik pen túsinistik tanytýy kerek.
