قازاقستان 2008 جىلى حالىقارالىق مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامداردىڭ كۇقىعىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ كونۆەنتسييانىڭ قاتىسۋشىسى بولدى. ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ بۇل قۇجاتتىڭ مٸندەتتٸ بٶلٸمٸنٸڭ بٸرٸ بولاتىن. ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ ەرەكشە مۇقتاجدىقتارى بار بالالاردىڭ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردەگٸ وقىتۋ ٷردٸسٸن سيپاتتاۋدا قولدانىلادى. ينكليۋزيۆتٸ وقىتۋ نەگٸزٸندە بالالاردىڭ قانداي دا بٸر ديسكريميناتسيياسىن جوققا شىعارۋ, وقىتۋدىڭ ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار بالالارعا ارنايى جاعداي قالىپتاستىرۋ يدەولوگيياسى جاتىر. مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ تٸركەسٸنٸڭ ماعىناسى تىم جالپاق. سوندىقتان ماماندار دەنساۋلىعىندا قانداي دا بٸر كٸنەراتٸ بار ادامدى «مٷگەدەكتٸ بار تۇلعا» دەگەن جٶن دەيدٸ. بٸز دە وسى تٸركەستٸ قولدانايىق. مەكتەپتەردە ينكليۋزيۆتٸ وقىتۋدىڭ ەنگەنٸنە كٶپ بولا قويعان جوق. ال قازٸر كوللەدجدەردە مٷگەدەكتٸ بار مىڭداعان جاس بٸلٸم الىپ جاتىر.
ينكليۋزۆتٸ بٸلٸم بەرۋ مەكتەپ ٷشٸن تيٸمدٸ
مەملەكەت مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالاردىڭ جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەردە وقىتىلۋىن ٷنەمٸ ەسكە سالىپ وتىرادى. سول ٷشٸن دە مەكتەپكە جاعداي جاسايدى. ينكليۋزيياسى بار بٸر بالا ٷش بالاعا تەڭەستٸرٸلەدٸ. ەگەر سىنىپتا مٷگەدەكتٸگٸ بار بٸر بالا بار بولسا, وندا سىنىپ 21 بالا عانا وقىسا دا كٸشٸ توپتارعا بٶلٸنەدٸ. بۇل مەملەكەتكە شىعىن. قالاي دەيسٸز عوي? بٸر مۇعالٸمگە ساباق ٶتكەن ساعاتى ٷشٸن ايلىق تٶلەۋدٸڭ ورنىنا, ەندٸ كٸشٸ توپقا بٶلٸنگەندٸكتەن تٶلەيتٸن جالاقى ەكٸ, كەيدە ٷش ەسەگە ٶسەدٸ. دەمەك دامۋىندا تەجەۋ بار بالالاردى وقىتۋ مەكتەپ ٷشٸن تيٸمدٸ. بۇل نورما زاڭمەن بەكتٸلگەن. قازاقستانداعى ەر بالانىڭ كونستيتۋتسيياعا سەيكەس تەگٸن ورتا بٸلٸم الۋعا قۇقى بار. ەلٸمٸزدەگٸ 34 مەكتەپتە جان باسىنا قارجى اۋدارۋ ەكسپەريمەنتٸ بٸرنەشە جىلدان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ. مەكتەپتە وقيتىن ەر بالا ٷشٸن مەملەكەتتەن جىلىنا باستاۋىش سىنىپقا 260 مىڭ تەڭگەدەي كەلسە, جوعارى سىنىپتار ٷشٸن 500 مىڭعا دەيٸنگٸ قارجى كەلەدٸ. ەگەر بالا باسقا مەكتەپكە اۋىسسا, دەمەك قارجى دا سول مەكتەپكە اۋىسادى.
ال جالپى بٸلٸم بەرەتٸن مەكتەپتەگٸ بالالار مٷگەدەكتٸگٸ بار بالالارعا قالاي قارايدى? ول بالانى مازاقتاپ, نامىسىنا تيە مە? بۇل سۇراققا مەجٸلٸس دەپۋتاتى يرينا سميرنوۆا بىلاي جاۋاپ بەرگەن ەدٸ:
– مەن مەكتەپتە مۇعالٸم, كەيٸن ديرەكتورلىق قىزمەتتەردە ٸستەدٸم. وسىدان ون جىل بۇرىن 5-سىنىپتا مٷگەدەكتٸگٸ بار قىز وقىدى. اناسى كٷن سايىن مەكتەپكە ەكەلٸپ, بٸر سىنىپتان ەكٸنشٸ سىنىپقا كٶتەرٸپ الىپ جٷرەتٸن. ول كەزدە مەكتەپتە اربامەن جٷرۋ مٷمكٸن ەمەس بولاتىن. بارلىق جەردە باسپالداق بار. مەكتەپتە دامۋىندا تەجەۋٸ بار بالالارعا جاعداي مٷلدە جاسالماعان. قىزى ساباق وقىپ وتىرعاندا اناسى ونى ۇيالتپاۋ ٷشٸن كلاستىڭ سىرتىندا كٷتٸپ وتىراتىن. بٸر كٷنٸ قىزىنىڭ قابىرعا جاعالاپ كەتٸپ بارا جاتقانىن كٶردٸم. ال سىنىپتاستارى ونىڭ قولىنان ۇستاپ, ونى سٷيەپ كەلە جاتتى. تاعى بٸر مىسال ايتايىن. مەكتەبٸمٸزگە جاڭادان ەر مۇعالٸم كەلدٸ. ٶزٸ جاپ-جاس. ونىڭ قولى مەن اياعىنىڭ بٸلەسٸزٸكتەرٸنە دەيٸنگٸ جەردٸڭ ورنىنا قىسقىش بولاتىن. بالالاردىڭ مۇعالٸمگە دەگەن قارىم-قاتىناسى قالاي بولار ەكەن دەپ قورىققان ەدٸم. بٸراق بالالار ونى جاقسى قابىلدادى. قول بەرٸپ امانداساتىن بولىپتى. ٶيتكەنٸ ول ٶتە جاقسى مۇعالٸم بولاتىن. ول ەكٸ اي ٸشٸندە قازاقشا مەن ورىسشانى ٷيرەنٸپ الدى. ونىڭ بالالارمەن تاتۋ بولاتىنى سونشالىق, ولار ونىڭ ەرەكشەلٸگٸن تٸپتٸ كٶزگە ٸلمەيتٸن. ٶزگە بالالار ەرەكشە بالالارعا قاتال بولادى دەگەننٸڭ بارلىعىن ٷلكەندەر شىعارىپ العان. بەرٸ بالالارىمىزدى قالاي تەربيەلەپ, نە نەرسەگە باعىتتايتىنىمىزعا بايلانىستى.
2 526 مٷگەدەكتٸگٸ بار بالا كوللەدجدەردە بٸلٸم الادى
ەلٸمٸزدە 29 تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا مٷگەدەكتٸگٸ بار 2 526 بالا وقيدى. ونىڭ ٸشٸندە 1 741 ستۋدەنتتٸڭ بالا كەزدەن دامۋىندا شەكتەۋ بولسا, 725-ٸ بٸرٸنشٸ جەنە ەكٸنشٸ توپتاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار بٸلٸمگەرلەر. رەسپۋبليكادا 824 كوللەدج بولسا, ونىڭ 30%-ىندا ەرەكشە بٸلٸم بەرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن ستۋدەنتتەر ٷشٸن ارنايى جاعداي جاسالعان. كەدەرگٸسٸز قوزعالىسقا قولجەتٸمدٸلٸك دەڭگەيٸ جوعارى. بۇل كٶرسەتكٸش 2022 جىلعا دەيٸن 40%-عا جەتۋٸ تيٸس. ٶكٸنٸشكە قاراي, ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ دەڭگەيٸ ەلٸ تولىق قاناعاتتاندىرمايدى. بٸراق باستىسى بۇل سالانىڭ ەلگە كەرەك ەكەنٸن مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە بەرٸ تٷسٸنەدٸ ەرٸ نەتيجەلٸ جۇمىستار اتقارىلۋدا.
كوللەدجدەرگە تٷسۋدٸڭ كەدەرگٸسٸز پرينتسيپٸ تۋرالى ايتاتىن بولساق, وندا ارنايى مەكتەپتەردٸڭ تٷلەكتەرٸنە سەرتيفيكات ەمەس, قالىپتى اقىل-وي قابٸلەتٸ تٶمەن ادامدار ٷشٸن بٸلٸم تۋرالى كۋەلٸك بەرە باستادى. سونداي-اق بۇل ساناتتاعى ستۋدەنتتەر ٷشٸن 2018-2019 وقۋ جىلىندا «كەسٸپقور» حولدينگٸنٸڭ ەدٸستەمەلٸك ۇسىنىمدارى نەگٸزٸندە 2017 جىلى ەزٸرلەنگەن ارنايى وقۋ باعدارلاماسىن سىناقتان ٶتكٸزۋ جٷزەگە اسىرىلادى.
بٸلٸمگە تەڭدەي قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تەحنيكالىق جەنە كەسٸپتٸك بٸلٸم بەرۋ ماماندىقتارى مەن بٸلٸكتٸلٸگٸنٸڭ كلاسسيفيكاتورى 68 ماماندىق بويىنشا وقىتادى. «كەسٸپكەر» حولدينگٸ ەزٸرلەپ جاتقان باعدارلامادا دامۋىندا تەجەۋٸ بار ادامداردىڭ اۋرۋ دەڭگەيٸنە قاراي 20 ماماندىق بويىنشا جۇمىسقا قابٸلەتتٸ قالىپتاستىرادى. جاڭا باعدارلاما بويىنشا ستۋدەنتتەر 1 جىل 10 اي وقيدى. ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ بويىنشا مۇعالٸمدەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ارنالعان كۋرستار دا ۇيىمداستىرىلعان. سونداي-اق بٷگٸنگٸ كٷنٸ ارنايى بٸلٸم بەرۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالاردى وقىتۋدىڭ مۇعالٸمدەرٸنە جان باسىنا شاققانداعى قوسىمشا اقى تٶلەۋ قاراستىرىلعان.
قازٸرگٸ تاڭدا ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸ بەرۋ سالاسىنا مەملەكەتتەن بٶلەك ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار دا باسا نازار اۋدارىپ جاتىر. دەمەك ازاماتتىق قوعام مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدارعا بەي-جاي قارامايدى. 2017 جىلى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸ مەن Synergy قورىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالىقارالىق Abilympics (ابيليمپيكس) پەن DeafSkills قوزعالىسىنا قوسىلدى. DeafSkills – ەستۋ قابٸلەتٸ ناشار ادامدار اراسىندا كەسٸبي داعدىلاردى دامىتۋ بويىنشا حالىقارالىق جارىستاردىڭ قوزعالىسى. سوعان سەيكەس مٷگەدەكتٸگٸ بار جٸگٸتتەر مەن قىزدار قاتىسقان العاشقى چەمپيونات ۇيىمداستىرىلدى. ال بيىل سايىس 3-6 جەلتوقسان اراسىندا ٶتتٸ.
ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋدٸ دامىتۋدا ماتەريالدى-تەحنيكالىق بازادان بٶلەك, قوعامنىڭ دايىندىعى دا ماڭىزدى. پەداگوگتاردى دايىندىقتان ٶتكٸزۋدەن بٶلەك, ٶزگە بالالار مەن اتا-انالاردىڭ تٶزٸمدٸلٸك پەن تٷسٸنٸستٸك تانىتۋى كەرەك.
