Foto:gov.kz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda atom elektr stantsiiasyn salý boiynsha "6 qazanda respýblikalyq referendým ótkizý týraly" Jarlyqqa qol qoidy. Jalpy elde AES salý máselesi 1997 jyldan beri kóterilip kele jatyr. Jalpy elimizge atom elektr stantsiiasynyń mańyzy qandai?
ULT.KZ tilshisi bul týraly A. Búrkitbaev atyndaǵy Energetika jáne mashina jasaý institýtynyń zertteýshi-pofessory, Ph.D. doktory Inesh Kenjinadan surap kórgen edi.
- AES salý Qazaqstanǵa ne úshin kerek jáne qandai paidasy bar?
- Qazaqstanda atom elektr stantsiiasyn (AES) salý el úshin mańyzdy, ári qajet. Bul ozyq tehnologiialardy engizý arqyly progrestiń qozǵaýshy kúshine ainalyp, ekonomikalyq jáne energetikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etedi, elektr energiiasynyń tapshylyǵyna qatysty qaýip-qaterlerdi joiady. Sonymen qatar, AES qurylysy materialtaný, radiatsiialyq qaýipsizdik jáne iadrolyq meditsina siiaqty qoldanbaly ǵylymdardyń damýyna serpin berip, ǵylymi zertteýler men tehnologiialyq jetistikterge jańa múmkindikter ashady. Osylaisha, Qazaqstan turaqty damý men strategiialyq qaýipsizdikti arttyrý úshin aitarlyqtai serpin alady.
Atom elektr stantsiiasyn (AES) salý – bul kúrdeli jáne kóp satyly protsess, ol eleýli materialdyq jáne tehnikalyq resýrstardy ǵana emes, sonymen qatar bilikti kadrlardy daiarlaýdy qajet etedi. Mundai jobany júzege asyrý kóptegen jumys oryndaryn quryp, eldiń shetel memleketteri men kompaniialary úshin investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrady. Bul energiiany kóp qajet etetin salalarda yntymaqtastyq ornatý múmkindikterin ashady. Sonymen qatar, AES qurylysy qazirgi ýaqytta tozyǵy jetken kóptegen qýat kózderiniń saldarynan Qazaqstanda týyndaǵan elektr energiiasynyń tapshylyǵyn joiýǵa ǵana emes, sonymen qatar elektr energiiasyn shetelge eksporttaýǵa múmkindik beredi.
- Keibir mamandar balamaly energiia kózderin paidalaný arqyly da energiia tapshylyǵynyń ornyn toltyrýǵa bolady dep aitady. Qazaqstanda balamaly energiia kózderin paidalaný qanshalyqty múmkin jáne energiia tapshylyǵyn tolyq jaba ala ma?
- Elektr energiiasynyń tapshylyǵyn balamaly energiia kózderi arqyly toltyrý múmkin emes, sebebi olar shaǵyn energetikaǵa jatady, al atom jáne kómirsýtek energetikasy iri energetikany bildiredi. Balamaly energiia kózderi tabiǵi jaǵdailar qolaily aýyldyq jerlerde turmystyq qajettilikter úshin jergilikti deńgeide qoldanylýy múmkin. Alaida ónerkásiptik óndiris úshin balamaly energiia kózderi elektr energiiasynyń tapshylyǵyn ótei almaidy, sebebi olar kóp oryn alady, óte qymbatqa túsedi jáne Qazaqstan úshin ekonomikalyq turǵydan tartymsyz. Osylaisha, balamaly energetika jergilikti qajettilikterge jaramdy bolǵanymen, iri óndiris úshin fizikalyq shekteýlerge bailanysty qolaisyz.
- Qazaqstanda AES salynatyn bolsa, mamandar tapshylyǵy oryn almai ma?
- Mamandar tapshylyǵy týyndamaidy, sebebi AES qurylysy – bul uzaq protsess, osy ýaqyt ishinde Qazaqstanda qajetti kadrlardy daiyndaýǵa úlgeredi. Birinshiden, mundai jobany júzege asyrý elde mamandardy oqytý júiesin jolǵa qoiýǵa jetkilikti ýaqyt bar. Ekinshiden, AES qurylysyn júrgizýge jaýapty tarap óz mamandaryn usynady jáne jergilikti kadrlardy qosymsha oqytýmen ainalysady. Sonymen qatar, joǵary oqý oryndarynda jańa bilim berý baǵdarlamalary engizilip, bilikti jumysshylar tapshylyǵyn joiýǵa múmkindik beredi. Osylaisha, kadrlar tapshylyǵy kútilmeidi.
- Jalpy AES salý qanshalyqty kúrdeli protsess? Ol qansha ýaqytty alýy múmkin?
- AES qurylysy – bul tek stantsiianyń ózin salýmen shektelmeitin, sonymen qatar qajetti infraqurylymdy, sonyń ishinde arhitektýralyq nysandar men elektr jelilerin jasaýdy qamtityn kúrdeli jáne kóp satyly protsess. Bul protsess 5 jyldan 8 jylǵa deiin sozylýy múmkin. Osy ýaqyt ishinde mamandardy da, qajetti infraqurylymdy da daiyndaýǵa múmkindik bar. Alaida merzimder men egjei-tegjeiler elimiz qandai naqty AES jobasyn tańdaitynyna bailanysty bolady. Qazirgi ýaqytta qai joba men reaktor túri tańdalatyny jáne qai elmen yntymaqtastyq ornatylatyny belgisiz. Energobloktyń parametrleri men onyń qýatyn qosa alǵanda, barlyq osy faktorlar qurylys barysy men merzimderine áser etedi.
- AES-tiń qaýipsizdigin qalai qamtamasyz etýge bolady? AES-te qandai tótenshe jaǵdai bolýy múmkin?
- Qazirgi ýaqytta AES-tiń qaýipsizdik deńgeii joǵary, sebebi aldyńǵy energobloktardy paidalaný barysynda týyndaǵan barlyq yqtimal máseleler eskerilgen. Qazirgi zamanǵy AES-terde belsendi jáne passivti qorǵanys júieleriniń kombinatsiiasy qoldanylady, bul qosymsha senimdilikti qamtamasyz etedi. Mysaly, bir júie isten shyqqan nemese ajyratylǵan jaǵdaida, avtomatty túrde basqa júieler iske qosylyp, reaktordy qaýipsiz toqtatýǵa jáne apattyq jaǵdailardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Osylaisha, AES qaýipsizdigin qamtamasyz etýdegi qazirgi tásilder olardy paidalanýdy barynsha qorǵalǵan ári qaýipsiz etedi.
Qazirgi ýaqytta qurylysqa negizinen sý-sýly reaktorlar qarastyrylýda. Bul reaktorlar eń qaýipsizderdiń biri bolyp sanalady, óitkeni olar álemde eń keńinen qoldanylatyn reaktor túri. Osynyń arqasynda olardyń barlyq kemshilikteri muqiiat zerttelip, joiyldy, bul olardy bolashaq AES úshin senimdi jáne qaýipsiz tańdaý etedi.
AES-te, kez kelgen basqa elektr stantsiiasynda siiaqty, ártúrli shtattan tys jaǵdailar oryn alýy múmkin. Degenmen, qazirgi kezde barlyq yqtimal tótenshe jaǵdailar úshin sheshimder ázirlengen. Qazirgi zamanǵy AES-terde qoldanylatyn belsendi jáne passivti qorǵanys júieleriniń úilesimi kez kelgen máselelerdi tiimdi sheshýge jáne stantsiianyń qaýipsizdigin kez kelgen jaǵdaida qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
