فوتو:gov.kz
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ بويىنشا "6 قازاندا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ٶتكiزۋ تۋرالى" جارلىققا قول قويدى. جالپى ەلدە اەس سالۋ مەسەلەسٸ 1997 جىلدان بەرٸ كٶتەرٸلٸپ كەلە جاتىر. جالپى ەلٸمٸزگە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىنىڭ ماڭىزى قانداي?
ULT.KZ تٸلشٸسٸ بۇل تۋرالى ا. بٷركٸتباەۆ اتىنداعى ەنەرگەتيكا جەنە ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشٸ-پوفەسسورى, Ph.D. دوكتورى ينەش كەنجينادان سۇراپ كٶرگەن ەدٸ.
- اەس سالۋ قازاقستانعا نە ٷشٸن كەرەك جەنە قانداي پايداسى بار?
- قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (اەس) سالۋ ەل ٷشٸن ماڭىزدى, ەرٸ قاجەت. بۇل وزىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ ارقىلى پروگرەستٸڭ قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالىپ, ەكونوميكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ, ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعىنا قاتىستى قاۋٸپ-قاتەرلەردٸ جويادى. سونىمەن قاتار, اەس قۇرىلىسى ماتەريالتانۋ, رادياتسييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە يادرولىق مەديتسينا سيياقتى قولدانبالى عىلىمداردىڭ دامۋىنا سەرپٸن بەرٸپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگييالىق جەتٸستٸكتەرگە جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشادى. وسىلايشا, قازاقستان تۇراقتى دامۋ مەن ستراتەگييالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرۋ ٷشٸن ايتارلىقتاي سەرپٸن الادى.
اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن (اەس) سالۋ – بۇل كٷردەلٸ جەنە كٶپ ساتىلى پروتسەسس, ول ەلەۋلٸ ماتەريالدىق جەنە تەحنيكالىق رەسۋرستاردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بٸلٸكتٸ كادرلاردى دايارلاۋدى قاجەت ەتەدٸ. مۇنداي جوبانى جٷزەگە اسىرۋ كٶپتەگەن جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, ەلدٸڭ شەتەل مەملەكەتتەرٸ مەن كومپانييالارى ٷشٸن ينۆەستيتسييالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرادى. بۇل ەنەرگييانى كٶپ قاجەت ەتەتٸن سالالاردا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن اشادى. سونىمەن قاتار, اەس قۇرىلىسى قازٸرگٸ ۋاقىتتا توزىعى جەتكەن كٶپتەگەن قۋات كٶزدەرٸنٸڭ سالدارىنان قازاقستاندا تۋىنداعان ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋعا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەكتر ەنەرگيياسىن شەتەلگە ەكسپورتتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
- كەيبٸر ماماندار بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋ ارقىلى دا ەنەرگييا تاپشىلىعىنىڭ ورنىن تولتىرۋعا بولادى دەپ ايتادى. قازاقستاندا بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸن پايدالانۋ قانشالىقتى مٷمكٸن جەنە ەنەرگييا تاپشىلىعىن تولىق جابا الا ما?
- ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعىن بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ ارقىلى تولتىرۋ مٷمكٸن ەمەس, سەبەبٸ ولار شاعىن ەنەرگەتيكاعا جاتادى, ال اتوم جەنە كٶمٸرسۋتەك ەنەرگەتيكاسى ٸرٸ ەنەرگەتيكانى بٸلدٸرەدٸ. بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ تابيعي جاعدايلار قولايلى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرمىستىق قاجەتتٸلٸكتەر ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە قولدانىلۋى مٷمكٸن. الايدا ٶنەركەسٸپتٸك ٶندٸرٸس ٷشٸن بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ تاپشىلىعىن ٶتەي المايدى, سەبەبٸ ولار كٶپ ورىن الادى, ٶتە قىمباتقا تٷسەدٸ جەنە قازاقستان ٷشٸن ەكونوميكالىق تۇرعىدان تارتىمسىز. وسىلايشا, بالامالى ەنەرگەتيكا جەرگٸلٸكتٸ قاجەتتٸلٸكتەرگە جارامدى بولعانىمەن, ٸرٸ ٶندٸرٸس ٷشٸن فيزيكالىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى قولايسىز.
- قازاقستاندا اەس سالىناتىن بولسا, ماماندار تاپشىلىعى ورىن الماي ما?
- ماماندار تاپشىلىعى تۋىندامايدى, سەبەبٸ اەس قۇرىلىسى – بۇل ۇزاق پروتسەسس, وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستاندا قاجەتتٸ كادرلاردى دايىنداۋعا ٷلگەرەدٸ. بٸرٸنشٸدەن, مۇنداي جوبانى جٷزەگە اسىرۋ ەلدە مامانداردى وقىتۋ جٷيەسٸن جولعا قويۋعا جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت بار. ەكٸنشٸدەن, اەس قۇرىلىسىن جٷرگٸزۋگە جاۋاپتى تاراپ ٶز ماماندارىن ۇسىنادى جەنە جەرگٸلٸكتٸ كادرلاردى قوسىمشا وقىتۋمەن اينالىسادى. سونىمەن قاتار, جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ەنگٸزٸلٸپ, بٸلٸكتٸ جۇمىسشىلار تاپشىلىعىن جويۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىلايشا, كادرلار تاپشىلىعى كٷتٸلمەيدٸ.
- جالپى اەس سالۋ قانشالىقتى كٷردەلٸ پروتسەسس? ول قانشا ۋاقىتتى الۋى مٷمكٸن?
- اەس قۇرىلىسى – بۇل تەك ستانتسييانىڭ ٶزٸن سالۋمەن شەكتەلمەيتٸن, سونىمەن قاتار قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى, سونىڭ ٸشٸندە ارحيتەكتۋرالىق نىساندار مەن ەلەكتر جەلٸلەرٸن جاساۋدى قامتيتىن كٷردەلٸ جەنە كٶپ ساتىلى پروتسەسس. بۇل پروتسەسس 5 جىلدان 8 جىلعا دەيٸن سوزىلۋى مٷمكٸن. وسى ۋاقىت ٸشٸندە مامانداردى دا, قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى دا دايىنداۋعا مٷمكٸندٸك بار. الايدا مەرزٸمدەر مەن ەگجەي-تەگجەيلەر ەلٸمٸز قانداي ناقتى اەس جوباسىن تاڭدايتىنىنا بايلانىستى بولادى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قاي جوبا مەن رەاكتور تٷرٸ تاڭدالاتىنى جەنە قاي ەلمەن ىنتىماقتاستىق ورناتىلاتىنى بەلگٸسٸز. ەنەرگوبلوكتىڭ پارامەترلەرٸ مەن ونىڭ قۋاتىن قوسا العاندا, بارلىق وسى فاكتورلار قۇرىلىس بارىسى مەن مەرزٸمدەرٸنە ەسەر ەتەدٸ.
- اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قالاي قامتاماسىز ەتۋگە بولادى? اەس-تە قانداي تٶتەنشە جاعداي بولۋى مٷمكٸن?
- قازٸرگٸ ۋاقىتتا اەس-تٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك دەڭگەيٸ جوعارى, سەبەبٸ الدىڭعى ەنەرگوبلوكتاردى پايدالانۋ بارىسىندا تۋىنداعان بارلىق ىقتيمال مەسەلەلەر ەسكەرٸلگەن. قازٸرگٸ زامانعى اەس-تەردە بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ قورعانىس جٷيەلەرٸنٸڭ كومبيناتسيياسى قولدانىلادى, بۇل قوسىمشا سەنٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. مىسالى, بٸر جٷيە ٸستەن شىققان نەمەسە اجىراتىلعان جاعدايدا, اۆتوماتتى تٷردە باسقا جٷيەلەر ٸسكە قوسىلىپ, رەاكتوردى قاۋٸپسٸز توقتاتۋعا جەنە اپاتتىق جاعدايلاردىڭ الدىن الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. وسىلايشا, اەس قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ قازٸرگٸ تەسٸلدەر ولاردى پايدالانۋدى بارىنشا قورعالعان ەرٸ قاۋٸپسٸز ەتەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قۇرىلىسقا نەگٸزٸنەن سۋ-سۋلى رەاكتورلار قاراستىرىلۋدا. بۇل رەاكتورلار ەڭ قاۋٸپسٸزدەردٸڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى, ٶيتكەنٸ ولار ەلەمدە ەڭ كەڭٸنەن قولدانىلاتىن رەاكتور تٷرٸ. وسىنىڭ ارقاسىندا ولاردىڭ بارلىق كەمشٸلٸكتەرٸ مۇقييات زەرتتەلٸپ, جويىلدى, بۇل ولاردى بولاشاق اەس ٷشٸن سەنٸمدٸ جەنە قاۋٸپسٸز تاڭداۋ ەتەدٸ.
اەس-تە, كەز كەلگەن باسقا ەلەكتر ستانتسيياسىندا سيياقتى, ەرتٷرلٸ شتاتتان تىس جاعدايلار ورىن الۋى مٷمكٸن. دەگەنمەن, قازٸرگٸ كەزدە بارلىق ىقتيمال تٶتەنشە جاعدايلار ٷشٸن شەشٸمدەر ەزٸرلەنگەن. قازٸرگٸ زامانعى اەس-تەردە قولدانىلاتىن بەلسەندٸ جەنە پاسسيۆتٸ قورعانىس جٷيەلەرٸنٸڭ ٷيلەسٸمٸ كەز كەلگەن مەسەلەلەردٸ تيٸمدٸ شەشۋگە جەنە ستانتسييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن كەز كەلگەن جاعدايدا قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
