Migratsiia – keibir memleketter úshin memlekettik qaýipsizdik máselesi, al keibir halyqtyń basyna túsken taýqymet. Áitse de, immigratsiiany qaptaǵan kelimsekterdiń tasqyny dep emes, ulttyq ekonomikanyń boiyna qan bitiretin tyń kúsh ári memlekettiń bolashaq turǵyndary dep qabyldaityn elder de bar. Búginde ótkir taqyrypqa ainalǵan immigratsiiany úsh alpaýyt memlekettiń mysalynda taldaǵandy jón kórdik.
AQSh:
MIGRANTTAR JÁNE DEMOKRATIIa
Gazetimizdiń ótken sanynda AQSh prezidenti Donald Tramptyń jeti musylman memlekettiń azamattaryn shekaradan ótkizbeý týraly jarlyqqa qol qoiǵanyn jazǵanbyz. Jańa migratsiialyq saiasatqa sáikes, Sýdan, Iemen, Liviia, Somali, Irak, Iran jáne Siriia azamattaryna 90 kúnge deiin AQSh aýmaǵyna kirýge ýaqytsha shekteý qoiyldy. Sondai-aq siriialyq bosqyndardy qabyldaýǵa tyiym salynyp, al basqa elderden keletin bosqyndardy AQSh aýmaǵyna kirgizý 120 kúnge deiin toqtatyldy.
Ile-shala bul jarlyq Amerikanyń ózinde jáne basqa memleketterde narazylyq týdyrdy. Al AQSh-tyń ózinde quqyq qorǵaýshy uiymdar prezident jarlyǵynyń kúshin joiýdy talap etip, sotqa bergen. AQSh shtattarynyń 16 bas prokýratýrasy prezident jarlyǵyn el konstitýtsiiasyna qaishy dep jariialady. Al birqatar federaldy sýdialar vizasy bar sheteldikterdi elden kúshtep shyǵarýǵa tosqaýyl qoidy.
Amerikanyń iri qalalary men áýejailarynda prezident jarlyǵyna narazylar qarsylyq sharalaryn ótkizip jatyr. Amerikalyqtar immigrantar men bosqyndardy qorǵaý úshin kóshege shyqty. Al amerikalyq quqyq qorǵaýshylar AQSh iri áýejailarynda kezekshilik uiymdastyryp, Tramp jarlyǵynyń zardaby tigen sheteldikterge tegin keńes berýde.
Narazylyq bildirýshilerdiń ashý-yzasyn odan ári asqyndyrǵan jait – atalmysh shekteýdiń jańadan viza alatyndarǵa ǵana emes, «jasyl kartasy» barlarǵa da qatysty ekendigi. AQSh-ta turǵylyqty turýǵa ruqsaty bar sheteldikterdiń elden shyǵaryla bastaýy jańa saiasatqa qarsylar sanyn arttyrdy. Aqyry, Aq úi qoǵamdyq pikirdiń qysymymen prezident jarlyǵyna ózgertý engizýge májbúr boldy: turǵylyqty turýǵa ruqsaty bar sheteldikterge bul shekteýdiń qatysy joq ekeni resmi rastaldy.
Osy aptada belgili bolǵanyndai, 4 aqpanda Sietldegi AQSh federaldy soty immigratsiialyq jarlyqtyń kúshin ýaqytsha toqtatqan. Osydan soń AQSh Ádilet ministrligi Appeliatsiialyq sotqa shaǵymdanyp, federaldy sot sheshiminiń kúshin joiýdy, al prezident jarlyǵyn qalpyna keltirýdi suraǵan. Biraq AQSh appeliatsiialyq soty Tramp ákimshiliginiń talabyn keri qaitardy. Osylaisha, sot biligi atqarýshy bilikten táýelsiz ekenin kórsetti: demokratiialyq institýttardyń qalai jumys isteitinine kýá boldyq. Appeliatsiialyq sottyń sheshimi boiynsha Tramptyń jarlyǵy biylǵy jyldyń sońyna deiin kúshine enbeýi tiis.
Amerika sotynyń pármendiligi sol, federaldy sottyń sheshimi shyǵa salysymen, atalmysh elderdiń azamattaryna viza berý isi qaita jandandy. Tramp bul jarlyqqa qol qoiǵan kúnnen, iaǵni 27 qańtardan aqpannyń 4-ine deiin az degende 100 000 amerikalyq vizanyń kúshi joiylǵan edi. Endi olardyń bárin qalpyna keltirý jumysy bastaldy.
Áitse de, Tramp óz degeninen qaitar emes, ol Amerika sot júiesimen teke-tireske shyqty. Ol sot sheshimin «qisynsyz» dep ataǵan, onyń kúshin joiýǵa tyrysyp baǵýda. Qazirgi tańda AQSh-ta prezidenttiń biligi qandai jaǵdaida shektelýi múmkin, onyń áldebir sheteldik toptardy shekaradan ótkizbeýge pármen berýge quqy bar ma, joq pa degen másele qyzý talqylanyp jatyr. Aq úi ákimshiligi prezidenttiń immigratsiialyq jarlyǵy dini kemsitýshilikke esh qatysy joq ekenin, sebebi onyń belgili bir memleketterge ǵana qarsy baǵyttalǵanyn aityp, ony aqtaýǵa tyrysýda. Donald Tramp bolsa, óz sheshimin aqtaýmen jáne «teris nasihat uiymdastyryp jatqan» aqparat quraldaryn kinalaýmen áýre. Ol óz jarlyǵyn BAQ durys túsindirmei otyr dep jýrnalisterdi aiyptaidy.
AQSh Ulttyq qaýipsizdik ministrligi sot sheshimine qaramastan, jarlyq óz kúshinde qalady dep málimdedi. Olar atalmysh jeti memlekettiń azamattaryn AQSh aýmaǵynan dereý shyǵarýǵa tyiym salynǵanymen, jańadan keletinderge viza berýdi toqtatty. Ministrlik óziniń internettegi paraqshasynda bul jarlyqtyń sheteldikterdiń shaǵyn tobyna ǵana qatysty dep jazady. «Keshe shekaradan ótken 325 myń sheteldik týristiń 1 paiyzy ǵana qaýipsizdik sharalary aiasynda tekserýge alyndy» delingen bul málimdemede. Jalpy, jyl saiyn AQSh aýmaǵyna 80 million sheteldik týrist keledi eken.
AQSh prezidentiniń jarlyǵy BUU tarapynan da, alpaýyt memleketter tarapynan da synǵa ushyrady. Ony qatty synaǵandardyń biri – Germaniia kantsleri Angela Merkel. Onyń baspasóz hatshylyǵy «terrorizmmen kúresti jeleý etip, belgili bir ulttar nemese dinder ókilderinen kúdiktenýge jol berýge bolmaidy» degen mazmundaǵy málimdeme taratqan.
London meri Sadik Han bul shekteýdi «uiat is ári qatygezdik» dep atady. Ol: «Jańa saiasat Amerikanyń tiregi bolyp sanalatyn bostandyq pen tózimdilik qundylyqtaryn joqqa shyǵarady», – dedi.
Kanada premer-ministri sózden birden iske kóshti. Kórshiles Kanada úkimeti AQSh-tan shyǵarylǵan nemese shekaradan ótpei qalǵan sheteldik migranttardy óz jerinde panalatýdy uiǵaryp otyr. Kanada premer-ministri Djastin Triýdo «Tvitterdegi» paraqshasynda: «Kanada repressiia, terror men soǵystan qashqandardy qushaq jaia qarsy alady» dep jazǵan.
Esesine, Tramptyń antiimmigratsiialyq jarlyǵy Eýropadaǵy ultshyldardyń kóńilinen shyqty. Niderlandynyń Bostandyq partiiasy men Ulybritaniianyń Táýelsizdik partiiasy bul shekteýge qyzý qoldaý bildirgen. Gollandiialyq ultshyldar óz eline musylmandardyń kelýine tosqaýyl qoiý kerek dep baibalam salyp jatyr. Eger bul partiia aldaǵy naýryz aiynda jeńiske jetetin bolsa, bul oilaryn júzege asyrýy ábden yqtimal.
Osy kúnderi prezident Tramp sot sheshimin jerden alyp, jerge saldy. «Eger Amerikada oqys birdeńe bola qalsa, onda sot júiesin kinalańyzdar» dedi ol. Onyń aitýynsha, sottar immigranttardy birin qaldyrmai tekserýge kedergi jasap otyr. «Adamdar aǵylyp kelip jatyr. Jaman!» dep jazdy ol óziniń «Tvitterdegi» paraqshasynda.
Obaly neshik, AQSh demokratiiasy qoǵamnyń árbir múshesine, onyń laýazymyna nemese áleýmettik jaǵdaiyna qaramastan óz pikirin ashyq aitýǵa múmkindik beredi. Prezident Donald Tramptyń immigratsiialyq jarlyǵy oǵan degen narazylar qataryn qalyńdatty: laýazymdy sheneýnikter, kásipkerler, iri kompaniia basshylary, dinbasylar, sýdialar, túrli qoǵamdyq uiymdardyń ókilderi bul jarlyqtyń konstitýtsiiaǵa qaishy ekenin aityp, onyń teris saldary basym bolatynyn eskertýde. Qarapaiym amerikalyqtar áýejailarda «Bul sizdiń de úiińiz», «Jańa mekenge qosh keldińder!» degen jazýy bar plakattar ustap, amerikalyq qundylyqtardy – bostandyq pen demokratiiany qorǵaýǵa tyrysýda. Sebebi dál osy kúnderi migranttar máselesi munda demokratiianyń jalaýyna ainaldy.
GERMANIIa:
MIGRANTTAR JÁNE DEMOGRAFIIa
Kári qurlyqqa qarai aǵylǵan migranttardyń basym bóligi Germaniiaǵa qarai entelei umtylǵany belgili. Oǵan sebep kantser Angela Merkeldiń bosqyndardy panalatýǵa baǵyttalǵan gýmanistik saiasaty edi. Biraq Merkel hanym keiin bul saiasattan bas tartyp, soǵys pen ashtyqtan, qýdalaý men kedeishilikten qashqan bosqyn halyqtyń selin toqtatýǵa májbúr boldy. Sol úshin Túrkiiamen arada migranttardy Eýropa shekarasynan asyrmaý týraly kelisim jasalǵany esimizde.
Biraq millionnan asa migrant buǵan deiin-aq Germaniia aýmaǵyna kirip, qonystap úlgergen edi. 2016 jyly 280 myń migrant nemis shekarasynan ótken, al 2015 jyly immigranttar sany 890 myń bolatyn. Sońǵy statistikalyq derekterge júginsek, byltyr Germaniianyń turǵyn halyqtyń sany kúrt kóbeigen. Qazirgi tańda bul elde 82,8 million turǵyn bar. Resmi derekterge qaraǵanda, halyq sanynyń artýy negizinen immigratsiianyń arqasy. Mysaly, 2016 jyly Germaniiaǵa kelgen adamdardyń sany elden ketkenderge qaraǵanda 750 adamǵa artyq. Eger sońǵy 45 jylda qaitys bolǵandar sany ómirge kelgen sábiler sanynan 5 millionǵa kóp bolǵanyn eskersek, demografiialyq daǵdarys aldynda turǵan halyqty immigratsiialyq tolqyn qutqaryp qalǵany dep túsiný kerek. Sebebi memleket ekonomikasy kóptegen jumys kúshine zárý, onyń ishinde qara jumys isteitin, «eki qolǵa – bir kúrek» deitin jumysshy qaýymy tapshy.
Alaida Angela Merkel «ashyq esik» saiasatyn uzaq ustap tura almady. Oppozitsiialyq partiialar kantslerdiń immigratsiialyq saiasatyn qatty synǵa aldy. Kelimsekterdiń tym kóp kelýinen sekem alǵan qarapaiym turǵyndar da narazylyq sharalaryn ótkizip, bul saiasatqa ashyq túrde qarsylyq bildirdi. Aqyry, Merkel «esikti jaýyp», migranttar tasqynyn saiabyrlatýǵa májbúr boldy. Eýropalyq odaq pen Túrkiia arasynda jasalyp, kári qurlyqqa qarai aǵylǵan migranttar sanyn azaitýǵa baǵyttalǵan kelisim júzege asqaly, Merkel úkimetiniń tynysy sál jeńildegendei bolǵan. Sonda da Angela Merkeldiń áýeli bosqyndardy qushaq jaia qarsy alýǵa ýáde berip, millionǵa jýyq kelimsekterdi qabyldasa da, keiin óz sózinen taiyp, saiasi qatelik jasaǵanyn moiyndaýy onyń abyroiyna aitarlyqtai nuqsan keltirgeni ras.
Obaly neshik, áý basta Merkel hanymnyń aqjoltai shaqyrýy siriialyq bosqyndarǵa tikelei qatysty bolǵan desedi. Biraq Germaniiany panalaǵan migranttardyń ishinde basqa memleketterdiń azamattary kóp, al siriialyqtardyń az bóligi ǵana nemis jerine jetken. Endi Germaniia úkimeti migratsiialyq saiasatty birtindep qatańdatyp jatyr. Mysaly, buǵan deiin Aýǵanstan, Albaniia men Iraktan kelgenderge bosqyn mártebesin berý qarastyrylsa, endi olardyń kóbisin óz elderine qaitarýdy qolǵa aldy. Jalpy, Merkeldiń qarsylastary Geramniia jylyna 200 myńnan artyq migrant qabyldamaýy tiis dep sanaidy. Ultshyldyq urandarynyń údei túsýine qaraǵanda, jergilikti bilik immigratsiialyq saiasattyń quiryq-jalyn budan ári kúzei túsetin bolar.
KANADA:
MIGRANTTAR JÁNE MEMLEKETTIK BAǴDARLAMA
Bosqyndardy panalatýda Kanada basqa elderge ónege bolýǵa laiyq. AQSh siriialyq jáne basqa elderden qashqan bosqyndardyń aldynan esikti tars japqannan keiin, Kanada basshylyǵy olardyń bárin óz eline shaqyryp otyr. Tipti, kanadalyqtar munda kelgen «siriialyq bosqyndardyń tym az ekenin» aityp, jergilikti úkimetten budan da shalt qimyldaýdy talap etýde.
Qarapaiym azamattardyń bosqyndardy qabyldaý saiasatyna aralasýynda gáp bar. Bul elde bosqyndardy panalatý isi jartylai memlekettiń, jartylai jekeniń kúshimen júzege asady. Osydan qyryq jyl buryn qabyldanǵan memlekettik baǵdarlamaǵa sáikes, jergilikti azamattar bes adam bolyp bas qurap, qajetti qarjyny óz qaltalarynan jinaqtasa, syrttan kelgen kelimsekterdi óz qamqorlyǵyna alýǵa qaqyly. Sondyqtan myńdaǵan kanadalyqtar osy quqyqty paidalanyp, uiym quryp, aqsha jinap, migranttardy kútip otyr. Biraq shekara asyp keletin migranttardyń árbiri jan-jaqty tekserýden ótetindikten, bosqyn statýsyn alǵandardy biraz ýaqyt kútýge týra keledi. Bosqyn mártebesin alýǵa ótinish bergen ýaqyttan bastap onyń túp-tuqiianyna deiin, ótkenin túgel tekserip bolǵansha shamamen bir jyl ótedi eken. Al AQSh biligi mundai tekserýdi eki jylda júzege asyrady. Endi bosqyndardy kútip otyrǵan kanadalyqtar AQSh qabyldamai qoiǵan migranttardy óz eline shaqyrýdy surap otyr. Sebebi amerikalyq qaýipsizdik organdarynyń tekserýinen ótken bosqyndar Tramp jarlyǵynyń kesirinen ǵana AQSh aýmaǵyna kire almai qaldy. Endeshe olardy Kanadaǵa aldyrtý bir jaǵynan, gýmanistik shara bolsa, ekinshi jaǵynan, jergilikti biliktiń túrli tekserý jumystaryna ýaqyt sarp etýiniń qajeti shamaly.
Memlekettik baǵdarlamaǵa sáikes, turǵyndarmen qatar túrli qaýymdastyqtar, mádeni ortalyqtar, dini uiymdar qashyp-bosqan kelimsekterdi qarsy alyp, baspana taýyp berip, qajetti zattarmen qamtamasyz etip, tipti jumysqa ornalasýyna kómektesedi. Osy baǵdarlamanyń arqasynda kóptegen kanadalyqtar óz týystaryn nemese burynǵy otandastaryna qol ushyn sozdy. Buǵan qosa, olar bosqyndardy dini nanym-senimi nemese ulty boiynsha tańdaýǵa qaqyly. Mysaly, Kanadadaǵy armiandar qaýymdastyǵy Siriiadan etnikalyq armiandardy aldyrtyp jatqan kórinedi. Jalpy, qyryq jyldyń ishinde jekelegen turǵyndardyń aqshasyna Kanadaǵa álemniń túkpir-túkpirinen 200 myńnan asa migrant qonystanyp, jergilikti ortaǵa sińisip ketti. Eń bastysy, kanadalyqtar syrttan kelgenderge kelimsekter dep emes, bolashaq otandastary retinde qaraidy. Bul eldiń tájiribesi kórsetip otyrǵandai, migranttar az ýaqytta jergilikti ortaǵa tastai batyp, sýdai sińip, jańa kanadalyqtarǵa ainalyp shyǵa keledi. Al immigratsiialyq tolqyn Kanadanyń demografiialyq jaǵdaiyn túzeitini, sóitip, ekonomikany tyń eńbek kúshimen qamtamasyz etetinin aitpasa da túsinikti. Sonda migranttardy qabyldaý baǵdarlamasy Kanada úkimetine de, jekelegen etnostyq jáne dini-áleýmettik toptarǵa da, bas saýǵalap kelgen immigranttarǵa da tiimdi.
Gúlbiǵash Omar, "Túrkistan" gazeti
