Negizgi ári de-fakto jalǵyz kandidattyń resmi usynylǵany jaily ázirshe jariialanbaǵanymen, Reseide prezidenttik sailaý kampaniiasy bastalyp ketti. Reseilik saiasattanýshy Grigorii Golosov Azattyqqa suhbatynda reseilik prezidenttik biliktiń erekshelikteri jaily aitty.
Kseniia Sobchaktyń memleket basshysy qyzmetine úmitker retinde, biraq shyndap emes, sailaý biýlletenderinen alyp tastalǵan "barlyq kandidatqa qarsy" baǵanyn aýystyratyn kandidat retinde tirkelý nieti bary týraly málimdemesi Reseidegi naýqan barysyn sál qyzdyrǵandai boldy. Áitkenmen bul jait Resei memleketi basshysy qyzmetiniń mańyzdylyǵyn kemitpegen tárizdi.
Sankt-Peterbýrgtegi Eýropa ýniversitetiniń professory, saiasattanýshy Grigorii Golosov reseilik prezidenttik biliktiń Vladimir Pýtin dáýirindegi ereksheligi, bul dáýir aiaqtalǵan kezde onyń sipaty qalai ózgerýi múmkin jáne Pýtinniń ornyn ózge óktem basshy basýy múmkin be degen jaittarǵa qatysty oi-paiymdaryn Azattyqtyń Orys redaktsiiasymen bólisti.
"SOBChAKTYŃ SAIaSI BOLAShAǴY BAIQALMAIDY"
– Suhbatymyzdy basty jańalyqtan bastaiyq. Áleýmettik jelilerde jurt jazyp jatqandai, Kseniia Sobchaktyń ózin usynýy prezident sailaýyn birjola parodiiaǵa ainaldyryp jibergen joq pa? Sizdiń pikirińizshe, mundai amal-ailalar Reseidegi prezident institýtynyń bedeline ziian tigizbei me?
– Áý bastan fiktsiia, iaǵni jalǵan, kóz aldaý dep boljanǵan dúnie fiktsiiaǵa ainala almaidy. Bul turǵydan alǵanda, Sobchakty usyný qosymsha shtrih qosqany bolmasa, túptep kelgende eshteńeni ózgertpeidi. Basty maqsat – sailaýda Pýtin úlken basymdyqpen jeńýi tiis. Biraq, Resei jurty men halyqaralyq qaýymǵa sailaý tartysty boldy dep kórsetý úshin daýystyń áldebir bóligin ózge kandidattar alýy tiis. Alaida olardyń eshqaisysy ózgelerinen ozyp ketpegeni jón, sondyqtan sailaýshy daýystarynyń shashyrap ketkeni tiimdi. Biraq, qazirgi Resei jaǵdaiynda mundai baqaieseptiń onshalyqty máni bolmai qaldy. Mundai esep bir kezderi, mysaly, Prohorovty kandidattyqqa usynǵan kezde mańyzdy bolǵan. Al qazir birinshi kezekte sailaýdyń bedeli mańyzdy bolyp tur. Sobchakty usyný dál osy maqsatpen úilesip tur. Bolashaqta saiasatpen ainalysýdy josparlap, sailaýǵa túsken Prohorovtan aiyrmasy sol – Sobchaktyń ondai bolashaǵy baiqalmaidy. Ol naýqan kezinde ne aitsa da sailaý aiaqtalǵannan keiin onyń saiasi róli birden umytylatyny anyq. Bul jerde bári kúni buryn sheshilip qoiǵan.
– Sizdińshe, Aleksei Navalnyidy múlde shettetip, ony sailaýǵa túsýge jibermeidi ǵoi? Sobchakty osy maqsatpen qosyp otyr ma sonda?
– Sobchakty bul úshin ǵana qosyp otyrǵan joq, al Navalnyidy báribir sailaýǵa jibermes edi. Navalnyiǵa daýys berý úshin sailaýǵa keletin adamdar bolýy múmkin, al endi olar Sobchakty tańdasyn degen esep bolǵany anyq. Ondai adamdar kóp bolmaityny da túsinikti. Osyndai amalmen sailaý nátijelerin ádemi etip kórsetip, buǵan qosa, dáriptep júrgen liberaldaryńnyń túri mynaý, olardy halyq qoldamaidy eken ǵoi, jurt daýys bersin dep Sobchaktyń sailaýǵa túsýine múmkindik berdik, al olar daýys bergen joq, óitkeni ony qoldaýshylar joq dep aitýǵa ońai bolady.
– Jýyrda, iaǵni 7 qazanda ótken narazylyq aktsiialaryna qatysýshylar ózge urandardan bólek, "Patsha joiylsyn!" dep te aiqailady. Bul jerde revoliýtsiianyń 100 jyldyǵynyń áseri baiqalady, bul túsinikti, biraq bul ásirese Pýtinniń tusyndaǵy Reseidegi prezidenttik biliktegi azdaǵan samoderjavielik aýrany da kórsetetin tárizdi. Qalai oilaisyz, bul aýradan erte me, kesh pe qutylý kerek bola ma, álde mundai ulttyq dástúrimiz - "sýperprezidenttikten" qorqatyn dáneńe joq, tek ony deni durys bilik tarmaqtarymen, imitatsiia emes institýttarmen qamtamasyz etý kerek pe?
– Bul jerde terminder ábden shatasyp ketken, saiasi urandar úshin bulai shatastyrý ádette zańdy sanalady. Eger mazmunyn saralap kórsek, Pýtin patsha emes, sondyqtan bul, bir jaǵynan, bizge qasiret bolyp tur. Óitkeni, kez-kelgen absoliýttik monarhiia – ábden ornyqqan institýt. Bir kezderi Batys Eýropada bolǵan, al qazir Saýd Arabiiasynda bar absoliýttik monarhiialar formaty osyndai.
"RESEIDE JEKE ADAMNYŃ DIKTATÝRASY ORNAǴAN"
– Al patshalyq Reseide she?
– Batys Eýropadaǵydai nemese qazirgi Ońtústik-Batys Aziiadaǵydai dárejede bolmaǵanymen, onyń ishinde patshalyq Resei de bar. Absoliýtti monarh degenimiz – shyndyǵynda erkindigi joq keiipker. Ol tolyp jatqan dástúrlerge, zań júzinde bekitilgen normalarǵa táýeldi, qolynda onsha naqty biligi bolmaǵan monarhtar tarihta kóp bolǵan. Bul báribir avtoritarly rejim, óitkeni sheshim qabyldaý protsesine qatysatyn tulǵalar sany óte shekteýli, al azamattardyń bul protseske yqpaly óte tómen. Biraq bul bir adam sheksiz bilik etetin diktatýra da emes. Al qazir Reseide jeke adamnyń diktatýrasy ornaǵan. Resei prezidentiniń ókilettigi áý bastan, 1993 jylǵy konstitýtsiiada múlde bulyńǵyr etip bekitilgen. Biraq, bilik qurǵan tusta Eltsin de, odan keiin bilikti muraǵa alǵan kezde Pýtin de áldebir formaldy jáne formaldy emes shekteýler aiasynda áreket etken. Álgi shekteýler qazir joiylyp barady. Rejimniń derbestik sipaty barǵan saiyn aiqyn kórine bastady. Munyń ulttyq dástúrlerge janama túrde ǵana qatysy bar, esesine áldebir mezette derbes diktatýraǵa ainala bastaǵan ári sol baǵytta damyp kele jatqan rejimniń ishki qisynyna tikelei qatysy bar. Álbette, eger Reseidegi saiasi rejim aýyssa, joq degende, alǵashqy kezeńde derbes diktatýra jaǵdaiyn tolyqtai joiatyn avtoritarly nemese demokratiialyq sipattaǵy áldebir jańa institýttar qurylady. Avtoritarly rejim ornaǵan kezde árdaiym koalitsiia bilik etedi. Ondai rejimder derbestik sipatqa sál keiindeý tósele bastaidy. Tipti basshylyǵynda natsistik qozǵalys óte úlken rólge ie bolǵan gitlerlik Germaniianyń ózinde rejim áýelgi kezde azdy-kópti ujymdyq kásiporyn tárizdi basqarǵan.
– Bul jaǵdaidy ózgertý úshin Gitlerdiń arnaiy operatsiia júrgizip, kei serikteriniń kózin joiýy kerek boldy ǵoi.
– Iá, bul úshin serikteriniń kózin joiý kerek boldy. Negizi, muny qily amaldarmen isteýge bolady, onyń dóreki nemese onsha emes tásilderi kóp. Biraq, Reseide derbestendirilgen bir diktatýranyń ornyn ile-shala ekinshisi basady degen qaýipter qisynsyz aitylady. Ádette saiasatta á degennen eshkim búkil bilikti qolyna ala almaidy.
– Iaǵni Túrkimenstandaǵy siiaqty emes qoi? Ol elde jalǵyz kisi – prezident Niiazov nemese I Túrkimenbashy ámirshi boldy, ol ólip edi, onyń ornyn dál sondai bilikti derbestendirip alǵan prezident Berdimuhamedov basty, keide ony II Túrkimenbashy dep ataidy.
– Osy Berdimuhamedovke qatysty jaittardyń kóbi belgisiz. Biz onyń dáýirleý tarihyn onsha bilmeimiz. Túrkimenstannyń ekinshi prezidenti dál siz aitqandai, búkil bilikti ýysynda ustap otyrǵan ámirshi ekenine, al eger sondai adam bolsa, mundai dárejege jetý úshin qandai joldan ótti degen máselege qatysty kommentarii berý maǵan qiyndaý. Eger bilikti muraǵa alsa, jańa ámirshi aldyńǵy ámirshide bolǵan biliktiń bir bóligin birden ózine aýdaryp alatyny túsinikti. Biraq, biz Reseige qatysty mundai jaǵdaidy emes, biliktegi top shynymen aýysatyn jaǵdaidy talqylap otyrmyz. Árine, eger Pýtin bilikte taǵy 6, 8, 12 jyl otyryp, búkil saiasi keńistikti tolyq tazartsa, ózi kámil senetin muragerdi daiyndap, bilik etken dáýiriniń sońǵy kezeńderinde oǵan ókilettikterin birtindep bere bastasa, onda álgi murager sheksiz bilikke áý bastan ie bola alady. Alaida, tarihta mundai jaǵdailar az kezdesedi. Sondyqtan jańa prezident Pýtinniń ózi muqiiat daiyndap, ábden baýlyǵan murager emes, ózge bireý bolsa, ol sheksiz bilikke birden aiqyn ie bola almaidy.
"KONSTITÝTsIIaLYQ REFORMA QAITKEN KÚNDE DE QAJET"
– Al Germaniiadaǵy nemese Italiiadaǵy tárizdi parlamenttik respýblika modelin Reseide qurýǵa bola ma, álde bul ýtopiia ma? Eger ondai model qurýǵa bolsa, bul úshin ne isteý kerek?
– Bul múlde ýtopiia emes, bul iske asatyn nusqa bolýy múmkin dep sanaimyn. Ókilettigi kóp shektelgen prezidenttik basqarý formasyn saqtap qalý kerek degendi negizdeitin birneshe dáiegim bar, biraq álgi dáiekterdi asa myqty dei almaimyn. Parlamenttik júie durys jumys isteýi úshin qandai alǵysharttar qajet ekeni belgili. Bul úshin eń áýeli partiialyq júie qajet. Dál qazir onyń is júzinde joqtyǵyn úlken kemshilik retinde qarastyrmaimyn. Elektoraldy deńgeide partiia júiesin qura salý tez ári ońai ekenin Shyǵys Eýropa elderiniń tájiribesi kórsetip otyr. Ol jaqta kommýnistik rejimder qulaǵannan keiin partiialar joq jerden paida boldy ǵoi. Birazdan keiin partiialyq júie nyǵaidy, 2000 jyldary turaqsyzdyq kezeńinen ótkeni ras, biraq kei elderde bolmasa, kóbinde parlamenttiń biligi kúshti parlamenttik nemese jartylai prezidenttik júieler burynǵysynsha sátti jumys istep tur. Iaǵni, alǵashqy sailaý ótip, parlament qalyptasady, partiialar onsha turaqty bolmaidy. Biraq ondai turaqsyzdyq destrýktivti sipatta bolmaýy da múmkin. Reseide de bul joldan ótýge kedergi joq dep oilaimyn.
– Qazir prezident, parlament siiaqty ortalyq saiasi institýttar jaily aityp otyrmyz, biraq Resei úlken el ǵoi, qaǵaz júzinde federatsiia dep atalǵanymen, aty bar da zaty joq dep kúmán bildiretinder de bar. Qazirgi bilik rejim aýyssa Reseidiń kúireýi, yryqqa kónbeitin áldebir protsester bastalady dep jii qorqytady. Shynymen ondai qaýip bar ma, álde rejim aýysqan jaǵdaida Reseidiń federaldyq el bolyp qalýyna bóget bolatyndai bálendei eshteńe joq pa?
– Shynyn aitqanda, keiingi kezde biliktiń bulai dep qatty qorqytyp jatqanyn baiqamadym. Bir kezderi "biz bólinemiz, Resei kúireidi" degen argýment bolǵan, biraq qazir memlekettik úgit-nasihatshylardyń ózderi bul argýment onsha dáiekti emes, al ekinshi jaǵynan, oqiǵa olai órbip jatsa, onyń jaýapkershiligin qazirgi bilikke artý jónsiz dep sanaidy. Bul problemalar baiaǵyda sheshilgen dep sanaǵan durys. Kezinde birer respýblikada, eń áýeli Sheshenstanda jáne Tatarstanda ondai problema bolǵan. 1990 jyldary osy eki respýblika shynymen bólek ketkisi kelgen. Biraq qalǵan aimaqtar egemendik týraly sóz qozǵaǵanda kóbinese Reseiden bólek ketý maqsatymen emes, aimaqtardyń biligi kóbirek ókilettik, biýdjet bóldirý úshin ǵana saýdalasatyn.
Eger Reseide rejim aýyssa, aimaqtar saiasi avtonomiia alady dep oilaimyn, bul sózsiz bolady, ondai áńgimeler taǵy qozǵalady. Soltústik Kavkazda jaǵdai birshama shielenisýi múmkin. Biraq bul joly 1990 jyldardaǵydai Resei jappai ydyraidy degen qorqynysh bolmaidy. Ol kezde Reseidiń territoriiasy Vladimir kniazdyǵy aýmaǵyndai kólemge kishireiip qalady dep jazǵan pýblitsister bolǵan. Munyń bári bos sóz, Resei aimaqtarynda ondai qaýqar joq, shyndyǵynda munaidan quiylyp jatqan kiris shoǵyrlanǵan federaldyq biýdjetten óz erkimen eshkim bas tartpaidy. Al federatsiia aiasynda aimaqtardyń mártebesin naqtylaýǵa kelsek, bul qajet bolady. Óitkeni federaldyq ortalyq pen aimaqtar arasynda ókilettikterdi úilesimdi bólýdi qamtamasyz etetin utymdy sheshimder qabyldaý kerek. Bul bolashaq dýmanyń mindeti ári ol ońai sheshiletin bolýy tiis dep oilaimyn. Al konstitýtsiialyq reforma qaitken kúnde de qajet.
"PÝTIN NE ISTEITININ BIR ÓZI ǴANA BILEDI"
– Federaldandyrý máselesi nemese biliktiń federaldyq deńgeidegi tarmaqtarynyń ara salmaǵyna qatysty bolsyn, Pýtin men onyń adamdarynan bilik institýttary reformasyn júrgizedi dep kútýden múlde qaiyr joq pa? Sizdińshe, tórtinshi merzimniń baǵdarlamasy ózgere me, álde ózge nusqalary bolýy múmkin be?
– Tórtinshi merzimniń baǵdarlamasy áli túzilgen joq, onyń áldebir naqty túrin ázirleýge asyǵa qoiar dep oilamaimyn. Bizge taǵy da sailaý degenimiz referendým, Pýtinge daýys berińder, óitkeni oǵan senesińder, ne isteý kerektigin Pýtin biledi ári bárin durys isteidi dei salýy da múmkin. Al dál ne isteitinin bilý kerek emes, óitkeni bári jaǵdaiǵa bailanysty bolady. Eń masqarasy, myna ýáj Pýtinniń óz oiymen sáikes keletin siiaqty. Iaǵni ol Kýdrinnen, liberal ekonomisterden, ózge keńesshilerinen túrli jobalar jinap jatyr, biraq ol meili jaza bersin, al men jaǵdaiǵa qarai kóremin dep oilaýy da múmkin. Bir nárseni ǵana kámil senimmen aitýǵa bolady, ol – Pýtin bilikti saqtap qalýǵa múddeli ári ol derbestendirilgen bilik bolady. Ózge júieni ol qura da almaidy, qurǵysy da kelmeidi. Bul turǵydan alǵanda, odan saiasat salasynda áldebir túbegeili reformalar kútýdiń qajeti joq. Ol rejimdi osy qalpynda basqaryp, aiaq asty tóngen qaterlerdi rettep, halyqaralyq arenada manevr jasaidy, bar bolǵany osy.
– Eger Pýtinnen keiingi gipotetikalyq dáýir týraly aitsaq, iaǵni solai boldy dep elestetsek, bul týraly, mysaly, Grigorii Iavlinskii kóp aitady, Reseidiń bilik júiesin qurý kerek deidi. Bul úshin máselen, Quryltai jiynyn shaqyrý kerek. Muny utymdy ideia dep sanamaisyz ba?
– Men 1993 jylǵy konstitýtsiiany ózgertý kerek, demokratiia úshin onsha jaqsy emes, nashar mehanizm dep únemi aityp júrmin. Al ony qalai ózgertýge bolady? Negizi, bul úshin konstitýtsiialyq jiyn ótkizý kerek dep konstitýtsiianyń ózinde jazylǵan, biraq konstitýtsiialyq jiyn týraly zań áli kúnge deiin qabyldanǵan joq. Bul bir jaǵynan tipti jaqsy boldy, óitkeni qazirgi Dýma nashar zań qabyldar edi. Saiasi ózgerister bolyp, jańa parlament sailanǵan jaǵdaida durysyraq zań qabyldaýǵa bolady. Ol quryltai jiyny dep pe, álde basqa dep atala ma – mańyzdysy ol emes. Men muny tiimdi ári is júzinde sózsiz bolatyn nusqa retinde qarastyramyn, - deidi saiasattanýshy Grigorii Golosov.
(Azattyqtyń Orys qyzmeti tilshisi Iaroslav Shimovtyń alǵan suhbaty orys tilinen aýdaryldy.)
