نەگٸزگٸ ەرٸ دە-فاكتو جالعىز كانديداتتىڭ رەسمي ۇسىنىلعانى جايلى ەزٸرشە جارييالانباعانىمەن, رەسەيدە پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ كامپانيياسى باستالىپ كەتتٸ. رەسەيلٸك ساياساتتانۋشى گريگوريي گولوسوۆ ازاتتىققا سۇحباتىندا رەسەيلٸك پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ جايلى ايتتى.
كسەنييا سوبچاكتىڭ مەملەكەت باسشىسى قىزمەتٸنە ٷمٸتكەر رەتٸندە, بٸراق شىنداپ ەمەس, سايلاۋ بيۋللەتەندەرٸنەن الىپ تاستالعان "بارلىق كانديداتقا قارسى" باعانىن اۋىستىراتىن كانديدات رەتٸندە تٸركەلۋ نيەتٸ بارى تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ رەسەيدەگٸ ناۋقان بارىسىن سەل قىزدىرعانداي بولدى. ەيتكەنمەن بۇل جايت رەسەي مەملەكەتٸ باسشىسى قىزمەتٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن كەمٸتپەگەن تەرٸزدٸ.
سانكت-پەتەربۋرگتەگٸ ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى, ساياساتتانۋشى گريگوريي گولوسوۆ رەسەيلٸك پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتٸڭ ۆلاديمير پۋتين دەۋٸرٸندەگٸ ەرەكشەلٸگٸ, بۇل دەۋٸر اياقتالعان كەزدە ونىڭ سيپاتى قالاي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن جەنە پۋتيننٸڭ ورنىن ٶزگە ٶكتەم باسشى باسۋى مٷمكٸن بە دەگەن جايتتارعا قاتىستى وي-پايىمدارىن ازاتتىقتىڭ ورىس رەداكتسيياسىمەن بٶلٸستٸ.
"سوبچاكتىڭ ساياسي بولاشاعى بايقالمايدى"
– سۇحباتىمىزدى باستى جاڭالىقتان باستايىق. ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جۇرت جازىپ جاتقانداي, كسەنييا سوبچاكتىڭ ٶزٸن ۇسىنۋى پرەزيدەنت سايلاۋىن بٸرجولا پاروديياعا اينالدىرىپ جٸبەرگەن جوق پا? سٸزدٸڭ پٸكٸرٸڭٸزشە, مۇنداي امال-ايلالار رەسەيدەگٸ پرەزيدەنت ينستيتۋتىنىڭ بەدەلٸنە زييان تيگٸزبەي مە?
– ەۋ باستان فيكتسييا, ياعني جالعان, كٶز الداۋ دەپ بولجانعان دٷنيە فيكتسيياعا اينالا المايدى. بۇل تۇرعىدان العاندا, سوبچاكتى ۇسىنۋ قوسىمشا شتريح قوسقانى بولماسا, تٷپتەپ كەلگەندە ەشتەڭەنٸ ٶزگەرتپەيدٸ. باستى ماقسات – سايلاۋدا پۋتين ٷلكەن باسىمدىقپەن جەڭۋٸ تيٸس. بٸراق, رەسەي جۇرتى مەن حالىقارالىق قاۋىمعا سايلاۋ تارتىستى بولدى دەپ كٶرسەتۋ ٷشٸن داۋىستىڭ ەلدەبٸر بٶلٸگٸن ٶزگە كانديداتتار الۋى تيٸس. الايدا ولاردىڭ ەشقايسىسى ٶزگەلەرٸنەن وزىپ كەتپەگەنٸ جٶن, سوندىقتان سايلاۋشى داۋىستارىنىڭ شاشىراپ كەتكەنٸ تيٸمدٸ. بٸراق, قازٸرگٸ رەسەي جاعدايىندا مۇنداي باقايەسەپتٸڭ ونشالىقتى مەنٸ بولماي قالدى. مۇنداي ەسەپ بٸر كەزدەرٸ, مىسالى, پروحوروۆتى كانديداتتىققا ۇسىنعان كەزدە ماڭىزدى بولعان. ال قازٸر بٸرٸنشٸ كەزەكتە سايلاۋدىڭ بەدەلٸ ماڭىزدى بولىپ تۇر. سوبچاكتى ۇسىنۋ دەل وسى ماقساتپەن ٷيلەسٸپ تۇر. بولاشاقتا ساياساتپەن اينالىسۋدى جوسپارلاپ, سايلاۋعا تٷسكەن پروحوروۆتان ايىرماسى سول – سوبچاكتىڭ ونداي بولاشاعى بايقالمايدى. ول ناۋقان كەزٸندە نە ايتسا دا سايلاۋ اياقتالعاننان كەيٸن ونىڭ ساياسي رٶلٸ بٸردەن ۇمىتىلاتىنى انىق. بۇل جەردە بەرٸ كٷنٸ بۇرىن شەشٸلٸپ قويعان.
– سٸزدٸڭشە, الەكسەي ناۆالنىيدى مٷلدە شەتتەتٸپ, ونى سايلاۋعا تٷسۋگە جٸبەرمەيدٸ عوي? سوبچاكتى وسى ماقساتپەن قوسىپ وتىر ما سوندا?
– سوبچاكتى بۇل ٷشٸن عانا قوسىپ وتىرعان جوق, ال ناۆالنىيدى بەرٸبٸر سايلاۋعا جٸبەرمەس ەدٸ. ناۆالنىيعا داۋىس بەرۋ ٷشٸن سايلاۋعا كەلەتٸن ادامدار بولۋى مٷمكٸن, ال ەندٸ ولار سوبچاكتى تاڭداسىن دەگەن ەسەپ بولعانى انىق. ونداي ادامدار كٶپ بولمايتىنى دا تٷسٸنٸكتٸ. وسىنداي امالمەن سايلاۋ نەتيجەلەرٸن ەدەمٸ ەتٸپ كٶرسەتٸپ, بۇعان قوسا, دەرٸپتەپ جٷرگەن ليبەرالدارىڭنىڭ تٷرٸ مىناۋ, ولاردى حالىق قولدامايدى ەكەن عوي, جۇرت داۋىس بەرسٸن دەپ سوبچاكتىڭ سايلاۋعا تٷسۋٸنە مٷمكٸندٸك بەردٸك, ال ولار داۋىس بەرگەن جوق, ٶيتكەنٸ ونى قولداۋشىلار جوق دەپ ايتۋعا وڭاي بولادى.
– جۋىردا, ياعني 7 قازاندا ٶتكەن نارازىلىق اكتسييالارىنا قاتىسۋشىلار ٶزگە ۇرانداردان بٶلەك, "پاتشا جويىلسىن!" دەپ تە ايقايلادى. بۇل جەردە رەۆوليۋتسييانىڭ 100 جىلدىعىنىڭ ەسەرٸ بايقالادى, بۇل تٷسٸنٸكتٸ, بٸراق بۇل ەسٸرەسە پۋتيننٸڭ تۇسىنداعى رەسەيدەگٸ پرەزيدەنتتٸك بيلٸكتەگٸ ازداعان سامودەرجاۆيەلٸك اۋرانى دا كٶرسەتەتٸن تەرٸزدٸ. قالاي ويلايسىز, بۇل اۋرادان ەرتە مە, كەش پە قۇتىلۋ كەرەك بولا ما, ەلدە مۇنداي ۇلتتىق دەستٷرٸمٸز - "سۋپەرپرەزيدەنتتٸكتەن" قورقاتىن دەنەڭە جوق, تەك ونى دەنٸ دۇرىس بيلٸك تارماقتارىمەن, يميتاتسييا ەمەس ينستيتۋتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك پە?
– بۇل جەردە تەرميندەر ەبدەن شاتاسىپ كەتكەن, ساياسي ۇراندار ٷشٸن بۇلاي شاتاستىرۋ ەدەتتە زاڭدى سانالادى. ەگەر مازمۇنىن سارالاپ كٶرسەك, پۋتين پاتشا ەمەس, سوندىقتان بۇل, بٸر جاعىنان, بٸزگە قاسٸرەت بولىپ تۇر. ٶيتكەنٸ, كەز-كەلگەن ابسوليۋتتٸك مونارحييا – ەبدەن ورنىققان ينستيتۋت. بٸر كەزدەرٸ باتىس ەۋروپادا بولعان, ال قازٸر ساۋد ارابيياسىندا بار ابسوليۋتتٸك مونارحييالار فورماتى وسىنداي.
"رەسەيدە جەكە ادامنىڭ ديكتاتۋراسى ورناعان"
– ال پاتشالىق رەسەيدە شە?
– باتىس ەۋروپاداعىداي نەمەسە قازٸرگٸ وڭتٷستٸك-باتىس ازيياداعىداي دەرەجەدە بولماعانىمەن, ونىڭ ٸشٸندە پاتشالىق رەسەي دە بار. ابسوليۋتتٸ مونارح دەگەنٸمٸز – شىندىعىندا ەركٸندٸگٸ جوق كەيٸپكەر. ول تولىپ جاتقان دەستٷرلەرگە, زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلگەن نورمالارعا تەۋەلدٸ, قولىندا ونشا ناقتى بيلٸگٸ بولماعان مونارحتار تاريحتا كٶپ بولعان. بۇل بەرٸبٸر اۆتوريتارلى رەجيم, ٶيتكەنٸ شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە قاتىساتىن تۇلعالار سانى ٶتە شەكتەۋلٸ, ال ازاماتتاردىڭ بۇل پروتسەسكە ىقپالى ٶتە تٶمەن. بٸراق بۇل بٸر ادام شەكسٸز بيلٸك ەتەتٸن ديكتاتۋرا دا ەمەس. ال قازٸر رەسەيدە جەكە ادامنىڭ ديكتاتۋراسى ورناعان. رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶكٸلەتتٸگٸ ەۋ باستان, 1993 جىلعى كونستيتۋتسييادا مٷلدە بۇلىڭعىر ەتٸپ بەكٸتٸلگەن. بٸراق, بيلٸك قۇرعان تۇستا ەلتسين دە, ودان كەيٸن بيلٸكتٸ مۇراعا العان كەزدە پۋتين دە ەلدەبٸر فورمالدى جەنە فورمالدى ەمەس شەكتەۋلەر اياسىندا ەرەكەت ەتكەن. ەلگٸ شەكتەۋلەر قازٸر جويىلىپ بارادى. رەجيمنٸڭ دەربەستٸك سيپاتى بارعان سايىن ايقىن كٶرٸنە باستادى. مۇنىڭ ۇلتتىق دەستٷرلەرگە جاناما تٷردە عانا قاتىسى بار, ەسەسٸنە ەلدەبٸر مەزەتتە دەربەس ديكتاتۋراعا اينالا باستاعان ەرٸ سول باعىتتا دامىپ كەلە جاتقان رەجيمنٸڭ ٸشكٸ قيسىنىنا تٸكەلەي قاتىسى بار. ەلبەتتە, ەگەر رەسەيدەگٸ ساياسي رەجيم اۋىسسا, جوق دەگەندە, العاشقى كەزەڭدە دەربەس ديكتاتۋرا جاعدايىن تولىقتاي جوياتىن اۆتوريتارلى نەمەسە دەموكراتييالىق سيپاتتاعى ەلدەبٸر جاڭا ينستيتۋتتار قۇرىلادى. اۆتوريتارلى رەجيم ورناعان كەزدە ەردايىم كواليتسييا بيلٸك ەتەدٸ. ونداي رەجيمدەر دەربەستٸك سيپاتقا سەل كەيٸندەۋ تٶسەلە باستايدى. تٸپتٸ باسشىلىعىندا ناتسيستٸك قوزعالىس ٶتە ٷلكەن رٶلگە يە بولعان گيتلەرلٸك گەرمانييانىڭ ٶزٸندە رەجيم ەۋەلگٸ كەزدە ازدى-كٶپتٸ ۇجىمدىق كەسٸپورىن تەرٸزدٸ باسقارعان.
– بۇل جاعدايدى ٶزگەرتۋ ٷشٸن گيتلەردٸڭ ارنايى وپەراتسييا جٷرگٸزٸپ, كەي سەرٸكتەرٸنٸڭ كٶزٸن جويۋى كەرەك بولدى عوي.
– يە, بۇل ٷشٸن سەرٸكتەرٸنٸڭ كٶزٸن جويۋ كەرەك بولدى. نەگٸزٸ, مۇنى قيلى امالدارمەن ٸستەۋگە بولادى, ونىڭ دٶرەكٸ نەمەسە ونشا ەمەس تەسٸلدەرٸ كٶپ. بٸراق, رەسەيدە دەربەستەندٸرٸلگەن بٸر ديكتاتۋرانىڭ ورنىن ٸلە-شالا ەكٸنشٸسٸ باسادى دەگەن قاۋٸپتەر قيسىنسىز ايتىلادى. ەدەتتە ساياساتتا ە دەگەننەن ەشكٸم بٷكٸل بيلٸكتٸ قولىنا الا المايدى.
– ياعني تٷركٸمەنستانداعى سيياقتى ەمەس قوي? ول ەلدە جالعىز كٸسٸ – پرەزيدەنت نييازوۆ نەمەسە ٸ تٷركٸمەنباشى ەمٸرشٸ بولدى, ول ٶلٸپ ەدٸ, ونىڭ ورنىن دەل سونداي بيلٸكتٸ دەربەستەندٸرٸپ العان پرەزيدەنت بەردٸمۇحامەدوۆ باستى, كەيدە ونى ٸٸ تٷركٸمەنباشى دەپ اتايدى.
– وسى بەردٸمۇحامەدوۆكە قاتىستى جايتتاردىڭ كٶبٸ بەلگٸسٸز. بٸز ونىڭ دەۋٸرلەۋ تاريحىن ونشا بٸلمەيمٸز. تٷركٸمەنستاننىڭ ەكٸنشٸ پرەزيدەنتٸ دەل سٸز ايتقانداي, بٷكٸل بيلٸكتٸ ۋىسىندا ۇستاپ وتىرعان ەمٸرشٸ ەكەنٸنە, ال ەگەر سونداي ادام بولسا, مۇنداي دەرەجەگە جەتۋ ٷشٸن قانداي جولدان ٶتتٸ دەگەن مەسەلەگە قاتىستى كوممەنتاريي بەرۋ ماعان قيىنداۋ. ەگەر بيلٸكتٸ مۇراعا السا, جاڭا ەمٸرشٸ الدىڭعى ەمٸرشٸدە بولعان بيلٸكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸن بٸردەن ٶزٸنە اۋدارىپ الاتىنى تٷسٸنٸكتٸ. بٸراق, بٸز رەسەيگە قاتىستى مۇنداي جاعدايدى ەمەس, بيلٸكتەگٸ توپ شىنىمەن اۋىساتىن جاعدايدى تالقىلاپ وتىرمىز. ەرينە, ەگەر پۋتين بيلٸكتە تاعى 6, 8, 12 جىل وتىرىپ, بٷكٸل ساياسي كەڭٸستٸكتٸ تولىق تازارتسا, ٶزٸ كەمٸل سەنەتٸن مۇراگەردٸ دايىنداپ, بيلٸك ەتكەن دەۋٸرٸنٸڭ سوڭعى كەزەڭدەرٸندە وعان ٶكٸلەتتٸكتەرٸن بٸرتٸندەپ بەرە باستاسا, وندا ەلگٸ مۇراگەر شەكسٸز بيلٸككە ەۋ باستان يە بولا الادى. الايدا, تاريحتا مۇنداي جاعدايلار از كەزدەسەدٸ. سوندىقتان جاڭا پرەزيدەنت پۋتيننٸڭ ٶزٸ مۇقييات دايىنداپ, ەبدەن باۋلىعان مۇراگەر ەمەس, ٶزگە بٸرەۋ بولسا, ول شەكسٸز بيلٸككە بٸردەن ايقىن يە بولا المايدى.
"كونستيتۋتسييالىق رەفورما قايتكەن كٷندە دە قاجەت"
– ال گەرمانيياداعى نەمەسە يتاليياداعى تەرٸزدٸ پارلامەنتتٸك رەسپۋبليكا مودەلٸن رەسەيدە قۇرۋعا بولا ما, ەلدە بۇل ۋتوپييا ما? ەگەر ونداي مودەل قۇرۋعا بولسا, بۇل ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
– بۇل مٷلدە ۋتوپييا ەمەس, بۇل ٸسكە اساتىن نۇسقا بولۋى مٷمكٸن دەپ سانايمىن. ٶكٸلەتتٸگٸ كٶپ شەكتەلگەن پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ فورماسىن ساقتاپ قالۋ كەرەك دەگەندٸ نەگٸزدەيتٸن بٸرنەشە دەيەگٸم بار, بٸراق ەلگٸ دەيەكتەردٸ اسا مىقتى دەي المايمىن. پارلامەنتتٸك جٷيە دۇرىس جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن قانداي العىشارتتار قاجەت ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بۇل ٷشٸن ەڭ ەۋەلٸ پارتييالىق جٷيە قاجەت. دەل قازٸر ونىڭ ٸس جٷزٸندە جوقتىعىن ٷلكەن كەمشٸلٸك رەتٸندە قاراستىرمايمىن. ەلەكتورالدى دەڭگەيدە پارتييا جٷيەسٸن قۇرا سالۋ تەز ەرٸ وڭاي ەكەنٸن شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ تەجٸريبەسٸ كٶرسەتٸپ وتىر. ول جاقتا كوممۋنيستٸك رەجيمدەر قۇلاعاننان كەيٸن پارتييالار جوق جەردەن پايدا بولدى عوي. بٸرازدان كەيٸن پارتييالىق جٷيە نىعايدى, 2000 جىلدارى تۇراقسىزدىق كەزەڭٸنەن ٶتكەنٸ راس, بٸراق كەي ەلدەردە بولماسا, كٶبٸندە پارلامەنتتٸڭ بيلٸگٸ كٷشتٸ پارلامەنتتٸك نەمەسە جارتىلاي پرەزيدەنتتٸك جٷيەلەر بۇرىنعىسىنشا سەتتٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. ياعني, العاشقى سايلاۋ ٶتٸپ, پارلامەنت قالىپتاسادى, پارتييالار ونشا تۇراقتى بولمايدى. بٸراق ونداي تۇراقسىزدىق دەسترۋكتيۆتٸ سيپاتتا بولماۋى دا مٷمكٸن. رەسەيدە دە بۇل جولدان ٶتۋگە كەدەرگٸ جوق دەپ ويلايمىن.
– قازٸر پرەزيدەنت, پارلامەنت سيياقتى ورتالىق ساياسي ينستيتۋتتار جايلى ايتىپ وتىرمىز, بٸراق رەسەي ٷلكەن ەل عوي, قاعاز جٷزٸندە فەدەراتسييا دەپ اتالعانىمەن, اتى بار دا زاتى جوق دەپ كٷمەن بٸلدٸرەتٸندەر دە بار. قازٸرگٸ بيلٸك رەجيم اۋىسسا رەسەيدٸڭ كٷيرەۋٸ, ىرىققا كٶنبەيتٸن ەلدەبٸر پروتسەستەر باستالادى دەپ جيٸ قورقىتادى. شىنىمەن ونداي قاۋٸپ بار ما, ەلدە رەجيم اۋىسقان جاعدايدا رەسەيدٸڭ فەدەرالدىق ەل بولىپ قالۋىنا بٶگەت بولاتىنداي بەلەندەي ەشتەڭە جوق پا?
– شىنىن ايتقاندا, كەيٸنگٸ كەزدە بيلٸكتٸڭ بۇلاي دەپ قاتتى قورقىتىپ جاتقانىن بايقامادىم. بٸر كەزدەرٸ "بٸز بٶلٸنەمٸز, رەسەي كٷيرەيدٸ" دەگەن ارگۋمەنت بولعان, بٸراق قازٸر مەملەكەتتٸك ٷگٸت-ناسيحاتشىلاردىڭ ٶزدەرٸ بۇل ارگۋمەنت ونشا دەيەكتٸ ەمەس, ال ەكٸنشٸ جاعىنان, وقيعا ولاي ٶربٸپ جاتسا, ونىڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن قازٸرگٸ بيلٸككە ارتۋ جٶنسٸز دەپ سانايدى. بۇل پروبلەمالار باياعىدا شەشٸلگەن دەپ ساناعان دۇرىس. كەزٸندە بٸرەر رەسپۋبليكادا, ەڭ ەۋەلٸ شەشەنستاندا جەنە تاتارستاندا ونداي پروبلەما بولعان. 1990 جىلدارى وسى ەكٸ رەسپۋبليكا شىنىمەن بٶلەك كەتكٸسٸ كەلگەن. بٸراق قالعان ايماقتار ەگەمەندٸك تۋرالى سٶز قوزعاعاندا كٶبٸنەسە رەسەيدەن بٶلەك كەتۋ ماقساتىمەن ەمەس, ايماقتاردىڭ بيلٸگٸ كٶبٸرەك ٶكٸلەتتٸك, بيۋدجەت بٶلدٸرۋ ٷشٸن عانا ساۋدالاساتىن.
ەگەر رەسەيدە رەجيم اۋىسسا, ايماقتار ساياسي اۆتونومييا الادى دەپ ويلايمىن, بۇل سٶزسٸز بولادى, ونداي ەڭگٸمەلەر تاعى قوزعالادى. سولتٷستٸك كاۆكازدا جاعداي بٸرشاما شيەلەنٸسۋٸ مٷمكٸن. بٸراق بۇل جولى 1990 جىلدارداعىداي رەسەي جاپپاي ىدىرايدى دەگەن قورقىنىش بولمايدى. ول كەزدە رەسەيدٸڭ تەرريتوريياسى ۆلاديمير كنيازدىعى اۋماعىنداي كٶلەمگە كٸشٸرەيٸپ قالادى دەپ جازعان پۋبليتسيستەر بولعان. مۇنىڭ بەرٸ بوس سٶز, رەسەي ايماقتارىندا ونداي قاۋقار جوق, شىندىعىندا مۇنايدان قۇيىلىپ جاتقان كٸرٸس شوعىرلانعان فەدەرالدىق بيۋدجەتتەن ٶز ەركٸمەن ەشكٸم باس تارتپايدى. ال فەدەراتسييا اياسىندا ايماقتاردىڭ مەرتەبەسٸن ناقتىلاۋعا كەلسەك, بۇل قاجەت بولادى. ٶيتكەنٸ فەدەرالدىق ورتالىق پەن ايماقتار اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ ٷيلەسٸمدٸ بٶلۋدٸ قامتاماسىز ەتەتٸن ۇتىمدى شەشٸمدەر قابىلداۋ كەرەك. بۇل بولاشاق دۋمانىڭ مٸندەتٸ ەرٸ ول وڭاي شەشٸلەتٸن بولۋى تيٸس دەپ ويلايمىن. ال كونستيتۋتسييالىق رەفورما قايتكەن كٷندە دە قاجەت.
"پۋتين نە ٸستەيتٸنٸن بٸر ٶزٸ عانا بٸلەدٸ"
– فەدەرالداندىرۋ مەسەلەسٸ نەمەسە بيلٸكتٸڭ فەدەرالدىق دەڭگەيدەگٸ تارماقتارىنىڭ ارا سالماعىنا قاتىستى بولسىن, پۋتين مەن ونىڭ ادامدارىنان بيلٸك ينستيتۋتتارى رەفورماسىن جٷرگٸزەدٸ دەپ كٷتۋدەن مٷلدە قايىر جوق پا? سٸزدٸڭشە, تٶرتٸنشٸ مەرزٸمنٸڭ باعدارلاماسى ٶزگەرە مە, ەلدە ٶزگە نۇسقالارى بولۋى مٷمكٸن بە?
– تٶرتٸنشٸ مەرزٸمنٸڭ باعدارلاماسى ەلٸ تٷزٸلگەن جوق, ونىڭ ەلدەبٸر ناقتى تٷرٸن ەزٸرلەۋگە اسىعا قويار دەپ ويلامايمىن. بٸزگە تاعى دا سايلاۋ دەگەنٸمٸز رەفەرەندۋم, پۋتينگە داۋىس بەرٸڭدەر, ٶيتكەنٸ وعان سەنەسٸڭدەر, نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن پۋتين بٸلەدٸ ەرٸ بەرٸن دۇرىس ٸستەيدٸ دەي سالۋى دا مٷمكٸن. ال دەل نە ٸستەيتٸنٸن بٸلۋ كەرەك ەمەس, ٶيتكەنٸ بەرٸ جاعدايعا بايلانىستى بولادى. ەڭ ماسقاراسى, مىنا ۋەج پۋتيننٸڭ ٶز ويىمەن سەيكەس كەلەتٸن سيياقتى. ياعني ول كۋدريننەن, ليبەرال ەكونوميستەردەن, ٶزگە كەڭەسشٸلەرٸنەن تٷرلٸ جوبالار جيناپ جاتىر, بٸراق ول مەيلٸ جازا بەرسٸن, ال مەن جاعدايعا قاراي كٶرەمٸن دەپ ويلاۋى دا مٷمكٸن. بٸر نەرسەنٸ عانا كەمٸل سەنٸممەن ايتۋعا بولادى, ول – پۋتين بيلٸكتٸ ساقتاپ قالۋعا مٷددەلٸ ەرٸ ول دەربەستەندٸرٸلگەن بيلٸك بولادى. ٶزگە جٷيەنٸ ول قۇرا دا المايدى, قۇرعىسى دا كەلمەيدٸ. بۇل تۇرعىدان العاندا, ودان ساياسات سالاسىندا ەلدەبٸر تٷبەگەيلٸ رەفورمالار كٷتۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ول رەجيمدٸ وسى قالپىندا باسقارىپ, اياق استى تٶنگەن قاتەرلەردٸ رەتتەپ, حالىقارالىق ارەنادا مانەۆر جاسايدى, بار بولعانى وسى.
– ەگەر پۋتيننەن كەيٸنگٸ گيپوتەتيكالىق دەۋٸر تۋرالى ايتساق, ياعني سولاي بولدى دەپ ەلەستەتسەك, بۇل تۋرالى, مىسالى, گريگوريي ياۆلينسكيي كٶپ ايتادى, رەسەيدٸڭ بيلٸك جٷيەسٸن قۇرۋ كەرەك دەيدٸ. بۇل ٷشٸن مەسەلەن, قۇرىلتاي جيىنىن شاقىرۋ كەرەك. مۇنى ۇتىمدى يدەيا دەپ سانامايسىز با?
– مەن 1993 جىلعى كونستيتۋتسييانى ٶزگەرتۋ كەرەك, دەموكراتييا ٷشٸن ونشا جاقسى ەمەس, ناشار مەحانيزم دەپ ٷنەمٸ ايتىپ جٷرمٸن. ال ونى قالاي ٶزگەرتۋگە بولادى? نەگٸزٸ, بۇل ٷشٸن كونستيتۋتسييالىق جيىن ٶتكٸزۋ كەرەك دەپ كونستيتۋتسييانىڭ ٶزٸندە جازىلعان, بٸراق كونستيتۋتسييالىق جيىن تۋرالى زاڭ ەلٸ كٷنگە دەيٸن قابىلدانعان جوق. بۇل بٸر جاعىنان تٸپتٸ جاقسى بولدى, ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ دۋما ناشار زاڭ قابىلدار ەدٸ. ساياسي ٶزگەرٸستەر بولىپ, جاڭا پارلامەنت سايلانعان جاعدايدا دۇرىسىراق زاڭ قابىلداۋعا بولادى. ول قۇرىلتاي جيىنى دەپ پە, ەلدە باسقا دەپ اتالا ما – ماڭىزدىسى ول ەمەس. مەن مۇنى تيٸمدٸ ەرٸ ٸس جٷزٸندە سٶزسٸز بولاتىن نۇسقا رەتٸندە قاراستىرامىن, - دەيدٸ ساياساتتانۋشى گريگوريي گولوسوۆ.
(ازاتتىقتىڭ ورىس قىزمەتٸ تٸلشٸسٸ ياروسلاۆ شيموۆتىڭ العان سۇحباتى ورىس تٸلٸنەن اۋدارىلدى.)
