Amerikalyq NOP World kompaniiasy jýyrda álem halyqtarynyń aqparat arnalaryna degen qyzyǵýshylyǵyn salystyryp, eń oqymysty elderdiń ondyǵyn atady. Kósh basynda – Úndistan. Úndiler aptasyna 10 saǵat ýaqytyn kitap, gazet-jýrnal oqýǵa arnaidy eken. Ókinishke qarai, oqý mádenieti damyǵan elderdiń qatarynda Qazaqstannyń aty ataýsyz. Qazaq baspasóziniń dáýreni aiaqtalýǵa jaqyn degen «kóregen» boljamdardyń bolashaǵy qandai?
NOP World júrgizgen zertteýdiń nátijesine súiensek, adamdar bir aptadaǵy 16,6 saǵat ýaqytyn – teledidar kórýge, 8,9 saǵatyn – ǵalamtorǵa, 8 saǵatyn – radio tyńdaýǵa, 6,5 saǵatyn – basylymdardy oqýǵa jumsaityn kórinedi. Oqymysty elder reitinginde Úndistannan keiingi orynǵa Tailand jaiǵasty. Aptasyna 9,5 saǵatyn oqýǵa arnaityn tailar merzimdi basylymdardan bólek, poeziiaǵa erekshe den qoiady. Tailandta zamanaýi tilde jazatyn Angkarn Kalaianapong, dástúrli baǵytty ustanatyn Naovoat Fongpeibýn sekildi avtorlardyń shyǵarmashylyǵyna qyzyǵýshylyq zor.
Úshinshi orynda – Qytai. Qytailar kóbine QHR tarihyna qatysty kitaptar, Mao shyǵarmalary, sonymen qatar, XII-XVIII ǵasyrdaǵy oqiǵalardy arqaý etken tarihi romandardy oqyǵandy qup kóredi. Ózge tilden aýdarylǵan shyǵarmalar ishinde qytailyq oqyrmandar Stiv Djobstyń ómirbaianyn súiip oqidy. Al reitingtiń tórtinshi ornyna turaqtaǵan Filippin halqy jumasyna orta eseppen 7,6 saǵatyn kitap, gazet-jýrnal oqýmen ótkizedi. Oqymystylardyń úzdik bestigin mysyrlyqtar támamdaǵan. Bir aptadaǵy 7,5 saǵat ýaqytyn oqýǵa jumsaityn Egipet halqynyń basym bóligi dini ádebietke qumar. Mysyrlyqtardyń 29 paiyzy kórkem ádebietti unatsa, 10 paiyzy saiasi ádebietti kóbirek oqidy.
Sonymen qatar, oqýǵa kóbirek kóńil bóletin memleketter qataryna Chehiia (7 saǵat), Resei (7,1 saǵat), Shvetsiia (6,9 saǵat), Frantsiia (6,9 saǵat), Saýd Arabiiasy (6,8 saǵat), Vengriia (6,8 saǵat) jáne Gonkong (6,7 saǵat) enip otyr. Atalǵan memleketterdiń qai-qaisysy da oqýdy tulǵa mádenietiniń negizgi kórsetkishteriniń biri dep biledi. Aqparattyq tehnologiialardyń qaryshtap damýy bul memleketterde merzimdi basylymdar men ádebi kitaptardy oqyrmansyz qaldyrǵan joq. Jumys kúnin gazet-jýrnaldardyń jańa nómirimen bastaityn, qoǵamdyq kóliktegi, meiramhanadaǵy bos ýaqytynda birden basylymdarǵa shuqshiiatyn, kitabyn zamanaýi gadjetterge aiyrbastaǵysy kelmeitin qaýymdy olar bizdegidei eskiliktiń tabynýshysyna balamaidy. Kerisinshe, joǵary mádeniettiń ókili dep qurmet tutady.
Jýyrda belgili jýrnalist Qýat Áýesbaidyń «Feisbýktegi» myna bir jazbasyna kózimiz tústi: «Qai elge barsam da eń áýeli sol jerdiń baspasózin izdeitin ádetim bar. Osy kóktemde Eýropadaǵy 7 elde bolyp, bir qushaq gazet arqalap qaitqam. Basqalar sývenir, kiim-keshek, tehnika t.b alyp jatsa, men aqshamdy gazetke jumsaimyn. Baiqaǵanym, munda «gazet oqylmaidy, gazet óledi» dep jatqan eshkim joq. Metroda, aialdamada, parkterde, kafelerde gazet-jýrnal, kitap oqyp turǵan jandardy kóresiń. Biz nege «gazettiń kúni ótti» dep dúrligip júrmiz sonda?». Jýrnalistiń sózinen uqqanymyz – baspasózdiń erteńi biz aityp júrgen kompiýterlik tehnologiialardyń damý deńgeiine emes, oqyrmannyń oǵan degen kózqarasyna táýeldi. Gazettiń qadirin qashyratyn da, qundylyǵyn arttyratyn da – onyń tutynýshysy, iaǵni oqyrman. Dese de, eń myqty degen basylymdardyń ózi búgingi oqyrmandy sandyq dáýirdiń yqpalynan oqshaý ustaýǵa qaýqarsyz ekenin ýaqyt dáleldedi. Dástúrli media men jańa medianyń básekesine qurylǵan aqparat naryǵynda birinshisiniń emes, keiingisiniń bási basym turǵany sondyqtan.
«La Gazzete»-den búginge deiin
1631 jyl. Bul ýaqyt zamanaýi úlgidegi tuńǵysh gazet – frantsýzdyń «La Gazzete» basylymy jaryq kórgen jyl retinde tarihqa altyn áriptermen jazyldy. Sodan beri eń senimdi ári yqpaldy aqparat kózi retinde gazet qoǵam úshin mańyzyn joiǵan emes. Áitse de, ǵalamtordyń ústemdigi artqan saiyn baspasózdiń aqparat naryǵyndaǵy róli kemip bara jatqany jasyryn emes. «Gazettiń ózi solai degen», «Bul týraly tipti gazetter de jazypty» dep burynǵydai merzimdi basylymdardyń sózin basshylyqqa alatyn oqyrman azaiǵan. 2015 jyldyń sońynda Shvetsiianyń álemge áigili «Ericsson Mobility» kompaniiasy jariialaǵan 2020 jylǵa qatysty boljamdar baspasózdiń bolashaǵyna kúmándanýshylar qataryn tipti arttyryp jiberdi. Gazettiń keleshegine bailanysty dolbarlar qanshalyqty qisyndy, baspasózdiń ólsheýli ómiri qaldy degen joramal aqiqattan alshaq pa?
«Ericsson Mobility» kompaniiasy júrgizgen zertteýdiń nátijesine súiensek, 2020 jyly jer betinde ǵalamdyq jelige jalǵanǵan qondyrǵylardyń jalpy sany 26 milliardqa, al smartfon qoldanýshylarynyń sany 6,1 miliiardqa jetedi. Nátijesinde mobildi internettiń damý qarqyny qazirgiden beter kúsheiip, onyń ǵalamshardy qamtý kórsetkishi 90 paiyzdy kórsetpek. Shved kompaniiasynyń esepteýleri boiynsha, 2014 jyly álemde 2,6 milliardqa jýyq smartfon qoldanýshy bolsa, 2015 jyldyń alǵashqy jartysynda uialy telefon satylymyndaǵy «aqyldy» gadjetterdiń úlesi 75 paiyzdy quraǵan. Ótken jyldyń qańtar-naýryz ailarynyń ózinde mobildi bailanysqa 107 millionǵa jýyq qural qosylyp, uialy bailanys ǵalamshardyń 99 paiyzyn qamtydy. «Ericsson Mobility» usynǵan bul sandyq derekter qazirdiń ózinde biraz qaýqaryn joǵaltyp úlgergen baspasózdiń erteńin dúdamal ete tústi.
Gazet oqymaityn adamdy rýhani ólgenderdiń qataryna qosý kerek dep eseptegen Ostap Benderdiń ustanymy búginde estir qulaqqa oǵashtaý tigenimen, óz zamanynda ózekti bolatyn. Metro men avtobýs jolaýshylary buryn jumysqa nemese oqýǵa bara jatqanda gazet-jýrnaldan bas kótermese, qazir jas ta, kári de smartfon men planshetti kompterlerge shuqshiiady. Sondyqtan sandyq dáýirde gazet-jýrnaldardyń baspa nusqadan túbegeili bas tartýy nemese óz kontentterin internet qoldanýshylary úshin de qoljetimdi etýi zańdylyq. Batys Eýropa jáne AQSh gazetterinde jarnamadan túsetin kiristiń kúrt azaiýy, kadrlardyń qysqartylýy jáne baspasózdiń internet qoldanýshylary arasynda keń taralǵan áleýmettik jelilerde belsendilik tanyta bastaýy merzimdi basylymdardyń keleshegin rasynda da buldyratyp jiberdi.
Aptasyna bir márte shyǵatyn amerikalyq basylym «Newsweek»-tiń 2012 jyldyń qazanynda baspa nusqada taratylýdy toqtatatynyn jariialap, 2013 jyldyń qańtarynan bastap sandyq formatqa kóshýi aqparat naryǵynyń oiynshylaryn beijai qaldyrmady. Jýrnal basshylyǵy ekonomikanyń jańa talaptaryna tótep berýdiń budan basqa jolyn tappady. 2012 jyly «Newsweek»-tiń qaryzy 50 million dollarǵa jetip, basylymnyń jyl saiynǵy shyǵyny 40 million dollarǵa jýyqtady. Sońǵy on jylda jýrnaldyń taralymy eki ese, iaǵni 1,5 million danaǵa deiin qysqardy. Basylymnyń bas redaktory Tina Braýnnyń aitýynsha, «Newsweek»-tiń internet-aýditoriiaǵa laiyqtalýy jýrnal materialdaryn qaǵazdan oqyǵysy keletinder úshin qiyndyq týdyrǵanymen, bul qubylys «uly basylymnyń qaita túleý úrdisin jedeldetti». Dese de, jýrnal burynǵy oqyrmandarynyń nebári 100 myńyn óz sońynan ilestire aldy.
«Newsweek» baspa nuqsada jariialanýdy toqtatqan AQSh-tyń alǵashqy basylymy emes. Odan buryn, 2010 jyldyń qarashasynda tanymaldyǵy jóninen úshinshi oryndy iemdenip kelgen «U.S. News & World Report» aptalyǵy túbegeili sandyq formatqa aýysty. Mamandardyń aitýynsha, «Time»-nyń da jaǵdaiy máz emes. Sońǵy jeti jylda jýrnaldyń taralymy 19 paiyzǵa, iaǵni 3,3 millionǵa qysqarǵan. Bul – amerikalyqtardyń baspasózge qyzyǵýshylyǵy kemýiniń taǵy bir dáledi. «Pew Research Center» zertteý ortalyǵynyń deregi boiynsha gazet-jýrnaldardy qaǵazdan oqityndardyń úlesi sońǵy on jylda 41 paiyzdan 23 paiyzǵa deiin quldyraǵan. AQSh oqyrmandarynyń jýrnal oqý kórsetkishi 2015 jyly 2006 jylmen salystyrǵanda 7 paiyzǵa kemidi. Dese de, basylymdardyń onlain-nusqasynan aqparat alýshylar turaqty túrde kóbeiip keledi. «New York Times» oqyrmandarynyń 55 paiyzy, «USA Today» oqyrmandarynyń – 48 paiyzy, al «Wall Street Journal»-dy turaqty oqityndardyń 44 paiyzy basylymdardy internet arqyly oqyǵandy qup kóredi eken.
Batys basylymdary babynda ma?
Dál osyndai qubylysty Batys Eýropanyń aqparat naryǵynan da baiqaýǵa bolady. Máselen, Ulybritaniiada tanymaldyǵy jóninen úshinshi orynda turǵan «The Guardian» gazetiniń basshylyǵy basylymdy tolyǵymen sandyq formatqa aýystyrý múmkindikterin qarastyrýda. «Guardian News & Media» kompaniiasyna tiesili «Observer»-diń jaǵdaiy da máz emes. Tek 2012 jyldyń ózinde «Guardian News & Media» baspa nusqanyń shyǵyny saldarynan 44 million fýnt joǵaltty. Sarapshylardyń boljamynsha, aǵylshyn basylymdaryna onlain jobalardan túsetin tabystyń úlesi búginde 8 paiyz shamasynda bolsa, 2017 jyly bul kórsetkish 15 paiyzdan asýy tiis.
Gazet pen jýrnal taralymdarynyń kúrt azaiýy, jarnamadan túsetin tabystyń kemýi syndy jaǵymsyz úrdister XV ǵasyrda kitap basý isin álemde birinshi bolyp qolǵa alǵan Germaniiany da ainalyp ótken joq. 2012 jyldyń qarashasynda eldegi tanymal basylymdardyń biri, kúndelikti shyǵatyn «Frankfurter Rundschau» gazeti óziniń bankrotqa ushyraǵanyn jariialady. Onyń izinshe shyǵynǵa belshesinen batqan «Financial Times Deutschland» ta jabylyp qaldy. Nemis basylymdarynyń da taralym aiasyn taryltqan – sandyq tehnologiianyń damý qarqyny. Germaniiadaǵy 18 ben 29 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń arasynda júrgizilgen áleýmettik zertteýdiń qorytyndysy boiynsha, nemis jastarynyń tek 1 paiyzy ǵana baspa túrindegi gazet-jýrnaldardy aqparattyń eń senimdi kózi dep sanaidy.
Frantsýz baspasózine de jańa tehnologiialardyń damýy nátijesinde týyndaǵan qaita qurý úrdisterine beiimdelý ońai bolǵan joq. Sońǵy 10 jylda eldegi jetekshi gazetterdiń biri – «Liberation»-nyń taralymy 25 paiyzǵa, 19 myń danaǵa deiin qysqardy. Taralymy jóninen ekinshi oryndaǵy «La Tribune» 2012 jyly jańa qojaiynnyń qolyna ótip, qaǵaz nusqasynan bas tartýǵa májbúr boldy. Oqyrman sanynyń azaiýy saldarynan bankrotqa ushyrap qalmas úshin frantsýzdyń iri basylymdarynyń biri «Le Monde»-ge de óz basshylyǵyn jáne formatyn ózgertýge týra keldi.
Shyǵystyń «shyraǵy» endi mazdady
Batystyń damyǵan elderimen salystyrǵanda Aziia-Tynyq muhity aimaǵy, Taiaý Shyǵys pen Afrikanyń damýshy memleketteri merzimdi basylymdaryn sandyq nusqaǵa kóshirýge asyǵar emes. Aziianyń birqatar elderinde, ásirese Qytai men Úndistanda gazetterdiń taralymy ǵasyrymyzdyń jańa onjyldyǵynan bastap aitarlyqtai kóbeigen. Álemdegi taralymy eń kóp 15 gazettiń tizimine úndilerdiń 5, qytailardyń 5 basylymy engeni kezdeisoqtyq emes. Úndistannyń baspa naryǵy sońǵy jyldary qarqyndy ósimge ie. 2005-2010 jyldary bul memlekette kúndelikti shyǵatyn gazetterdiń sany 1,5 ese ósti. Tipti, 2010 jyly Úndistan gazetterdiń satylymy jóninen (kún saiyn 110 mln dana) osy kórsetkish boiynsha kósh bastap kelgen Qytaidy basyp ozdy. Elde gazetke degen suranystyń artýyn mamandar úndilerdiń saýattylyq deńgeiiniń ósýimen túsindirýde. Sońǵy tórt jylda bul kórsetkish shamamen 10 paiyzǵa artyp, memlekettegi saýatty halyqtyń úlesi 5 paiyzǵa jetti. Onyń ústine, Úndistanda internettiń taralý qarqynyn damyǵan eldermen salystyrýǵa kelmeidi. Máselen, 2013 jyly úndilerdiń tek 10 paiyzy ǵana ǵalamdyq jeliniń turaqty qoldanýshylary boldy.
Osy jáne ózge de derekterdi basshylyqqa ala otyryp, baspa isiniń mamandary dástúrli baspasózdiń «ólimi» jaily boljamdardyń negizsiz ekenin alǵa tartýda. Dúniejúzilik gazet jáne aqparat qaýymdastyǵynyń (WAN-IFRA) málimeti boiynsha, álem halqynyń úshten bir bóligi áli de aqparatty qaǵazdan alǵandy jón kóredi. Onyń ústine, óz maqsatty aýditoriiasyna yqpal etýdi kózdeitin jarnama berýshiler aqparat usynýdyń senimdi ári tiimdi arnalarynyń biri bolǵandyqtan basylymdardyń baspa túrindegi nusqasynan bas tartqysy kelmeidi. Mysaly, Reseidiń jarnama berýshileri ázirge óz biýdjetteriniń tek 20 paiyzyn ǵana internet-jarnamaǵa jumsasa, Ýkrainadaǵy barlyq jarnamanyń tek 7,1 paiyzy ǵana ǵalamtor arqyly taratylady. Bul eldegi media biýdjettiń 16,5 paiyzy turaqty túrde baspasózge baǵyttalyp keledi. Sondyqtan merzimdi basylymdardyń bolashaǵyna qatysty úzildi-kesildi pikir aitý múmkin emes.
«Smartfon saraptamany qamti almaidy»
2014 jyldyń qarashasynda Reseide ótken «Press-sammit-2014» jiynynda osy eldiń «AiF», «Komsomolskaia pravda», «Kommersant» syndy jetekshi basylymdarynyń basshylary baspasózdiń bolashaǵyn talqylaǵan bolatyn. Basqosýda mamandar biraýyzdan gazet-jýrnaldyń jańa tehnologiialarmen básekege tótep berýge qaýqary jetedi degen qorytyndyǵa keldi. «Metro international» ókili Boris Konoshenkonyń aitýynsha, «qaǵaz jol talǵamaityn kólik ispetti, ondaǵy jazýdy oqý úshin arnaiy bilim-biliktiń qajeti joq. Sondyqtan ony eshqandai planshet almastyra almaidy». Jarnama berýshilerdiń jańa tehnologiialar men digital-baǵyttyń múmkindikterin ádben synaqtan ótkizgennen keiin dástúrli mediaǵa, ásirese gazet-jýrnaldar baǵanyna qaita oralýy baspa materialdarynyń aýditoriia úshin aqparat kózderiniń ózge túrlerine qaraǵanda áldeqaida senimdi ári yqpaldy ekenin aiǵaqtaidy emes pe?
Áitse de, dástúrli aqparat quraldarynyń jańa medianyń jetistikterin, aqparat naryǵynyń damýyna qosqan úlesin moiyndamaýǵa qaqy joq. Ǵalamdyq jelini óz maqsattaryna tiimdi paidalana bilgenniń asyǵy túgel ekenin ýaqyt dáleldep otyr. «Forbes-Kazakhstan» jýrnaly jobasynyń jetekshisi, belgili media-biznesmen Armanjan Baitasov gazetimizge bergen suhbatynda aqparattyq keńistiktegi áleýmettik jeliler men blogerlerdiń belsendiligi baspasóz ben onyń jýrnalisterine bóget emes, kerisinshe qosymsha kómek ekenin aitqan bolatyn. «Áleýmettik jelilerdiń damýy, blogerler belsendiliginiń artýy jýrnalisterge úlken kómek. Aitar oiy bar, jaqsy jaza alatyn adamdar áleýmettik jeli qoldanýshylary tarapynan úlken suranysqa ie bolyp, óz paraqshasyn mass-mediaǵa ainaldyra alady. Qazir eńbektegen baladan eńkeigen qartqa deiin ǵalamtorda otyrady, áleýmettik jelilerdi qoldanady. Máselen, búginde «Feisbýkta» nemese «Instagramda» kóp oqyrman jinap, keń tanymaldylyqqa ie bolǵan azamattarǵa jarnama berýshilerden kóp ótinish túsedi. Óitkeni ondaǵy jarnamalar eleýsiz qalmaityny anyq. Iaǵni tanymal blogerler áleýmettik jelidegi akkaýnttarynyń kómegimen-aq tabys taýyp otyr. Siz jýrnalissiz, oiyńyzdy tartymdy ári oqylymdy etip jetkizýdiń tásilderin meńgergensiz. Onyń ústine, qolyńyzda sapaly kontent daiarlaýdyń barlyq quraly bar. Endeshe, siz de belsendi blogerge ainalyp, aýditoriiaǵa yqpaldylyǵyńyzdy arttyryp qoimai, qosymsha tabys tabýǵa múmkindigińiz bar», – deidi A.Baitasov.
«Abai.kz» aqparattyq portalynyń bas redaktory Dáýren Qýattyń 2014 jyly «Alash ainasynda» jariialanǵan pikiri de búginge deiin ózektiligin joiǵan joq. «Internet kún saiyn damyp, qoldanýshylar sany artyp keledi. Degenmen, jańa medianyń dástúrli mediany almastyrýy qiyndaý. Óitkeni jańa media tek qural, aqparatty tez, jyldam jetkizýdiń tásili. Osy turǵydan jańa media suranysqa ie bolady. Biraq dástúrli media ómir súre beredi. Sebebi, aqparattyń negizgi mazmuny ózgergen joq. Bar bolǵany ony jasaý tásili jańardy. Dástúrli BAQ bolashaqta salalyq bolyp bóline bastaidy. Al jańa media salalyq basylymdardy almastyra alady dep oilamaimyn. Smartfonmen nemese internetpen berilgen aqparat saraptamany qamti almaidy. Sondyqtan salalyq gazetter nemese aimaqtarda jergilikti gazetter áli de negizgi aqparat kózi bolyp qala bermek», – degen edi ol.
Bárine ýaqyt tóreshi. Boljam jasaýdyń qaiyrly is emes ekenine kún ótken saiyn kózimiz jete tústi. Kezinde kino paida bolǵanda dýaly aýyzdar teatr óledi dep daýryqqan edi. Gazet shyqqanda kitap kelmeske ketedi degen boljam aityldy. Al internet aqparat naryǵyn jaýlai bastaǵanda baspasóz qurdymǵa ketedi dep shýlasty jurt. Bári de jel sóz ekenin ýaqyt dáleldedi. Teatr kórermenin, kitap turaqty oqyrmandaryn joǵaltqan joq. Al televiziia men baspasóz jańa ǵasyrǵa beiimdelý satylarynan ótip jatyr.
«Qai eldiń baspasózi myqty bolsa, sol eldiń bolashaǵy zor» degen Mirjaqyp atamyzdyń sózi óz ómirsheńdigin joiǵan joq. Memlekettik tilde shyǵatyn basylymdar – ulttyq qaýipsizdigimizdiń immýniteti. Ol ásirese, qorǵanysymyz álsireidi. Endeshe, immýnitetimiz syr bermesin!
Anar Lepesova,
