امەريكالىق NOP World كومپانيياسى جۋىردا ەلەم حالىقتارىنىڭ اقپارات ارنالارىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن سالىستىرىپ, ەڭ وقىمىستى ەلدەردٸڭ وندىعىن اتادى. كٶش باسىندا – ٷندٸستان. ٷندٸلەر اپتاسىنا 10 ساعات ۋاقىتىن كٸتاپ, گازەت-جۋرنال وقۋعا ارنايدى ەكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, وقۋ مەدەنيەتٸ دامىعان ەلدەردٸڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ اتى اتاۋسىز. قازاق باسپاسٶزٸنٸڭ دەۋرەنٸ اياقتالۋعا جاقىن دەگەن «كٶرەگەن» بولجامداردىڭ بولاشاعى قانداي?
NOP World جٷرگٸزگەن زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸنە سٷيەنسەك, ادامدار بٸر اپتاداعى 16,6 ساعات ۋاقىتىن – تەلەديدار كٶرۋگە, 8,9 ساعاتىن – عالامتورعا, 8 ساعاتىن – راديو تىڭداۋعا, 6,5 ساعاتىن – باسىلىمداردى وقۋعا جۇمسايتىن كٶرٸنەدٸ. وقىمىستى ەلدەر رەيتينگٸندە ٷندٸستاننان كەيٸنگٸ ورىنعا تايلاند جايعاستى. اپتاسىنا 9,5 ساعاتىن وقۋعا ارنايتىن تايلار مەرزٸمدٸ باسىلىمداردان بٶلەك, پوەزيياعا ەرەكشە دەن قويادى. تايلاندتا زاماناۋي تٸلدە جازاتىن انگكارن كالاياناپونگ, دەستٷرلٸ باعىتتى ۇستاناتىن ناوۆوات فونگپەيبۋن سەكٸلدٸ اۆتورلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا قىزىعۋشىلىق زور.
ٷشٸنشٸ ورىندا – قىتاي. قىتايلار كٶبٸنە قحر تاريحىنا قاتىستى كٸتاپتار, ماو شىعارمالارى, سونىمەن قاتار, XII-XVIII عاسىرداعى وقيعالاردى ارقاۋ ەتكەن تاريحي رومانداردى وقىعاندى قۇپ كٶرەدٸ. ٶزگە تٸلدەن اۋدارىلعان شىعارمالار ٸشٸندە قىتايلىق وقىرماندار ستيۆ دجوبستىڭ ٶمٸربايانىن سٷيٸپ وقيدى. ال رەيتينگتٸڭ تٶرتٸنشٸ ورنىنا تۇراقتاعان فيليپپين حالقى جۇماسىنا ورتا ەسەپپەن 7,6 ساعاتىن كٸتاپ, گازەت-جۋرنال وقۋمەن ٶتكٸزەدٸ. وقىمىستىلاردىڭ ٷزدٸك بەستٸگٸن مىسىرلىقتار تەمامداعان. بٸر اپتاداعى 7,5 ساعات ۋاقىتىن وقۋعا جۇمسايتىن ەگيپەت حالقىنىڭ باسىم بٶلٸگٸ دٸني ەدەبيەتكە قۇمار. مىسىرلىقتاردىڭ 29 پايىزى كٶركەم ەدەبيەتتٸ ۇناتسا, 10 پايىزى ساياسي ەدەبيەتتٸ كٶبٸرەك وقيدى.
سونىمەن قاتار, وقۋعا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلەتٸن مەملەكەتتەر قاتارىنا چەحييا (7 ساعات), رەسەي (7,1 ساعات), شۆەتسييا (6,9 ساعات), فرانتسييا (6,9 ساعات), ساۋد ارابيياسى (6,8 ساعات), ۆەنگرييا (6,8 ساعات) جەنە گونكونگ (6,7 ساعات) ەنٸپ وتىر. اتالعان مەملەكەتتەردٸڭ قاي-قايسىسى دا وقۋدى تۇلعا مەدەنيەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ دەپ بٸلەدٸ. اقپاراتتىق تەحنولوگييالاردىڭ قارىشتاپ دامۋى بۇل مەملەكەتتەردە مەرزٸمدٸ باسىلىمدار مەن ەدەبي كٸتاپتاردى وقىرمانسىز قالدىرعان جوق. جۇمىس كٷنٸن گازەت-جۋرنالداردىڭ جاڭا نٶمٸرٸمەن باستايتىن, قوعامدىق كٶلٸكتەگٸ, مەيرامحاناداعى بوس ۋاقىتىندا بٸردەن باسىلىمدارعا شۇقشيياتىن, كٸتابىن زاماناۋي گادجەتتەرگە ايىرباستاعىسى كەلمەيتٸن قاۋىمدى ولار بٸزدەگٸدەي ەسكٸلٸكتٸڭ تابىنۋشىسىنا بالامايدى. كەرٸسٸنشە, جوعارى مەدەنيەتتٸڭ ٶكٸلٸ دەپ قۇرمەت تۇتادى.
جۋىردا بەلگٸلٸ جۋرناليست قۋات ەۋەسبايدىڭ «فەيسبۋكتەگٸ» مىنا بٸر جازباسىنا كٶزٸمٸز تٷستٸ: «قاي ەلگە بارسام دا ەڭ ەۋەلٸ سول جەردٸڭ باسپاسٶزٸن ٸزدەيتٸن ەدەتٸم بار. وسى كٶكتەمدە ەۋروپاداعى 7 ەلدە بولىپ, بٸر قۇشاق گازەت ارقالاپ قايتقام. باسقالار سۋۆەنير, كيٸم-كەشەك, تەحنيكا ت.ب الىپ جاتسا, مەن اقشامدى گازەتكە جۇمسايمىن. بايقاعانىم, مۇندا «گازەت وقىلمايدى, گازەت ٶلەدٸ» دەپ جاتقان ەشكٸم جوق. مەترودا, ايالدامادا, پاركتەردە, كافەلەردە گازەت-جۋرنال, كٸتاپ وقىپ تۇرعان جانداردى كٶرەسٸڭ. بٸز نەگە «گازەتتٸڭ كٷنٸ ٶتتٸ» دەپ دٷرلٸگٸپ جٷرمٸز سوندا?». جۋرناليستٸڭ سٶزٸنەن ۇققانىمىز – باسپاسٶزدٸڭ ەرتەڭٸ بٸز ايتىپ جٷرگەن كومپيۋتەرلٸك تەحنولوگييالاردىڭ دامۋ دەڭگەيٸنە ەمەس, وقىرماننىڭ وعان دەگەن كٶزقاراسىنا تەۋەلدٸ. گازەتتٸڭ قادٸرٸن قاشىراتىن دا, قۇندىلىعىن ارتتىراتىن دا – ونىڭ تۇتىنۋشىسى, ياعني وقىرمان. دەسە دە, ەڭ مىقتى دەگەن باسىلىمداردىڭ ٶزٸ بٷگٸنگٸ وقىرماندى ساندىق دەۋٸردٸڭ ىقپالىنان وقشاۋ ۇستاۋعا قاۋقارسىز ەكەنٸن ۋاقىت دەلەلدەدٸ. دەستٷرلٸ مەديا مەن جاڭا مەديانىڭ بەسەكەسٸنە قۇرىلعان اقپارات نارىعىندا بٸرٸنشٸسٸنٸڭ ەمەس, كەيٸنگٸسٸنٸڭ بەسٸ باسىم تۇرعانى سوندىقتان.
«La Gazzete»-دەن بٷگٸنگە دەيٸن
1631 جىل. بۇل ۋاقىت زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ تۇڭعىش گازەت – فرانتسۋزدىڭ «La Gazzete» باسىلىمى جارىق كٶرگەن جىل رەتٸندە تاريحقا التىن ەرٸپتەرمەن جازىلدى. سودان بەرٸ ەڭ سەنٸمدٸ ەرٸ ىقپالدى اقپارات كٶزٸ رەتٸندە گازەت قوعام ٷشٸن ماڭىزىن جويعان ەمەس. ەيتسە دە, عالامتوردىڭ ٷستەمدٸگٸ ارتقان سايىن باسپاسٶزدٸڭ اقپارات نارىعىنداعى رٶلٸ كەمٸپ بارا جاتقانى جاسىرىن ەمەس. «گازەتتٸڭ ٶزٸ سولاي دەگەن», «بۇل تۋرالى تٸپتٸ گازەتتەر دە جازىپتى» دەپ بۇرىنعىداي مەرزٸمدٸ باسىلىمداردىڭ سٶزٸن باسشىلىققا الاتىن وقىرمان ازايعان. 2015 جىلدىڭ سوڭىندا شۆەتسييانىڭ ەلەمگە ەيگٸلٸ «Ericsson Mobility» كومپانيياسى جارييالاعان 2020 جىلعا قاتىستى بولجامدار باسپاسٶزدٸڭ بولاشاعىنا كٷمەندانۋشىلار قاتارىن تٸپتٸ ارتتىرىپ جٸبەردٸ. گازەتتٸڭ كەلەشەگٸنە بايلانىستى دولبارلار قانشالىقتى قيسىندى, باسپاسٶزدٸڭ ٶلشەۋلٸ ٶمٸرٸ قالدى دەگەن جورامال اقيقاتتان الشاق پا?
«Ericsson Mobility» كومپانيياسى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋدٸڭ نەتيجەسٸنە سٷيەنسەك, 2020 جىلى جەر بەتٸندە عالامدىق جەلٸگە جالعانعان قوندىرعىلاردىڭ جالپى سانى 26 ميللياردقا, ال سمارتفون قولدانۋشىلارىنىڭ سانى 6,1 ميليياردقا جەتەدٸ. نەتيجەسٸندە موبيلدٸ ينتەرنەتتٸڭ دامۋ قارقىنى قازٸرگٸدەن بەتەر كٷشەيٸپ, ونىڭ عالامشاردى قامتۋ كٶرسەتكٸشٸ 90 پايىزدى كٶرسەتپەك. شۆەد كومپانيياسىنىڭ ەسەپتەۋلەرٸ بويىنشا, 2014 جىلى ەلەمدە 2,6 ميللياردقا جۋىق سمارتفون قولدانۋشى بولسا, 2015 جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا ۇيالى تەلەفون ساتىلىمىنداعى «اقىلدى» گادجەتتەردٸڭ ٷلەسٸ 75 پايىزدى قۇراعان. ٶتكەن جىلدىڭ قاڭتار-ناۋرىز ايلارىنىڭ ٶزٸندە موبيلدٸ بايلانىسقا 107 ميلليونعا جۋىق قۇرال قوسىلىپ, ۇيالى بايلانىس عالامشاردىڭ 99 پايىزىن قامتىدى. «Ericsson Mobility» ۇسىنعان بۇل ساندىق دەرەكتەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸراز قاۋقارىن جوعالتىپ ٷلگەرگەن باسپاسٶزدٸڭ ەرتەڭٸن دٷدامال ەتە تٷستٸ.
گازەت وقىمايتىن ادامدى رۋحاني ٶلگەندەردٸڭ قاتارىنا قوسۋ كەرەك دەپ ەسەپتەگەن وستاپ بەندەردٸڭ ۇستانىمى بٷگٸندە ەستٸر قۇلاققا وعاشتاۋ تيگەنٸمەن, ٶز زامانىندا ٶزەكتٸ بولاتىن. مەترو مەن اۆتوبۋس جولاۋشىلارى بۇرىن جۇمىسقا نەمەسە وقۋعا بارا جاتقاندا گازەت-جۋرنالدان باس كٶتەرمەسە, قازٸر جاس تا, كەرٸ دە سمارتفون مەن پلانشەتتٸ كومپتەرلەرگە شۇقشييادى. سوندىقتان ساندىق دەۋٸردە گازەت-جۋرنالداردىڭ باسپا نۇسقادان تٷبەگەيلٸ باس تارتۋى نەمەسە ٶز كونتەنتتەرٸن ينتەرنەت قولدانۋشىلارى ٷشٸن دە قولجەتٸمدٸ ەتۋٸ زاڭدىلىق. باتىس ەۋروپا جەنە اقش گازەتتەرٸندە جارنامادان تٷسەتٸن كٸرٸستٸڭ كٷرت ازايۋى, كادرلاردىڭ قىسقارتىلۋى جەنە باسپاسٶزدٸڭ ينتەرنەت قولدانۋشىلارى اراسىندا كەڭ تارالعان ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸلٸك تانىتا باستاۋى مەرزٸمدٸ باسىلىمداردىڭ كەلەشەگٸن راسىندا دا بۇلدىراتىپ جٸبەردٸ.
اپتاسىنا بٸر مەرتە شىعاتىن امەريكالىق باسىلىم «Newsweek»-تٸڭ 2012 جىلدىڭ قازانىندا باسپا نۇسقادا تاراتىلۋدى توقتاتاتىنىن جارييالاپ, 2013 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ساندىق فورماتقا كٶشۋٸ اقپارات نارىعىنىڭ ويىنشىلارىن بەيجاي قالدىرمادى. جۋرنال باسشىلىعى ەكونوميكانىڭ جاڭا تالاپتارىنا تٶتەپ بەرۋدٸڭ بۇدان باسقا جولىن تاپپادى. 2012 جىلى «Newsweek»-تٸڭ قارىزى 50 ميلليون دوللارعا جەتٸپ, باسىلىمنىڭ جىل سايىنعى شىعىنى 40 ميلليون دوللارعا جۋىقتادى. سوڭعى ون جىلدا جۋرنالدىڭ تارالىمى ەكٸ ەسە, ياعني 1,5 ميلليون داناعا دەيٸن قىسقاردى. باسىلىمنىڭ باس رەداكتورى تينا براۋننىڭ ايتۋىنشا, «Newsweek»-تٸڭ ينتەرنەت-اۋديتوريياعا لايىقتالۋى جۋرنال ماتەريالدارىن قاعازدان وقىعىسى كەلەتٸندەر ٷشٸن قيىندىق تۋدىرعانىمەن, بۇل قۇبىلىس «ۇلى باسىلىمنىڭ قايتا تٷلەۋ ٷردٸسٸن جەدەلدەتتٸ». دەسە دە, جۋرنال بۇرىنعى وقىرماندارىنىڭ نەبەرٸ 100 مىڭىن ٶز سوڭىنان ٸلەستٸرە الدى.
«Newsweek» باسپا نۇقسادا جارييالانۋدى توقتاتقان اقش-تىڭ العاشقى باسىلىمى ەمەس. ودان بۇرىن, 2010 جىلدىڭ قاراشاسىندا تانىمالدىعى جٶنٸنەن ٷشٸنشٸ ورىندى يەمدەنٸپ كەلگەن «U.S. News & World Report» اپتالىعى تٷبەگەيلٸ ساندىق فورماتقا اۋىستى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «Time»-نىڭ دا جاعدايى مەز ەمەس. سوڭعى جەتٸ جىلدا جۋرنالدىڭ تارالىمى 19 پايىزعا, ياعني 3,3 ميلليونعا قىسقارعان. بۇل – امەريكالىقتاردىڭ باسپاسٶزگە قىزىعۋشىلىعى كەمۋٸنٸڭ تاعى بٸر دەلەدٸ. «Pew Research Center» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگٸ بويىنشا گازەت-جۋرنالداردى قاعازدان وقيتىنداردىڭ ٷلەسٸ سوڭعى ون جىلدا 41 پايىزدان 23 پايىزعا دەيٸن قۇلدىراعان. اقش وقىرماندارىنىڭ جۋرنال وقۋ كٶرسەتكٸشٸ 2015 جىلى 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا 7 پايىزعا كەمٸدٸ. دەسە دە, باسىلىمداردىڭ ونلاين-نۇسقاسىنان اقپارات الۋشىلار تۇراقتى تٷردە كٶبەيٸپ كەلەدٸ. «New York Times» وقىرماندارىنىڭ 55 پايىزى, «USA Today» وقىرماندارىنىڭ – 48 پايىزى, ال «Wall Street Journal»-دى تۇراقتى وقيتىنداردىڭ 44 پايىزى باسىلىمداردى ينتەرنەت ارقىلى وقىعاندى قۇپ كٶرەدٸ ەكەن.
باتىس باسىلىمدارى بابىندا ما?
دەل وسىنداي قۇبىلىستى باتىس ەۋروپانىڭ اقپارات نارىعىنان دا بايقاۋعا بولادى. مەسەلەن, ۇلىبريتانييادا تانىمالدىعى جٶنٸنەن ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرعان «The Guardian» گازەتٸنٸڭ باسشىلىعى باسىلىمدى تولىعىمەن ساندىق فورماتقا اۋىستىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋدا. «Guardian News & Media» كومپانيياسىنا تيەسٸلٸ «Observer»-دٸڭ جاعدايى دا مەز ەمەس. تەك 2012 جىلدىڭ ٶزٸندە «Guardian News & Media» باسپا نۇسقانىڭ شىعىنى سالدارىنان 44 ميلليون فۋنت جوعالتتى. ساراپشىلاردىڭ بولجامىنشا, اعىلشىن باسىلىمدارىنا ونلاين جوبالاردان تٷسەتٸن تابىستىڭ ٷلەسٸ بٷگٸندە 8 پايىز شاماسىندا بولسا, 2017 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 15 پايىزدان اسۋى تيٸس.
گازەت پەن جۋرنال تارالىمدارىنىڭ كٷرت ازايۋى, جارنامادان تٷسەتٸن تابىستىڭ كەمۋٸ سىندى جاعىمسىز ٷردٸستەر XV عاسىردا كٸتاپ باسۋ ٸسٸن ەلەمدە بٸرٸنشٸ بولىپ قولعا العان گەرمانييانى دا اينالىپ ٶتكەن جوق. 2012 جىلدىڭ قاراشاسىندا ەلدەگٸ تانىمال باسىلىمداردىڭ بٸرٸ, كٷندەلٸكتٸ شىعاتىن «Frankfurter Rundschau» گازەتٸ ٶزٸنٸڭ بانكروتقا ۇشىراعانىن جارييالادى. ونىڭ ٸزٸنشە شىعىنعا بەلشەسٸنەن باتقان «Financial Times Deutschland» تا جابىلىپ قالدى. نەمٸس باسىلىمدارىنىڭ دا تارالىم اياسىن تارىلتقان – ساندىق تەحنولوگييانىڭ دامۋ قارقىنى. گەرمانيياداعى 18 بەن 29 جاس ارالىعىنداعى ازاماتتاردىڭ اراسىندا جٷرگٸزٸلگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا, نەمٸس جاستارىنىڭ تەك 1 پايىزى عانا باسپا تٷرٸندەگٸ گازەت-جۋرنالداردى اقپاراتتىڭ ەڭ سەنٸمدٸ كٶزٸ دەپ سانايدى.
فرانتسۋز باسپاسٶزٸنە دە جاڭا تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى نەتيجەسٸندە تۋىنداعان قايتا قۇرۋ ٷردٸستەرٸنە بەيٸمدەلۋ وڭاي بولعان جوق. سوڭعى 10 جىلدا ەلدەگٸ جەتەكشٸ گازەتتەردٸڭ بٸرٸ – «Liberation»-نىڭ تارالىمى 25 پايىزعا, 19 مىڭ داناعا دەيٸن قىسقاردى. تارالىمى جٶنٸنەن ەكٸنشٸ ورىنداعى «La Tribune» 2012 جىلى جاڭا قوجايىننىڭ قولىنا ٶتٸپ, قاعاز نۇسقاسىنان باس تارتۋعا مەجبٷر بولدى. وقىرمان سانىنىڭ ازايۋى سالدارىنان بانكروتقا ۇشىراپ قالماس ٷشٸن فرانتسۋزدىڭ ٸرٸ باسىلىمدارىنىڭ بٸرٸ «Le Monde»-گە دە ٶز باسشىلىعىن جەنە فورماتىن ٶزگەرتۋگە تۋرا كەلدٸ.
شىعىستىڭ «شىراعى» ەندٸ مازدادى
باتىستىڭ دامىعان ەلدەرٸمەن سالىستىرعاندا ازييا-تىنىق مۇحيتى ايماعى, تاياۋ شىعىس پەن افريكانىڭ دامۋشى مەملەكەتتەرٸ مەرزٸمدٸ باسىلىمدارىن ساندىق نۇسقاعا كٶشٸرۋگە اسىعار ەمەس. ازييانىڭ بٸرقاتار ەلدەرٸندە, ەسٸرەسە قىتاي مەن ٷندٸستاندا گازەتتەردٸڭ تارالىمى عاسىرىمىزدىڭ جاڭا ونجىلدىعىنان باستاپ ايتارلىقتاي كٶبەيگەن. ەلەمدەگٸ تارالىمى ەڭ كٶپ 15 گازەتتٸڭ تٸزٸمٸنە ٷندٸلەردٸڭ 5, قىتايلاردىڭ 5 باسىلىمى ەنگەنٸ كەزدەيسوقتىق ەمەس. ٷندٸستاننىڭ باسپا نارىعى سوڭعى جىلدارى قارقىندى ٶسٸمگە يە. 2005-2010 جىلدارى بۇل مەملەكەتتە كٷندەلٸكتٸ شىعاتىن گازەتتەردٸڭ سانى 1,5 ەسە ٶستٸ. تٸپتٸ, 2010 جىلى ٷندٸستان گازەتتەردٸڭ ساتىلىمى جٶنٸنەن (كٷن سايىن 110 ملن دانا) وسى كٶرسەتكٸش بويىنشا كٶش باستاپ كەلگەن قىتايدى باسىپ وزدى. ەلدە گازەتكە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتۋىن ماماندار ٷندٸلەردٸڭ ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸنٸڭ ٶسۋٸمەن تٷسٸندٸرۋدە. سوڭعى تٶرت جىلدا بۇل كٶرسەتكٸش شامامەن 10 پايىزعا ارتىپ, مەملەكەتتەگٸ ساۋاتتى حالىقتىڭ ٷلەسٸ 5 پايىزعا جەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ٷندٸستاندا ينتەرنەتتٸڭ تارالۋ قارقىنىن دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ. مەسەلەن, 2013 جىلى ٷندٸلەردٸڭ تەك 10 پايىزى عانا عالامدىق جەلٸنٸڭ تۇراقتى قولدانۋشىلارى بولدى.
وسى جەنە ٶزگە دە دەرەكتەردٸ باسشىلىققا الا وتىرىپ, باسپا ٸسٸنٸڭ ماماندارى دەستٷرلٸ باسپاسٶزدٸڭ «ٶلٸمٸ» جايلى بولجامداردىڭ نەگٸزسٸز ەكەنٸن العا تارتۋدا. دٷنيەجٷزٸلٸك گازەت جەنە اقپارات قاۋىمداستىعىنىڭ (WAN-IFRA) مەلٸمەتٸ بويىنشا, ەلەم حالقىنىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ ەلٸ دە اقپاراتتى قاعازدان العاندى جٶن كٶرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ٶز ماقساتتى اۋديتوريياسىنا ىقپال ەتۋدٸ كٶزدەيتٸن جارناما بەرۋشٸلەر اقپارات ۇسىنۋدىڭ سەنٸمدٸ ەرٸ تيٸمدٸ ارنالارىنىڭ بٸرٸ بولعاندىقتان باسىلىمداردىڭ باسپا تٷرٸندەگٸ نۇسقاسىنان باس تارتقىسى كەلمەيدٸ. مىسالى, رەسەيدٸڭ جارناما بەرۋشٸلەرٸ ەزٸرگە ٶز بيۋدجەتتەرٸنٸڭ تەك 20 پايىزىن عانا ينتەرنەت-جارناماعا جۇمساسا, ۋكرايناداعى بارلىق جارنامانىڭ تەك 7,1 پايىزى عانا عالامتور ارقىلى تاراتىلادى. بۇل ەلدەگٸ مەديا بيۋدجەتتٸڭ 16,5 پايىزى تۇراقتى تٷردە باسپاسٶزگە باعىتتالىپ كەلەدٸ. سوندىقتان مەرزٸمدٸ باسىلىمداردىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ٷزٸلدٸ-كەسٸلدٸ پٸكٸر ايتۋ مٷمكٸن ەمەس.
«سمارتفون ساراپتامانى قامتي المايدى»
2014 جىلدىڭ قاراشاسىندا رەسەيدە ٶتكەن «پرەسس-سامميت-2014» جيىنىندا وسى ەلدٸڭ «ايف», «كومسومولسكايا پراۆدا», «كوممەرسانت» سىندى جەتەكشٸ باسىلىمدارىنىڭ باسشىلارى باسپاسٶزدٸڭ بولاشاعىن تالقىلاعان بولاتىن. باسقوسۋدا ماماندار بٸراۋىزدان گازەت-جۋرنالدىڭ جاڭا تەحنولوگييالارمەن بەسەكەگە تٶتەپ بەرۋگە قاۋقارى جەتەدٸ دەگەن قورىتىندىعا كەلدٸ. «Metro international» ٶكٸلٸ بوريس كونوشەنكونىڭ ايتۋىنشا, «قاعاز جول تالعامايتىن كٶلٸك ٸسپەتتٸ, ونداعى جازۋدى وقۋ ٷشٸن ارنايى بٸلٸم-بٸلٸكتٸڭ قاجەتٸ جوق. سوندىقتان ونى ەشقانداي پلانشەت الماستىرا المايدى». جارناما بەرۋشٸلەردٸڭ جاڭا تەحنولوگييالار مەن digital-باعىتتىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸن ەدبەن سىناقتان ٶتكٸزگەننەن كەيٸن دەستٷرلٸ مەدياعا, ەسٸرەسە گازەت-جۋرنالدار باعانىنا قايتا ورالۋى باسپا ماتەريالدارىنىڭ اۋديتورييا ٷشٸن اقپارات كٶزدەرٸنٸڭ ٶزگە تٷرلەرٸنە قاراعاندا ەلدەقايدا سەنٸمدٸ ەرٸ ىقپالدى ەكەنٸن ايعاقتايدى ەمەس پە?
ەيتسە دە, دەستٷرلٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ جاڭا مەديانىڭ جەتٸستٸكتەرٸن, اقپارات نارىعىنىڭ دامۋىنا قوسقان ٷلەسٸن مويىنداماۋعا قاقى جوق. عالامدىق جەلٸنٸ ٶز ماقساتتارىنا تيٸمدٸ پايدالانا بٸلگەننٸڭ اسىعى تٷگەل ەكەنٸن ۋاقىت دەلەلدەپ وتىر. «Forbes-Kazakhstan» جۋرنالى جوباسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, بەلگٸلٸ مەديا-بيزنەسمەن ارمانجان بايتاسوۆ گازەتٸمٸزگە بەرگەن سۇحباتىندا اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتەگٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر مەن بلوگەرلەردٸڭ بەلسەندٸلٸگٸ باسپاسٶز بەن ونىڭ جۋرناليستەرٸنە بٶگەت ەمەس, كەرٸسٸنشە قوسىمشا كٶمەك ەكەنٸن ايتقان بولاتىن. «ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ دامۋى, بلوگەرلەر بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ ارتۋى جۋرناليستەرگە ٷلكەن كٶمەك. ايتار ويى بار, جاقسى جازا الاتىن ادامدار ەلەۋمەتتٸك جەلٸ قولدانۋشىلارى تاراپىنان ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولىپ, ٶز پاراقشاسىن ماسس-مەدياعا اينالدىرا الادى. قازٸر ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيٸن عالامتوردا وتىرادى, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸ قولدانادى. مەسەلەن, بٷگٸندە «فەيسبۋكتا» نەمەسە «ينستاگرامدا» كٶپ وقىرمان جيناپ, كەڭ تانىمالدىلىققا يە بولعان ازاماتتارعا جارناما بەرۋشٸلەردەن كٶپ ٶتٸنٸش تٷسەدٸ. ٶيتكەنٸ ونداعى جارنامالار ەلەۋسٸز قالمايتىنى انىق. ياعني تانىمال بلوگەرلەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ اككاۋنتتارىنىڭ كٶمەگٸمەن-اق تابىس تاۋىپ وتىر. سٸز جۋرناليسسٸز, ويىڭىزدى تارتىمدى ەرٸ وقىلىمدى ەتٸپ جەتكٸزۋدٸڭ تەسٸلدەرٸن مەڭگەرگەنسٸز. ونىڭ ٷستٸنە, قولىڭىزدا ساپالى كونتەنت دايارلاۋدىڭ بارلىق قۇرالى بار. ەندەشە, سٸز دە بەلسەندٸ بلوگەرگە اينالىپ, اۋديتوريياعا ىقپالدىلىعىڭىزدى ارتتىرىپ قويماي, قوسىمشا تابىس تابۋعا مٷمكٸندٸگٸڭٸز بار», – دەيدٸ ا.بايتاسوۆ.
«اbai.kz» اقپاراتتىق پورتالىنىڭ باس رەداكتورى دەۋرەن قۋاتتىڭ 2014 جىلى «الاش ايناسىندا» جارييالانعان پٸكٸرٸ دە بٷگٸنگە دەيٸن ٶزەكتٸلٸگٸن جويعان جوق. «ينتەرنەت كٷن سايىن دامىپ, قولدانۋشىلار سانى ارتىپ كەلەدٸ. دەگەنمەن, جاڭا مەديانىڭ دەستٷرلٸ مەديانى الماستىرۋى قيىنداۋ. ٶيتكەنٸ جاڭا مەديا تەك قۇرال, اقپاراتتى تەز, جىلدام جەتكٸزۋدٸڭ تەسٸلٸ. وسى تۇرعىدان جاڭا مەديا سۇرانىسقا يە بولادى. بٸراق دەستٷرلٸ مەديا ٶمٸر سٷرە بەرەدٸ. سەبەبٸ, اقپاراتتىڭ نەگٸزگٸ مازمۇنى ٶزگەرگەن جوق. بار بولعانى ونى جاساۋ تەسٸلٸ جاڭاردى. دەستٷرلٸ باق بولاشاقتا سالالىق بولىپ بٶلٸنە باستايدى. ال جاڭا مەديا سالالىق باسىلىمداردى الماستىرا الادى دەپ ويلامايمىن. سمارتفونمەن نەمەسە ينتەرنەتپەن بەرٸلگەن اقپارات ساراپتامانى قامتي المايدى. سوندىقتان سالالىق گازەتتەر نەمەسە ايماقتاردا جەرگٸلٸكتٸ گازەتتەر ەلٸ دە نەگٸزگٸ اقپارات كٶزٸ بولىپ قالا بەرمەك», – دەگەن ەدٸ ول.
بەرٸنە ۋاقىت تٶرەشٸ. بولجام جاساۋدىڭ قايىرلى ٸس ەمەس ەكەنٸنە كٷن ٶتكەن سايىن كٶزٸمٸز جەتە تٷستٸ. كەزٸندە كينو پايدا بولعاندا دۋالى اۋىزدار تەاتر ٶلەدٸ دەپ داۋرىققان ەدٸ. گازەت شىققاندا كٸتاپ كەلمەسكە كەتەدٸ دەگەن بولجام ايتىلدى. ال ينتەرنەت اقپارات نارىعىن جاۋلاي باستاعاندا باسپاسٶز قۇردىمعا كەتەدٸ دەپ شۋلاستى جۇرت. بەرٸ دە جەل سٶز ەكەنٸن ۋاقىت دەلەلدەدٸ. تەاتر كٶرەرمەنٸن, كٸتاپ تۇراقتى وقىرماندارىن جوعالتقان جوق. ال تەلەۆيزييا مەن باسپاسٶز جاڭا عاسىرعا بەيٸمدەلۋ ساتىلارىنان ٶتٸپ جاتىر.
«قاي ەلدٸڭ باسپاسٶزٸ مىقتى بولسا, سول ەلدٸڭ بولاشاعى زور» دەگەن مٸرجاقىپ اتامىزدىڭ سٶزٸ ٶز ٶمٸرشەڭدٸگٸن جويعان جوق. مەملەكەتتٸك تٸلدە شىعاتىن باسىلىمدار – ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ يممۋنيتەتٸ. ول ەسٸرەسە, قورعانىسىمىز ەلسٸرەيدٸ. ەندەشە, يممۋنيتەتٸمٸز سىر بەرمەسٸن!
انار لەپەسوۆا,
