Qytai iýany qazan aiynyń basynan bastap álemdik rezervtik valiýtalar qataryna qosyldy. Endi ol AQSh dollary, eýro, britandyq fýnt jáne japon ienimen birdei álemdik deńgeide halyqaralyq saýda-sattyqta aiyrbas ólshemi bola alady. Biraq bul aitýly jańalyqtyń Qytai úshin jáne álemdik naryq úshin anaý aitqandai áseri sezilmeidi. Sebebi qazirgi halyqaralyq naryqtaǵy jaǵdai aýmaly-tókpeli, álemdik ekonomika seń soqqan balyqtai eseńgirep, al álemdik valiýtalar qalt-qult etken jaǵdaida.
Damyǵan elder kóz tikken naryq
Ótken aptada álemdik ekonomikanyń tizginin ustaǵan yǵai men syǵailar Vashingtonǵa jinaldy. Halyqaralyq valiýta qory men Búkilálemdik banktiń kezekti jyldyq jinalysynda olar álemdik saýda-sattyqtyń qarqyny nelikten túsip ketkenin talqylady.
Biraq ǵalamnyń ozyq oily ekonomisteri men qarjygerleri, bankirler men laýazymdy tulǵalar ortaq pikirge toqtady, jalpyǵa tiimdi sheshim tapty deýdiń reti joq. Tipti, Halyqaralyq valiýta qorynyń «Álemdik ekonomikanyń baǵdarlary» atty qalyńdyǵy bir eli baiandamasynan bul suraqtyń naqty jaýabyn tabý qiyn.
Anyǵy, HVQ baiandamasynda álemdik JIÓ-niń biylǵy ósimi 3,1 paiyz, al kelesi jyly 3,4 paiyz dep kórsetilgen. Iaǵni, buǵan deiin jasalǵan dolbar sol kúii qaldy.
Álemdik naryqtaǵy sońǵy jyldardaǵy ózgeris – damýshy elderdegi ósim qarqyny artyp keledi. Iaǵni, damyǵan memleketter damýshy naryqtardaǵy qarqynnyń báseńdemeýine táýeldi bola bastady. HVQ esebine júginsek, damýshy naryqtardyń ósim qarqyny aldaǵy ýaqytta 4,1 paiyzdan 4,6 paiyzǵa deiin artady.
Britandyq sarapshylar bolsa, damyǵan memleketterdegi kóńil kónshitpeitin jaǵdaidyń túp sebebin álemdik suranystyń azaiýy men investitsiialyq iskerliktiń báseńdeýinen jáne damýshy elderdegi tejelisten kóredi. Osylaisha, damyǵan naryqtar damýshy memleketterdegi ósý qarqynyna qarap otyr. Domalaq jerdiń júzinde barlyq ulttar men ekonomikalar bir-birine bailaýly ekeni este bolǵanymen, is júzinde eskerilmeitini ókinishti. Ázirge, batystyq ekonomister damýshy naryqtardaǵy qarqynnyń azaiýyna qynjylys bildirip, álemdik ekonomikanyń ósimin qalpyna keltirýdiń amalyn izdeýmen áýre.
Britandyq ekonomikanyń ósimi tejeledi
Ázirge britan ekonomikasyna Briksittiń salqyny tie qoimady. Shamasy, álemdik naryqtaǵy oiynshylar bul oqiǵanyń bar salmaǵyn ólshep-boljap úlgergen joq. Al HVQ Ulybritaniia ekonomikasynyń ósimi biyl 1,8 paiyz dep boljady. Munyń aldyndaǵy boljam 1,7 paiyz bolatyn. Biraq kelesi jyly bul kórsetkish 1,1 paiyzǵa deiin tómendeýi múmkin.
Britan fýnty ótken aptadan bastap taǵy quldyrady. «Financial Times» gazetiniń jazýynsha, britan fýnty Breksitke qatysty referendým ótken kúnnen, iaǵni 23 maýsymnan beri 16 paiyzǵa arzandaǵan. Fýnttyń quldyraýy dollar baǵamynyń turaqtanýyna múmkindik berdi. Al britandyqtar «arzan fýnt eksport kólemin arttyrýǵa sebep bolady» dep ózderin-ózderi jubatyp otyr.
Bul az bolǵandai, Ulybritaniia investitsiiaǵa eń tartymdy bes memlekettiń qatarynan shyǵyp qaldy. 2009 jyldan beri «súikimin» joǵaltpaǵan britan ekonomikasy úshin bul jaqsy jańalyq emes. «Bloomberg» agenttigi taratqan bul habarda britan ekonomikasynyń mazasyn qashyrǵan basty sebep retinde Breksit pen valiýta baǵamyndaǵy turaqsyzdyq atalǵan. Al «The Times» gazetiniń jazýynsha, Breksit britan ekonomikasyna 15 jyl boiy jylyna 38-66 milliard fýnt sterling shyǵyn ákelýi múmkin.
Osylaisha, Ulybritaniia qazirdiń ózinde álemdegi besinshi ekonomika mártebesinen airyldy. Onyń ornyn Frantsiia basty. Al fýnt budan ári qunsyzdana berse, ol eldegi infliatsiiany órshitip jiberýi yqtimal. Britan ekonomikasynyń Breksitten kórer quqaiynyń sońy bul ǵana emes, sirá.
Dollar áli de óz tuǵyrynda
Basqa valiýtalardyń qunsyzdanýy dollar baǵamynyń odan ári turaqtanýyna sebep boldy. Onyń ústine, aldaǵy bir-eki aida amerikalyq Federaldy rezervtik júie valiýta kórsetkishterin joǵarylatsa, dollar budan ári kúsheie túsýi múmkin degen boljam bar.
AQSh dollary baǵamynyń turaqtanýyna qaramastan, bul eldiń ulttyq ekonomikasynda ósim baiaýlady. HVQ esep-baiandamasy osyny aiǵaqtaidy. Biylǵy ósim kórsetkishi 1,6 paiyzǵa deiin tómendegen. Áitkenmen, «Financial Times» gazetiniń jazýynsha, AQSh dollarynyń baǵamynyń ósýine britan fýntynyń quldyraýy men qytai iýany baǵamynynyń qubylmalyǵy áser etken, iaǵni amerikalyq ekonomikanyń áseri shamaly.
Osylaisha, Breksit áli tolyq júzege aspai jatyp, álemdik qarjy salasyna óz yqpalyn tigize bastady. Dollar baǵamyna Ulybritaniianyń Eýropalyq odaqtan shyǵýy áser etti degen pikirdiń jany bar. Sebebi alpaýyt korporatsiialar men kompaniialar úshin bul bólinistiń saldary qandai bolatyny beimálim. Iaǵni, britan ekonomikasy derbes saiasat júrgizý arqyly burynǵy qýatyn saqtap qala ma, joq pa – ol arasy kúmándi. Buǵan qosa, Eýropalyq odaqtyń ózi ishindegi ekonomikalyq ahýal onsha emes. Eýro jyldan-jylǵa kún kózinde qalǵan qardai erip, álemdik ekonomikadaǵy salmaǵyn joǵalta bastady. Mundai jaǵdaida, álemdik valiýtalardyń ishinen AQSh dollary óziniń turaqtylyǵyn dáleldep, burynǵysynsha senimge ie bolý sebebi túsinikti.
Qytai valiýta saiasatyn qoldan jasap otyr
1979 jyly Halyqaralyq valiýta qory shartty tólem birligi retinde 16 valiýtany bekitken bolatyn. 1981 jyly turaqty aiyrbas ólshemi retinde AQSh dollary, nemis markasy, frantsýz franki, britan fýnty men japon ienin qaldyrdy. Al 2000 jyly Eýroaimaqtyń iske qosylýyna bailanysty marka men franktyń ornyn eýro basty. Iaǵni, 37 jyldan beri HVQ valiýtalar qorjynyndaǵy aqsha birlikteriniń sanyn kemitkeni bolmasa, jańasyn qosqan emes. Endi, mine, álemdik valiýta qory ulǵaidy, qytai iýany resmi turde álemdik rezervtik valiýtaǵa ainaldy. «Elý jylda – el jańa» degen máteldi zymyransha aqqan ýaqyttyń yńǵaiymen ózgertip, «qyryq jylda – zaman da, aqsha da basqa» deýge bolar.
Sonymen, Kristin Lagart basqaryp otyrǵan Halyqaralyq valiýta qorynyń osydan bir jyl buryn qabyldaǵan sheshimi júzege asty. Aldyn ala jasalǵan boljamdarǵa sáikes, qytai iýany álemdik rezevrtik valiýta retinde naryqtyń 11 paiyzyn qamtýy múmkin. Salystyrý úshin aita ketelik, AQSh dollarynyń áli murty qisaiǵan joq, ol álemdik naryqtyń 40 paiyzyn ustap tur, al eýro buryn 37 paiyz úleske ie bolsa, qazir ol naryqtyń 31 paiyzyna ǵana ie. Iaǵni, iýan bolashaqta fýnt pen iendi jyly oryndarynan yǵystyryp, úshinshi rezervtik valiýta bolýy ǵajap emes.
HVQ-nyń bul sheshiminiń saldary qandai bolary ázirge anyq emes. Sebebi qytai iýanynyń búgingi baǵamy Qytai úkimetiniń qatań qadaǵalaýynda ekeni málim. Dollar, eýro, fýnt pen ienniń naryqtaǵy baǵamdary saýda-sattyq nátijesine bailanǵan bolsa, iýannyń qymbattap-arzandaýy jergilikti úkimettiń ekonomikalyq saiasatyna táýeldi. Sondyqtan qytai iýanyn álemdik valiýtalar qataryna qosý arqyly álemdik naryqtyń ózi qytai táýekelin birge kóterýi yqtimal.
Osy oraida, AQSh prezidenttigine úmitker Donald Tramp Hillari Klintonmen ótkizgen birinshi teledebat kezinde Qytaidy túirep ótkeni eske túsedi. «Qytaidyń ne istep jatqanyn qarańyz, – dedi milliarder. – Olar óz valiýtalaryna devalvatsiia jasady, bizdiń úkimette olarmen kúresetin eshkim joq… Olar Qytaidyń qýatyn qalpyna keltirý úshin bizdiń memleketti aqsha jinaityn sandyqsha siiaqty paidalanyp otyr». Muny Tramptyń kezekti baibalamy dep qoia salýǵa bolar edi, biraq jymyn bildirmeitin qytailyq saiasattyń ǵalamdyq naryqtaǵy jaǵymsyz yqpal-áserin joqqa shyǵarý qiyn.
Buǵan deiin Qytai kóp jyldar boiy ulttyq valiýtasynyń baǵamyn memlekettik saiasattyń ýysynda ustap, ony tómendetýmen keldi. Sońǵy onshaqty jyldan beri Qytai úkimeti AQSh dollaryna qarsy óz valiýtasynyń turaqtanýyna jol bergen. Biraq byltyr tamyz aiynda jáne biyl jyl basynda aiaq astynan júrgizilgen devalvatsiianyń saldary ǵalamdyq ekonomikadaǵy táýekeli kóp aktivterdiń jappai satylýyna ákeldi. Al sońǵy eki-úsh aptada qytai iýany dollarǵa qaraǵanda taǵy qunsyzdandy. Shamasy, Qytai úkimeti buǵan deiingi ulttyq valiýtany qoldan turaqtandyrý saiasatynan bas tartqan siiaqty. Biraq valiýtanyń qunsyzdanýyna naryqtaǵy suranys pen usynystyń ara salmaǵy sebep deýdiń qisyny joq. Qytai ekonomikasynyń ǵalamdyq ekonomikanyń ósimine tigizer yqpalynyń zor ekenin eskersek, Tramptyń «Qytai valiýta soǵysyn júrgizip otyr» dep baibalam salýynda shyndyq bar siiaqty. «Jaqsynyń aitqany, jamannyń sandyraǵy keledi» dep beker aitpaǵan ǵoi…
Gúlbiǵash OMAR
Ulybritaniia
