قىتاي يۋانى قازان ايىنىڭ باسىنان باستاپ ەلەمدٸك رەزەرۆتٸك ۆاليۋتالار قاتارىنا قوسىلدى. ەندٸ ول اقش دوللارى, ەۋرو, بريتاندىق فۋنت جەنە جاپون يەنٸمەن بٸردەي ەلەمدٸك دەڭگەيدە حالىقارالىق ساۋدا-ساتتىقتا ايىرباس ٶلشەمٸ بولا الادى. بٸراق بۇل ايتۋلى جاڭالىقتىڭ قىتاي ٷشٸن جەنە ەلەمدٸك نارىق ٷشٸن اناۋ ايتقانداي ەسەرٸ سەزٸلمەيدٸ. سەبەبٸ قازٸرگٸ حالىقارالىق نارىقتاعى جاعداي اۋمالى-تٶكپەلٸ, ەلەمدٸك ەكونوميكا سەڭ سوققان بالىقتاي ەسەڭگٸرەپ, ال ەلەمدٸك ۆاليۋتالار قالت-قۇلت ەتكەن جاعدايدا.
دامىعان ەلدەر كٶز تٸككەن نارىق
ٶتكەن اپتادا ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ تٸزگٸنٸن ۇستاعان ىعاي مەن سىعايلار ۆاشينگتونعا جينالدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى مەن بٷكٸلەلەمدٸك بانكتٸڭ كەزەكتٸ جىلدىق جينالىسىندا ولار ەلەمدٸك ساۋدا-ساتتىقتىڭ قارقىنى نەلٸكتەن تٷسٸپ كەتكەنٸن تالقىلادى.
بٸراق عالامنىڭ وزىق ويلى ەكونوميستەرٸ مەن قارجىگەرلەرٸ, بانكيرلەر مەن لاۋازىمدى تۇلعالار ورتاق پٸكٸرگە توقتادى, جالپىعا تيٸمدٸ شەشٸم تاپتى دەۋدٸڭ رەتٸ جوق. تٸپتٸ, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ «ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ باعدارلارى» اتتى قالىڭدىعى بٸر ەلٸ بايانداماسىنان بۇل سۇراقتىڭ ناقتى جاۋابىن تابۋ قيىن.
انىعى, حۆق بايانداماسىندا ەلەمدٸك جٸٶ-نٸڭ بيىلعى ٶسٸمٸ 3,1 پايىز, ال كەلەسٸ جىلى 3,4 پايىز دەپ كٶرسەتٸلگەن. ياعني, بۇعان دەيٸن جاسالعان دولبار سول كٷيٸ قالدى.
ەلەمدٸك نارىقتاعى سوڭعى جىلدارداعى ٶزگەرٸس – دامۋشى ەلدەردەگٸ ٶسٸم قارقىنى ارتىپ كەلەدٸ. ياعني, دامىعان مەملەكەتتەر دامۋشى نارىقتارداعى قارقىننىڭ بەسەڭدەمەۋٸنە تەۋەلدٸ بولا باستادى. حۆق ەسەبٸنە جٷگٸنسەك, دامۋشى نارىقتاردىڭ ٶسٸم قارقىنى الداعى ۋاقىتتا 4,1 پايىزدان 4,6 پايىزعا دەيٸن ارتادى.
بريتاندىق ساراپشىلار بولسا, دامىعان مەملەكەتتەردەگٸ كٶڭٸل كٶنشٸتپەيتٸن جاعدايدىڭ تٷپ سەبەبٸن ەلەمدٸك سۇرانىستىڭ ازايۋى مەن ينۆەستيتسييالىق ٸسكەرلٸكتٸڭ بەسەڭدەۋٸنەن جەنە دامۋشى ەلدەردەگٸ تەجەلٸستەن كٶرەدٸ. وسىلايشا, دامىعان نارىقتار دامۋشى مەملەكەتتەردەگٸ ٶسۋ قارقىنىنا قاراپ وتىر. دومالاق جەردٸڭ جٷزٸندە بارلىق ۇلتتار مەن ەكونوميكالار بٸر-بٸرٸنە بايلاۋلى ەكەنٸ ەستە بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ەسكەرٸلمەيتٸنٸ ٶكٸنٸشتٸ. ەزٸرگە, باتىستىق ەكونوميستەر دامۋشى نارىقتارداعى قارقىننىڭ ازايۋىنا قىنجىلىس بٸلدٸرٸپ, ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ امالىن ٸزدەۋمەن ەۋرە.
بريتاندىق ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸ تەجەلەدٸ
ەزٸرگە بريتان ەكونوميكاسىنا بريكسيتتٸڭ سالقىنى تيە قويمادى. شاماسى, ەلەمدٸك نارىقتاعى ويىنشىلار بۇل وقيعانىڭ بار سالماعىن ٶلشەپ-بولجاپ ٷلگەرگەن جوق. ال حۆق ۇلىبريتانييا ەكونوميكاسىنىڭ ٶسٸمٸ بيىل 1,8 پايىز دەپ بولجادى. مۇنىڭ الدىنداعى بولجام 1,7 پايىز بولاتىن. بٸراق كەلەسٸ جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 1,1 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەۋٸ مٷمكٸن.
بريتان فۋنتى ٶتكەن اپتادان باستاپ تاعى قۇلدىرادى. «Financial Times» گازەتٸنٸڭ جازۋىنشا, بريتان فۋنتى برەكسيتكە قاتىستى رەفەرەندۋم ٶتكەن كٷننەن, ياعني 23 ماۋسىمنان بەرٸ 16 پايىزعا ارزانداعان. فۋنتتىڭ قۇلدىراۋى دوللار باعامىنىڭ تۇراقتانۋىنا مٷمكٸندٸك بەردٸ. ال بريتاندىقتار «ارزان فۋنت ەكسپورت كٶلەمٸن ارتتىرۋعا سەبەپ بولادى» دەپ ٶزدەرٸن-ٶزدەرٸ جۇباتىپ وتىر.
بۇل از بولعانداي, ۇلىبريتانييا ينۆەستيتسيياعا ەڭ تارتىمدى بەس مەملەكەتتٸڭ قاتارىنان شىعىپ قالدى. 2009 جىلدان بەرٸ «سٷيكٸمٸن» جوعالتپاعان بريتان ەكونوميكاسى ٷشٸن بۇل جاقسى جاڭالىق ەمەس. «Bloomberg» اگەنتتٸگٸ تاراتقان بۇل حاباردا بريتان ەكونوميكاسىنىڭ مازاسىن قاشىرعان باستى سەبەپ رەتٸندە برەكسيت پەن ۆاليۋتا باعامىنداعى تۇراقسىزدىق اتالعان. ال «The Times» گازەتٸنٸڭ جازۋىنشا, برەكسيت بريتان ەكونوميكاسىنا 15 جىل بويى جىلىنا 38-66 ميلليارد فۋنت ستەرلينگ شىعىن ەكەلۋٸ مٷمكٸن.
وسىلايشا, ۇلىبريتانييا قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلەمدەگٸ بەسٸنشٸ ەكونوميكا مەرتەبەسٸنەن ايرىلدى. ونىڭ ورنىن فرانتسييا باستى. ال فۋنت بۇدان ەرٸ قۇنسىزدانا بەرسە, ول ەلدەگٸ ينفلياتسييانى ٶرشٸتٸپ جٸبەرۋٸ ىقتيمال. بريتان ەكونوميكاسىنىڭ برەكسيتتەن كٶرەر قۇقايىنىڭ سوڭى بۇل عانا ەمەس, سٸرە.
دوللار ەلٸ دە ٶز تۇعىرىندا
باسقا ۆاليۋتالاردىڭ قۇنسىزدانۋى دوللار باعامىنىڭ ودان ەرٸ تۇراقتانۋىنا سەبەپ بولدى. ونىڭ ٷستٸنە, الداعى بٸر-ەكٸ ايدا امەريكالىق فەدەرالدى رەزەرۆتٸك جٷيە ۆاليۋتا كٶرسەتكٸشتەرٸن جوعارىلاتسا, دوللار بۇدان ەرٸ كٷشەيە تٷسۋٸ مٷمكٸن دەگەن بولجام بار.
اقش دوللارى باعامىنىڭ تۇراقتانۋىنا قاراماستان, بۇل ەلدٸڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىندا ٶسٸم باياۋلادى. حۆق ەسەپ-بايانداماسى وسىنى ايعاقتايدى. بيىلعى ٶسٸم كٶرسەتكٸشٸ 1,6 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەگەن. ەيتكەنمەن, «Financial Times» گازەتٸنٸڭ جازۋىنشا, اقش دوللارىنىڭ باعامىنىڭ ٶسۋٸنە بريتان فۋنتىنىڭ قۇلدىراۋى مەن قىتاي يۋانى باعامىنىنىڭ قۇبىلمالىعى ەسەر ەتكەن, ياعني امەريكالىق ەكونوميكانىڭ ەسەرٸ شامالى.
وسىلايشا, برەكسيت ەلٸ تولىق جٷزەگە اسپاي جاتىپ, ەلەمدٸك قارجى سالاسىنا ٶز ىقپالىن تيگٸزە باستادى. دوللار باعامىنا ۇلىبريتانييانىڭ ەۋروپالىق وداقتان شىعۋى ەسەر ەتتٸ دەگەن پٸكٸردٸڭ جانى بار. سەبەبٸ الپاۋىت كورپوراتسييالار مەن كومپانييالار ٷشٸن بۇل بٶلٸنٸستٸڭ سالدارى قانداي بولاتىنى بەيمەلٸم. ياعني, بريتان ەكونوميكاسى دەربەس ساياسات جٷرگٸزۋ ارقىلى بۇرىنعى قۋاتىن ساقتاپ قالا ما, جوق پا – ول اراسى كٷمەندٸ. بۇعان قوسا, ەۋروپالىق وداقتىڭ ٶزٸ ٸشٸندەگٸ ەكونوميكالىق احۋال ونشا ەمەس. ەۋرو جىلدان-جىلعا كٷن كٶزٸندە قالعان قارداي ەرٸپ, ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى سالماعىن جوعالتا باستادى. مۇنداي جاعدايدا, ەلەمدٸك ۆاليۋتالاردىڭ ٸشٸنەن اقش دوللارى ٶزٸنٸڭ تۇراقتىلىعىن دەلەلدەپ, بۇرىنعىسىنشا سەنٸمگە يە بولۋ سەبەبٸ تٷسٸنٸكتٸ.
قىتاي ۆاليۋتا ساياساتىن قولدان جاساپ وتىر
1979 جىلى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى شارتتى تٶلەم بٸرلٸگٸ رەتٸندە 16 ۆاليۋتانى بەكٸتكەن بولاتىن. 1981 جىلى تۇراقتى ايىرباس ٶلشەمٸ رەتٸندە اقش دوللارى, نەمٸس ماركاسى, فرانتسۋز فرانكٸ, بريتان فۋنتى مەن جاپون يەنٸن قالدىردى. ال 2000 جىلى ەۋروايماقتىڭ ٸسكە قوسىلۋىنا بايلانىستى ماركا مەن فرانكتىڭ ورنىن ەۋرو باستى. ياعني, 37 جىلدان بەرٸ حۆق ۆاليۋتالار قورجىنىنداعى اقشا بٸرلٸكتەرٸنٸڭ سانىن كەمٸتكەنٸ بولماسا, جاڭاسىن قوسقان ەمەس. ەندٸ, مٸنە, ەلەمدٸك ۆاليۋتا قورى ۇلعايدى, قىتاي يۋانى رەسمي تۇردە ەلەمدٸك رەزەرۆتٸك ۆاليۋتاعا اينالدى. «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەگەن مەتەلدٸ زىمىرانشا اققان ۋاقىتتىڭ ىڭعايىمەن ٶزگەرتٸپ, «قىرىق جىلدا – زامان دا, اقشا دا باسقا» دەۋگە بولار.
سونىمەن, كريستين لاگارت باسقارىپ وتىرعان حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ وسىدان بٸر جىل بۇرىن قابىلداعان شەشٸمٸ جٷزەگە استى. الدىن الا جاسالعان بولجامدارعا سەيكەس, قىتاي يۋانى ەلەمدٸك رەزەۆرتٸك ۆاليۋتا رەتٸندە نارىقتىڭ 11 پايىزىن قامتۋى مٷمكٸن. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتا كەتەلٸك, اقش دوللارىنىڭ ەلٸ مۇرتى قيسايعان جوق, ول ەلەمدٸك نارىقتىڭ 40 پايىزىن ۇستاپ تۇر, ال ەۋرو بۇرىن 37 پايىز ٷلەسكە يە بولسا, قازٸر ول نارىقتىڭ 31 پايىزىنا عانا يە. ياعني, يۋان بولاشاقتا فۋنت پەن يەندٸ جىلى ورىندارىنان ىعىستىرىپ, ٷشٸنشٸ رەزەرۆتٸك ۆاليۋتا بولۋى عاجاپ ەمەس.
حۆق-نىڭ بۇل شەشٸمٸنٸڭ سالدارى قانداي بولارى ەزٸرگە انىق ەمەس. سەبەبٸ قىتاي يۋانىنىڭ بٷگٸنگٸ باعامى قىتاي ٷكٸمەتٸنٸڭ قاتاڭ قاداعالاۋىندا ەكەنٸ مەلٸم. دوللار, ەۋرو, فۋنت پەن يەننٸڭ نارىقتاعى باعامدارى ساۋدا-ساتتىق نەتيجەسٸنە بايلانعان بولسا, يۋاننىڭ قىمباتتاپ-ارزانداۋى جەرگٸلٸكتٸ ٷكٸمەتتٸڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا تەۋەلدٸ. سوندىقتان قىتاي يۋانىن ەلەمدٸك ۆاليۋتالار قاتارىنا قوسۋ ارقىلى ەلەمدٸك نارىقتىڭ ٶزٸ قىتاي تەۋەكەلٸن بٸرگە كٶتەرۋٸ ىقتيمال.
وسى ورايدا, اقش پرەزيدەنتتٸگٸنە ٷمٸتكەر دونالد ترامپ حيللاري كلينتونمەن ٶتكٸزگەن بٸرٸنشٸ تەلەدەبات كەزٸندە قىتايدى تٷيرەپ ٶتكەنٸ ەسكە تٷسەدٸ. «قىتايدىڭ نە ٸستەپ جاتقانىن قاراڭىز, – دەدٸ ميللياردەر. – ولار ٶز ۆاليۋتالارىنا دەۆالۆاتسييا جاسادى, بٸزدٸڭ ٷكٸمەتتە ولارمەن كٷرەسەتٸن ەشكٸم جوق… ولار قىتايدىڭ قۋاتىن قالپىنا كەلتٸرۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ مەملەكەتتٸ اقشا جينايتىن ساندىقشا سيياقتى پايدالانىپ وتىر». مۇنى ترامپتىڭ كەزەكتٸ بايبالامى دەپ قويا سالۋعا بولار ەدٸ, بٸراق جىمىن بٸلدٸرمەيتٸن قىتايلىق ساياساتتىڭ عالامدىق نارىقتاعى جاعىمسىز ىقپال-ەسەرٸن جوققا شىعارۋ قيىن.
بۇعان دەيٸن قىتاي كٶپ جىلدار بويى ۇلتتىق ۆاليۋتاسىنىڭ باعامىن مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ۋىسىندا ۇستاپ, ونى تٶمەندەتۋمەن كەلدٸ. سوڭعى ونشاقتى جىلدان بەرٸ قىتاي ٷكٸمەتٸ اقش دوللارىنا قارسى ٶز ۆاليۋتاسىنىڭ تۇراقتانۋىنا جول بەرگەن. بٸراق بىلتىر تامىز ايىندا جەنە بيىل جىل باسىندا اياق استىنان جٷرگٸزٸلگەن دەۆالۆاتسييانىڭ سالدارى عالامدىق ەكونوميكاداعى تەۋەكەلٸ كٶپ اكتيۆتەردٸڭ جاپپاي ساتىلۋىنا ەكەلدٸ. ال سوڭعى ەكٸ-ٷش اپتادا قىتاي يۋانى دوللارعا قاراعاندا تاعى قۇنسىزداندى. شاماسى, قىتاي ٷكٸمەتٸ بۇعان دەيٸنگٸ ۇلتتىق ۆاليۋتانى قولدان تۇراقتاندىرۋ ساياساتىنان باس تارتقان سيياقتى. بٸراق ۆاليۋتانىڭ قۇنسىزدانۋىنا نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ارا سالماعى سەبەپ دەۋدٸڭ قيسىنى جوق. قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ عالامدىق ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸنە تيگٸزەر ىقپالىنىڭ زور ەكەنٸن ەسكەرسەك, ترامپتىڭ «قىتاي ۆاليۋتا سوعىسىن جٷرگٸزٸپ وتىر» دەپ بايبالام سالۋىندا شىندىق بار سيياقتى. «جاقسىنىڭ ايتقانى, جاماننىڭ ساندىراعى كەلەدٸ» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي…
گٷلبيعاش ومار
ۇلىبريتانييا
