Túrik oishyly, islam ǵalym, filosof F. Gúlen Siriia, Taiaý Shyǵys, Túrkiianyń ońtústik shyǵys Anadoly aimaǵy, Kúrt jáne DAESh máseleleri jaily REGNÝM tilshisiniń suraqtaryna jaýap berdi.
- Túrkiianyń Siriia men Taiaý shyǵys saiasatyna qalai qaraisyz? Túriia-Resei qatynastary turǵysynan aimaqtyń bolashaǵyn qalai boljaisyz?
- Taiaý Shyǵys pen Túrkiiadaǵy oqiǵalarǵa qarasaq, III Dúniejúzilik soǵys tutana ma dep alańdaimyn. Óitkeni barlyq nárseni paida men múdde turǵysynan baǵalaityn ári sol paidalardy ózara bólise almaityn álemde ortaq máselede kelisý óte qiyn.
Siriiada bastapqyda demokratiia lebi esip, negizgi adam quqy men erkindigin izdegen bir qozǵalys bastaldy. Alaida, Siriia shyndyqtar men halyqaralyq kelisimderge kóz jumyp, syrtqy kúshterdiń aralasýymen, ókinishtisi, tuiyqqa tireldi.
Problemany óz ornynda sheshpegendikten, ol ulǵaiyp, jaraǵa ainaldy. Sóitip halqynyń sany jiyrma million eldegi problema qazir búkil álemniń problemasyna ainaldy. Áiel, bala-shaǵa bosqyndardyń, álsiz, dármensiz adamdar tap bolǵan jaittardy, joldarda kezdesken qiyndyqtar men Evropa bosaǵasyndaǵy jaǵdaidy kórip otyrsyzdar.
Ýaqytynda marqum sheiit Sáiid Ramazan ál-Býtidyń aitqanyn rastady. Marqum Býti baiypty sýnni ǵalym retinde Siriiadaǵy demokratiianyń keń ýaqytta jasalýyn jón kórgen bolatyn. Bilikti birden ózgertý úshin jasalatyn ister eldi ishki azamattyq soǵysqa itermeleidi dep qaýiptenetin. Álimshe men de qalymdy surap kelgen túrik úkimetiniń yqpaldy adamdaryna dál soǵan uqsas keńester aittym. Tipti marqum ál-Býtidyń da osyndai kózqarasta ekenin bildirdim. Tipti ol jibergen hattyń bir kóshirmesin de basshylarǵa berip jiberdim.
- «Siriia máselesinde bizdiń keńesterimizge qulaq aspady»
- Túrkiiany basqarǵandar bir ýaqyttar Asadpen jaqsy qarym-qatynasta boldy. Osyny paidalanyp, Asadty qoldap, keń ýaqytqa sala otyryp, qajet bolsa, Asadtyń demokratiialyq joldarmen tańdalýyna qoldaý retinde satylai ótýge barý kerek edi. Siriia Túrkiiamen óte tyǵyz saýda, saiasi ári áleýmettik qatynastarymen orta jáne uzaq merzimde anaǵurlym jaily ári demokratiialyq elge áiteýir baiyppen ári beibit túrde ainalar edi. Alaida, bir ýaǵyzshydan syrtqy saiasatty úirenemiz be dep bul keńesterge mán bermedi.
- «Siriiada oppozitsiialyq toptarǵa qarý men basqa da ártúrli qoldaý berilgende, másele asqynyp jaraǵa ainaldy»
- Ol problemalardy ýaqytynda máseleni obektivti túrde qolǵa alǵan adamdarmen aqyldasqanda sheshýge bolar edi. Biraq shalalyqqa urynyp, baiyppen is jasai almaǵandyqtan, ony eńsere almai túrli keleńsizdikterge túrtki boldy. Oppozitsiialyq toptarǵa qarý men basqa da túrli qoldaý berilgende másele asqynyp, jaraǵa ainaldy ári negizgi keń ýaqytqa sala otyryp iske asyrýǵa bolatyn demokratiialyq damýdyń joly kesildi. Bunyń kesirin ótkinshi lagerlerde ómir súrýge májbúr bolǵan, Evropanyń tabaldyryǵynda múshkil haldegi jazsyqsyz Siriia halqy tartýda. Osy jaǵdaidan keiin qysqa merzimde jasalýy qajet is óte keremet bolmasa da aqqan qandy toqtata alatyndai ári ziian shekken milliondaǵan jazyqsyz adamnyń sál de bolsa kóńilin demeitin saiasi formýlalar tabýǵa tyrysý. Ol úshin adami ári ar-ujdanǵa qozǵaý salatyn isterdi qolǵa alyp, halyqaralyq qaýymdastyqtyń tyǵyz diplomatiialyq talpynys kórsetýi kerek. AQSh-tyń ról oinaǵanyndai, Resei de bir tepe-teńdikti ustap turǵan kúsh retinde ról oinaityn bolady. Bul elderdiń osy máselede bir ústeldiń ainalasyna otyryp, dialogqa barýy óte mańyzdy. 3-dúniejúzilik soǵysqa jol beretin bolsa, álemniń jartysy demde-aq joq bolady. Alla saqtasyn, Bertrand Rýssel bylai deidi: «1-dúniejúzilik soǵysta mynaý boldy. 2-dúniejúzilik soǵysta anaý boldy. Eger 3-dúniejúzilik soǵys tutansa, ólgender qabir qushady, al óltirgenderdiń ózi ońbai, jan saqtaý bólimine túsedi». Osy sebepti sońyna deiin diplomatiiaǵa júgingen jón.
«Beibitshilik úrdisi» dep atalatyn, biraq keipi belgisiz úrdis»
- Túrkiia saiasatynyń baǵytynan taiǵany aitylady. Myńdaǵan adam saiasatkerlerdiń yqpalymen túrmege toǵytylyp, Kúrt azamattar ádiletsiz túrde qysymǵa ushyraýda. Bular jaily ne aitasyz? Kúrt aimaǵynyń máselesin qalai sheshý kerek dep oilaisyz?
- Siriia men Irakta da meili kúrt meili ózge de etnikalyq ári dini toptar úshin mádeni quqyn moiyndaý, investitsiia arqyly olarǵa qoldaný múmkindikterin berý ári memlekettiń óz azamattaryn sol kúiinde qabyldaýy, olarǵa ókilettik etý quqyn berýi, zańdy turǵyda talaptaryn oryndaý eń durys sheshim joly bolar edi.
- Aimaqtyń tynyshyn buzyp otyrǵan DAESh (Irak-Siriia islam memleketi) bar. Bul týraly ne aitasyz? DAESh-ten qutylý úshin ne isteý kerek? Onymen qalai kúresken durys?
- DAESh pen soǵan uqsas radikaldardyń jasaǵandarymen kúresý úshin máseleni túp-tamyrymen ári barlyq qyrlarymen qolǵa alý kerek. Máseleniń dini qyry da bar jáne dini emes saiasi, ekonomikalyq, áleýmettik-psihologiialyq qyrlary da bar. Máseleni tek dinmen shektep, ózge qyrlaryna kóz jumyp qarasa, bul máselede alǵa jyljý qiyn.
Bulardy sheshý úshin musylmandarǵa tiesili jaýapkershilikter bolýmen qatar memleketterge jáne ulttarlyq uiymdar atqarar mindetter de bar. Bir jaǵynan DAESh sekildi, ál-Kaida sekildi terrorlyq uiymdar bar. Endi bir jaǵynan otandastarǵa qysym jasaityn, erkindigin shekteitin, ádiletsizdik jasaityn, zańdardy jumys istetpeitin memleketter de bar. Adamdardy úmitsizdikke itermelep, terrorist uiymdardyń tuzaǵyna túsýin jeńildetetin memleket isterin de elemei qoiýǵa bolmaidy.
DAESh dep atalatyn uiym naǵyz jaýyzdyq oshaǵy, qaraqshylar toby, alaida bularǵa qarý-jaraq jetkiziledi, jastardy qataryna tartýlaryna tosqaýyl jasalynbaidy, olar internette jarnama jasai alady, naýqastary emdetilip, eshqandai jaýapqa tartylmastan erkin jiberiledi, jetekshilerin keide qamap, keide bos qoia beredi. Bir jaǵynda Túrkiiada ómiri qumyrsqanyń ózin ádeii baspaǵan, Qyzmet qaýymdastyǵyń azamattary terrorist delinip, úilerinde tintý júrýde, alaida DAESh dep atalatyn osy bir jaýyz uiym jaily sondai sózder aitylmaýda, olarǵa dál sondai qatynas jasalmaýda.
«DAESh eń úlken ziiandy sýnni musylman álemine jasaýda»
Musylmandar azshylyqta bolǵandyqtan batystyq memleketter terrormen kúresip jatqanda, musylman otandastardy renjitetindei sózder men isterden abai bolý kerek. Musylmandardyń kópshiliginiń qoldaýy bolmastan bul terrorizm bálesinen qutylý múmkin emes. Aitqandai, terror uiymdarynyń qurbandarynyń kóbi musylmandar. DAESh ózinshe Siriia men Irakta sýnni musylmandardyń quqyn qorǵap jatqanyn alǵa tartýd, alaida qurbandarynyń kóbi soltústik Irak kúrtterin de qosqanda, sýnni musylmandar. Máselege jalpylama qarasaq, DAESh-tyń eń úlken ziiandy sýnni musylmandar álemine tigizgenin aitýǵa bolady.
Máseleni túp-tamyrynan qolǵa almaǵandyqtan bireýi bitkenmen basqasy tóbe kórsetedi. Bireýiniń kózin qurtsańyz, ekinshisi burqyldap shyǵady. Balama búlik pen buzaqylyq oshaqtary bar. Keshe ál-Kaida týraly aityp jatqan edi, ony endi qurtty degende, bir demde DAESh paida boldy. Endi bir jaqta Boko Haram bar, bári de bas keser, bári de qan qaqsatýda. Adam óltirip jumaqqa barý sekildi sumdyq ótirikpen jastardy aldaýda. Bunyń sondai sumdyq ótirik ekeni sonshalyq – oǵan sengenderdi qatigezge ainaldyryp, ári islamnyń pák kelbetine qara daq túsirip, jurtty musylmandardan shoshityn jaǵdaiǵa jetkizýde.
«DAESh jastarymyzdy qalai aldaýda?»
Biz musylmandar retinde bul máselege tek syrtqy kúshterdiń, keibir qaýipsizdik uiymdarynyń oiyny dep qarap bir jaqqa ysyra almaimyz. Óitkeni bundai jaýyz uiymdar bizdiń jastarymyzdy túrli ýádelerdi úiip-tógý arqyly ózderine tartýda. Qalai bul jastarymyzdy aldai alady? Sonda biz jastarymyzǵa tiisinshe durys bilim bere almadyq pa? Olardy jaqsy tárbielei almadyq pa?
Quran kárimde bir ǵana jazyqsyz jandy óltirýdi búkil adamzatty óltirýmen teńestirgen. Paiǵambarymyz (s.a.ý.) qorǵaný maqsatynda zańdy bir soǵystyń ózinde soǵysqa shyqpaǵan adamdarǵa, ásirese, áielder, balalar men dini qyzmetkerlerge tiisýge bolmaityndyǵyn qatań tyiǵan. Jaratýshy ie Quran kárimde «Biz Adam uldaryn abal ettik» deýde. Ár adamdy adam bolǵandyǵy úshin baǵalaýda. Bir-birlerińdi taný úshin senderdi túrli-túrli etip jarattyq deýde. Kóp túrlilikti bailyq retinde kórsetýde. Sonda bulardy jastarymyzǵa túsindire almadyq pa?!
DAESh sekildi terrorlyq uiymdardyń din máselesinde qanshalyqty shynaiy ekenin bilmeimiz. Alaida, eń joq degende aralaryna ańǵaldyqpen aldanyp baryp qalǵan jastar baryn esepke ala otyryp, máselege jaqyndaityn bolsaq, olardyń qatelikterin din turǵysynan da kórsetýimiz qajet bolady. Múmkin keibir jastar mańaiynan shynaiy musylmandyqtyń úlgisin kóre almaǵandyqtan, izdeniske barady. Osyndai uiymdardyń ýádelerine senip aldanady. Baryp qosylady ári esh ańdamastan negizinen musylmandyqqa eń aýyr qiianat jasaidy.
BAQ-tan ańǵarǵanym, olar dini negizderdegi negizgi qatelik dini qainar kózderge aldy men artyn tolyq bajailap almastan, tutas qaramai ár jerinen úzip-julýy. Quran aiattarynyń túsý sebepterimen qatar qai ýaqytta, ári áleýmettik saiasi jaǵdailar kezinde túskenin elemei qoiýǵa bolmaidy.
Hadis sháripter úshin de osyny aitýǵa bolady. Quran men súnnettiń ózegin túsinýge tyrysý kerek. Ol kezeńderde islamnyń satylap keibir nárseni alyp tastaýdy kózdeýi, toleranttylyqpen qaraǵany, alaida sol kúii joiyp jibermegen qul ielenýshilik sekildi máseleni búgin qaita qozǵaý dinniń rýhyn túsinbeý degen sóz.
Abdýrrahman Azzamnyń «Ábadi risalet» kitabynda aitqandai, Paiǵambarymyz (s.a.ý.) jáne alǵashqy musylmandardyń soǵystary jeke-jeke qarastyrylsa, barlyǵynyń qorǵanys soǵystary bolǵany baiqalady. Osyny túsinbegen jaǵdaida Quran men súnnettegi soǵystarǵa qatysty aitylǵandardy op-ońai teris maqsatqa paidalanyp ketý jaǵdaiy týady.
«Barlyq máseleni bilim arqyly uzaq merzimde sheshýge bolady»
Qurannyń, siiardyń, dinniń rýhyn jastarǵa bere alýdyń joly bilimde jatyr. Barlyq máseleni bilim arqyly uzaq merzimde sheshýge bolady. Demokratiialyq qundylyqtar, adamǵa qurmet, ómirge qurmet, barlyq adamdy qadirleý sekildi qundylyqtardy oqý baǵdarlamasyna engizýge bolady.
«AQSh pen Resei odaq qurýy tiis»
Uzaq merzimde sheshý úshin osylardy jasaýmen qatar qysqa merzimde terrorlyq toptarǵa qarsy odaq qurylsa, Amerika men Resei de osy odaqpen birge máseleni sheshýge bolady. Joq degende, qataryna kóp adamdy tartýdyń aldyn alyp, bul qaterli isiktiń asqynbaýyna jol bermeýge bolady.
