تٷرٸك ويشىلى, يسلام عالىم, فيلوسوف ف. گٷلەن سيرييا, تاياۋ شىعىس, تٷركييانىڭ وڭتٷستٸك شىعىس انادولى ايماعى, كٷرت جەنە داەش مەسەلەلەرٸ جايلى رەگنۋم تٸلشٸسٸنٸڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردٸ.
- تٷركييانىڭ سيرييا مەن تاياۋ شىعىس ساياساتىنا قالاي قارايسىز? تٷرييا-رەسەي قاتىناستارى تۇرعىسىنان ايماقتىڭ بولاشاعىن قالاي بولجايسىز?
- تاياۋ شىعىس پەن تٷركيياداعى وقيعالارعا قاراساق, III دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس تۇتانا ما دەپ الاڭدايمىن. ٶيتكەنٸ بارلىق نەرسەنٸ پايدا مەن مٷددە تۇرعىسىنان باعالايتىن ەرٸ سول پايدالاردى ٶزارا بٶلٸسە المايتىن ەلەمدە ورتاق مەسەلەدە كەلٸسۋ ٶتە قيىن.
سيرييادا باستاپقىدا دەموكراتييا لەبٸ ەسٸپ, نەگٸزگٸ ادام قۇقى مەن ەركٸندٸگٸن ٸزدەگەن بٸر قوزعالىس باستالدى. الايدا, سيرييا شىندىقتار مەن حالىقارالىق كەلٸسٸمدەرگە كٶز جۇمىپ, سىرتقى كٷشتەردٸڭ ارالاسۋىمەن, ٶكٸنٸشتٸسٸ, تۇيىققا تٸرەلدٸ.
پروبلەمانى ٶز ورنىندا شەشپەگەندٸكتەن, ول ۇلعايىپ, جاراعا اينالدى. سٶيتٸپ حالقىنىڭ سانى جيىرما ميلليون ەلدەگٸ پروبلەما قازٸر بٷكٸل ەلەمنٸڭ پروبلەماسىنا اينالدى. ەيەل, بالا-شاعا بوسقىنداردىڭ, ەلسٸز, دەرمەنسٸز ادامدار تاپ بولعان جايتتاردى, جولداردا كەزدەسكەن قيىندىقتار مەن ەۆروپا بوساعاسىنداعى جاعدايدى كٶرٸپ وتىرسىزدار.
ۋاقىتىندا مارقۇم شەيٸت سەييد رامازان ەل-بۋتيدىڭ ايتقانىن راستادى. مارقۇم بۋتي بايىپتى سۋنني عالىم رەتٸندە سيريياداعى دەموكراتييانىڭ كەڭ ۋاقىتتا جاسالۋىن جٶن كٶرگەن بولاتىن. بيلٸكتٸ بٸردەن ٶزگەرتۋ ٷشٸن جاسالاتىن ٸستەر ەلدٸ ٸشكٸ ازاماتتىق سوعىسقا يتەرمەلەيدٸ دەپ قاۋٸپتەنەتٸن. ەلٸمشە مەن دە قالىمدى سۇراپ كەلگەن تٷرٸك ٷكٸمەتٸنٸڭ ىقپالدى ادامدارىنا دەل سوعان ۇقساس كەڭەستەر ايتتىم. تٸپتٸ مارقۇم ەل-بۋتيدىڭ دا وسىنداي كٶزقاراستا ەكەنٸن بٸلدٸردٸم. تٸپتٸ ول جٸبەرگەن حاتتىڭ بٸر كٶشٸرمەسٸن دە باسشىلارعا بەرٸپ جٸبەردٸم.
- «سيرييا مەسەلەسٸندە بٸزدٸڭ كەڭەستەرٸمٸزگە قۇلاق اسپادى»
- تٷركييانى باسقارعاندار بٸر ۋاقىتتار اسادپەن جاقسى قارىم-قاتىناستا بولدى. وسىنى پايدالانىپ, اسادتى قولداپ, كەڭ ۋاقىتقا سالا وتىرىپ, قاجەت بولسا, اسادتىڭ دەموكراتييالىق جولدارمەن تاڭدالۋىنا قولداۋ رەتٸندە ساتىلاي ٶتۋگە بارۋ كەرەك ەدٸ. سيرييا تٷركييامەن ٶتە تىعىز ساۋدا, ساياسي ەرٸ ەلەۋمەتتٸك قاتىناستارىمەن ورتا جەنە ۇزاق مەرزٸمدە اناعۇرلىم جايلى ەرٸ دەموكراتييالىق ەلگە ەيتەۋٸر بايىپپەن ەرٸ بەيبٸت تٷردە اينالار ەدٸ. الايدا, بٸر ۋاعىزشىدان سىرتقى ساياساتتى ٷيرەنەمٸز بە دەپ بۇل كەڭەستەرگە مەن بەرمەدٸ.
- «سيرييادا وپپوزيتسييالىق توپتارعا قارۋ مەن باسقا دا ەرتٷرلٸ قولداۋ بەرٸلگەندە, مەسەلە اسقىنىپ جاراعا اينالدى»
- ول پروبلەمالاردى ۋاقىتىندا مەسەلەنٸ وبەكتيۆتٸ تٷردە قولعا العان ادامدارمەن اقىلداسقاندا شەشۋگە بولار ەدٸ. بٸراق شالالىققا ۇرىنىپ, بايىپپەن ٸس جاساي الماعاندىقتان, ونى ەڭسەرە الماي تٷرلٸ كەلەڭسٸزدٸكتەرگە تٷرتكٸ بولدى. وپپوزيتسييالىق توپتارعا قارۋ مەن باسقا دا تٷرلٸ قولداۋ بەرٸلگەندە مەسەلە اسقىنىپ, جاراعا اينالدى ەرٸ نەگٸزگٸ كەڭ ۋاقىتقا سالا وتىرىپ ٸسكە اسىرۋعا بولاتىن دەموكراتييالىق دامۋدىڭ جولى كەسٸلدٸ. بۇنىڭ كەسٸرٸن ٶتكٸنشٸ لاگەرلەردە ٶمٸر سٷرۋگە مەجبٷر بولعان, ەۆروپانىڭ تابالدىرىعىندا مٷشكٸل حالدەگٸ جازسىقسىز سيرييا حالقى تارتۋدا. وسى جاعدايدان كەيٸن قىسقا مەرزٸمدە جاسالۋى قاجەت ٸس ٶتە كەرەمەت بولماسا دا اققان قاندى توقتاتا الاتىنداي ەرٸ زييان شەككەن ميلليونداعان جازىقسىز ادامنىڭ سەل دە بولسا كٶڭٸلٸن دەمەيتٸن ساياسي فورمۋلالار تابۋعا تىرىسۋ. ول ٷشٸن ادامي ەرٸ ار-ۇجدانعا قوزعاۋ سالاتىن ٸستەردٸ قولعا الىپ, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ تىعىز ديپلوماتييالىق تالپىنىس كٶرسەتۋٸ كەرەك. اقش-تىڭ رٶل ويناعانىنداي, رەسەي دە بٸر تەپە-تەڭدٸكتٸ ۇستاپ تۇرعان كٷش رەتٸندە رٶل وينايتىن بولادى. بۇل ەلدەردٸڭ وسى مەسەلەدە بٸر ٷستەلدٸڭ اينالاسىنا وتىرىپ, ديالوگقا بارۋى ٶتە ماڭىزدى. 3-دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا جول بەرەتٸن بولسا, ەلەمنٸڭ جارتىسى دەمدە-اق جوق بولادى. اللا ساقتاسىن, بەرتراند رۋسسەل بىلاي دەيدٸ: «1-دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا مىناۋ بولدى. 2-دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا اناۋ بولدى. ەگەر 3-دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس تۇتانسا, ٶلگەندەر قابٸر قۇشادى, ال ٶلتٸرگەندەردٸڭ ٶزٸ وڭباي, جان ساقتاۋ بٶلٸمٸنە تٷسەدٸ». وسى سەبەپتٸ سوڭىنا دەيٸن ديپلوماتيياعا جٷگٸنگەن جٶن.
«بەيبٸتشٸلٸك ٷردٸسٸ» دەپ اتالاتىن, بٸراق كەيپٸ بەلگٸسٸز ٷردٸس»
- Tٷركييا ساياساتىنىڭ باعىتىنان تايعانى ايتىلادى. مىڭداعان ادام ساياساتكەرلەردٸڭ ىقپالىمەن تٷرمەگە توعىتىلىپ, كٷرت ازاماتتار ەدٸلەتسٸز تٷردە قىسىمعا ۇشىراۋدا. بۇلار جايلى نە ايتاسىز? كٷرت ايماعىنىڭ مەسەلەسٸن قالاي شەشۋ كەرەك دەپ ويلايسىز?
- سيرييا مەن يراكتا دا مەيلٸ كٷرت مەيلٸ ٶزگە دە ەتنيكالىق ەرٸ دٸني توپتار ٷشٸن مەدەني قۇقىن مويىنداۋ, ينۆەستيتسييا ارقىلى ولارعا قولدانۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن بەرۋ ەرٸ مەملەكەتتٸڭ ٶز ازاماتتارىن سول كٷيٸندە قابىلداۋى, ولارعا ٶكٸلەتتٸك ەتۋ قۇقىن بەرۋٸ, زاڭدى تۇرعىدا تالاپتارىن ورىنداۋ ەڭ دۇرىس شەشٸم جولى بولار ەدٸ.
- ايماقتىڭ تىنىشىن بۇزىپ وتىرعان داەش (يراك-سيرييا يسلام مەملەكەتٸ) بار. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز? داەش-تەن قۇتىلۋ ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەك? ونىمەن قالاي كٷرەسكەن دۇرىس?
- داەش پەن سوعان ۇقساس راديكالداردىڭ جاساعاندارىمەن كٷرەسۋ ٷشٸن مەسەلەنٸ تٷپ-تامىرىمەن ەرٸ بارلىق قىرلارىمەن قولعا الۋ كەرەك. مەسەلەنٸڭ دٸني قىرى دا بار جەنە دٸني ەمەس ساياسي, ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق قىرلارى دا بار. مەسەلەنٸ تەك دٸنمەن شەكتەپ, ٶزگە قىرلارىنا كٶز جۇمىپ قاراسا, بۇل مەسەلەدە العا جىلجۋ قيىن.
بۇلاردى شەشۋ ٷشٸن مۇسىلماندارعا تيەسٸلٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتەر بولۋمەن قاتار مەملەكەتتەرگە جەنە ۇلتتارلىق ۇيىمدار اتقارار مٸندەتتەر دە بار. بٸر جاعىنان داەش سەكٸلدٸ, ەل-كايدا سەكٸلدٸ تەررورلىق ۇيىمدار بار. ەندٸ بٸر جاعىنان وتانداستارعا قىسىم جاسايتىن, ەركٸندٸگٸن شەكتەيتٸن, ەدٸلەتسٸزدٸك جاسايتىن, زاڭداردى جۇمىس ٸستەتپەيتٸن مەملەكەتتەر دە بار. ادامداردى ٷمٸتسٸزدٸككە يتەرمەلەپ, تەرروريست ۇيىمداردىڭ تۇزاعىنا تٷسۋٸن جەڭٸلدەتەتٸن مەملەكەت ٸستەرٸن دە ەلەمەي قويۋعا بولمايدى.
داەش دەپ اتالاتىن ۇيىم ناعىز جاۋىزدىق وشاعى, قاراقشىلار توبى, الايدا بۇلارعا قارۋ-جاراق جەتكٸزٸلەدٸ, جاستاردى قاتارىنا تارتۋلارىنا توسقاۋىل جاسالىنبايدى, ولار ينتەرنەتتە جارناما جاساي الادى, ناۋقاستارى ەمدەتٸلٸپ, ەشقانداي جاۋاپقا تارتىلماستان ەركٸن جٸبەرٸلەدٸ, جەتەكشٸلەرٸن كەيدە قاماپ, كەيدە بوس قويا بەرەدٸ. بٸر جاعىندا تٷركييادا ٶمٸرٸ قۇمىرسقانىڭ ٶزٸن ەدەيٸ باسپاعان, قىزمەت قاۋىمداستىعىڭ ازاماتتارى تەرروريست دەلٸنٸپ, ٷيلەرٸندە تٸنتۋ جٷرۋدە, الايدا داەش دەپ اتالاتىن وسى بٸر جاۋىز ۇيىم جايلى سونداي سٶزدەر ايتىلماۋدا, ولارعا دەل سونداي قاتىناس جاسالماۋدا.
«داەش ەڭ ٷلكەن زيياندى سۋنني مۇسىلمان ەلەمٸنە جاساۋدا»
مۇسىلماندار ازشىلىقتا بولعاندىقتان باتىستىق مەملەكەتتەر تەررورمەن كٷرەسٸپ جاتقاندا, مۇسىلمان وتانداستاردى رەنجٸتەتٸندەي سٶزدەر مەن ٸستەردەن اباي بولۋ كەرەك. مۇسىلمانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸنٸڭ قولداۋى بولماستان بۇل تەرروريزم بەلەسٸنەن قۇتىلۋ مٷمكٸن ەمەس. ايتقانداي, تەررور ۇيىمدارىنىڭ قۇرباندارىنىڭ كٶبٸ مۇسىلماندار. داەش ٶزٸنشە سيرييا مەن يراكتا سۋنني مۇسىلمانداردىڭ قۇقىن قورعاپ جاتقانىن العا تارتۋد, الايدا قۇرباندارىنىڭ كٶبٸ سولتٷستٸك يراك كٷرتتەرٸن دە قوسقاندا, سۋنني مۇسىلماندار. مەسەلەگە جالپىلاما قاراساق, داەش-تىڭ ەڭ ٷلكەن زيياندى سۋنني مۇسىلماندار ەلەمٸنە تيگٸزگەنٸن ايتۋعا بولادى.
مەسەلەنٸ تٷپ-تامىرىنان قولعا الماعاندىقتان بٸرەۋٸ بٸتكەنمەن باسقاسى تٶبە كٶرسەتەدٸ. بٸرەۋٸنٸڭ كٶزٸن قۇرتساڭىز, ەكٸنشٸسٸ بۇرقىلداپ شىعادى. بالاما بٷلٸك پەن بۇزاقىلىق وشاقتارى بار. كەشە ەل-كايدا تۋرالى ايتىپ جاتقان ەدٸ, ونى ەندٸ قۇرتتى دەگەندە, بٸر دەمدە داەش پايدا بولدى. ەندٸ بٸر جاقتا بوكو حارام بار, بەرٸ دە باس كەسەر, بەرٸ دە قان قاقساتۋدا. ادام ٶلتٸرٸپ جۇماققا بارۋ سەكٸلدٸ سۇمدىق ٶتٸرٸكپەن جاستاردى الداۋدا. بۇنىڭ سونداي سۇمدىق ٶتٸرٸك ەكەنٸ سونشالىق – وعان سەنگەندەردٸ قاتٸگەزگە اينالدىرىپ, ەرٸ يسلامنىڭ پەك كەلبەتٸنە قارا داق تٷسٸرٸپ, جۇرتتى مۇسىلمانداردان شوشيتىن جاعدايعا جەتكٸزۋدە.
«داەش جاستارىمىزدى قالاي الداۋدا?»
بٸز مۇسىلماندار رەتٸندە بۇل مەسەلەگە تەك سىرتقى كٷشتەردٸڭ, كەيبٸر قاۋٸپسٸزدٸك ۇيىمدارىنىڭ ويىنى دەپ قاراپ بٸر جاققا ىسىرا المايمىز. ٶيتكەنٸ بۇنداي جاۋىز ۇيىمدار بٸزدٸڭ جاستارىمىزدى تٷرلٸ ۋەدەلەردٸ ٷيٸپ-تٶگۋ ارقىلى ٶزدەرٸنە تارتۋدا. قالاي بۇل جاستارىمىزدى الداي الادى? سوندا بٸز جاستارىمىزعا تيٸسٸنشە دۇرىس بٸلٸم بەرە المادىق پا? ولاردى جاقسى تەربيەلەي المادىق پا?
قۇران كەرٸمدە بٸر عانا جازىقسىز جاندى ٶلتٸرۋدٸ بٷكٸل ادامزاتتى ٶلتٸرۋمەن تەڭەستٸرگەن. پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) قورعانۋ ماقساتىندا زاڭدى بٸر سوعىستىڭ ٶزٸندە سوعىسقا شىقپاعان ادامدارعا, ەسٸرەسە, ەيەلدەر, بالالار مەن دٸني قىزمەتكەرلەرگە تيٸسۋگە بولمايتىندىعىن قاتاڭ تىيعان. جاراتۋشى يە قۇران كەرٸمدە «بٸز ادام ۇلدارىن ابال ەتتٸك» دەۋدە. ەر ادامدى ادام بولعاندىعى ٷشٸن باعالاۋدا. بٸر-بٸرلەرٸڭدٸ تانۋ ٷشٸن سەندەردٸ تٷرلٸ-تٷرلٸ ەتٸپ جاراتتىق دەۋدە. كٶپ تٷرلٸلٸكتٸ بايلىق رەتٸندە كٶرسەتۋدە. سوندا بۇلاردى جاستارىمىزعا تٷسٸندٸرە المادىق پا?!
داەش سەكٸلدٸ تەررورلىق ۇيىمداردىڭ دٸن مەسەلەسٸندە قانشالىقتى شىنايى ەكەنٸن بٸلمەيمٸز. الايدا, ەڭ جوق دەگەندە ارالارىنا اڭعالدىقپەن الدانىپ بارىپ قالعان جاستار بارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, مەسەلەگە جاقىندايتىن بولساق, ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸن دٸن تۇرعىسىنان دا كٶرسەتۋٸمٸز قاجەت بولادى. مٷمكٸن كەيبٸر جاستار ماڭايىنان شىنايى مۇسىلماندىقتىڭ ٷلگٸسٸن كٶرە الماعاندىقتان, ٸزدەنٸسكە بارادى. وسىنداي ۇيىمداردىڭ ۋەدەلەرٸنە سەنٸپ الدانادى. بارىپ قوسىلادى ەرٸ ەش اڭداماستان نەگٸزٸنەن مۇسىلماندىققا ەڭ اۋىر قييانات جاسايدى.
باق-تان اڭعارعانىم, ولار دٸني نەگٸزدەردەگٸ نەگٸزگٸ قاتەلٸك دٸني قاينار كٶزدەرگە الدى مەن ارتىن تولىق باجايلاپ الماستان, تۇتاس قاراماي ەر جەرٸنەن ٷزٸپ-جۇلۋى. قۇران اياتتارىنىڭ تٷسۋ سەبەپتەرٸمەن قاتار قاي ۋاقىتتا, ەرٸ ەلەۋمەتتٸك ساياسي جاعدايلار كەزٸندە تٷسكەنٸن ەلەمەي قويۋعا بولمايدى.
حاديس شەرٸپتەر ٷشٸن دە وسىنى ايتۋعا بولادى. قۇران مەن سٷننەتتٸڭ ٶزەگٸن تٷسٸنۋگە تىرىسۋ كەرەك. ول كەزەڭدەردە يسلامنىڭ ساتىلاپ كەيبٸر نەرسەنٸ الىپ تاستاۋدى كٶزدەۋٸ, تولەرانتتىلىقپەن قاراعانى, الايدا سول كٷيٸ جويىپ جٸبەرمەگەن قۇل يەلەنۋشٸلٸك سەكٸلدٸ مەسەلەنٸ بٷگٸن قايتا قوزعاۋ دٸننٸڭ رۋحىن تٷسٸنبەۋ دەگەن سٶز.
ابدۋرراحمان اززامنىڭ «ەبادي ريسالەت» كٸتابىندا ايتقانداي, پايعامبارىمىز (س.ا.ۋ.) جەنە العاشقى مۇسىلمانداردىڭ سوعىستارى جەكە-جەكە قاراستىرىلسا, بارلىعىنىڭ قورعانىس سوعىستارى بولعانى بايقالادى. وسىنى تٷسٸنبەگەن جاعدايدا قۇران مەن سٷننەتتەگٸ سوعىستارعا قاتىستى ايتىلعانداردى وپ-وڭاي تەرٸس ماقساتقا پايدالانىپ كەتۋ جاعدايى تۋادى.
«بارلىق مەسەلەنٸ بٸلٸم ارقىلى ۇزاق مەرزٸمدە شەشۋگە بولادى»
قۇراننىڭ, سيياردىڭ, دٸننٸڭ رۋحىن جاستارعا بەرە الۋدىڭ جولى بٸلٸمدە جاتىر. بارلىق مەسەلەنٸ بٸلٸم ارقىلى ۇزاق مەرزٸمدە شەشۋگە بولادى. دەموكراتييالىق قۇندىلىقتار, ادامعا قۇرمەت, ٶمٸرگە قۇرمەت, بارلىق ادامدى قادٸرلەۋ سەكٸلدٸ قۇندىلىقتاردى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگٸزۋگە بولادى.
«اقش پەن رەسەي وداق قۇرۋى تيٸس»
ۇزاق مەرزٸمدە شەشۋ ٷشٸن وسىلاردى جاساۋمەن قاتار قىسقا مەرزٸمدە تەررورلىق توپتارعا قارسى وداق قۇرىلسا, امەريكا مەن رەسەي دە وسى وداقپەن بٸرگە مەسەلەنٸ شەشۋگە بولادى. جوق دەگەندە, قاتارىنا كٶپ ادامدى تارتۋدىڭ الدىن الىپ, بۇل قاتەرلٸ ٸسٸكتٸڭ اسقىنباۋىنا جول بەرمەۋگە بولادى.
