Túrkiia 15 shildede oryn alǵan tóńkeris jasaý áreketimen jaqyn tarihtaǵy eń úlken sumdyqty bastan keshti, shyńyraý quzǵa qulap kete jazdap aman qaldy. Sol túni bolǵan oqiǵany terrorlyq tóńkeris deýge bolady. «Áskeri shendilerdiń memleket isine aralasýy tarihta qaldy» dep oilaǵan túrik qoǵamynyń barlyq salasy tóńkeris áreketine ortaqtasa qarsy turdy, ári demokratiiany jaqtaityndyqtaryn kórsetti. Men de álgi jaǵdai oryn alyp jatqanda ashyq ári anyq túrde tóńkeriske laǵynet aittym.
Osy soraqy tóńkeriske áreket bastalǵanyna 20 minýt ótisimen, áli kim uiymdastyrǵany naqtylanyp jatpastan, R.T.Erdoǵan myrza dereý kináni maǵan artty. Áli oqiǵanyń egjei-tegjeii anyqtalmastan, kimniń nege istegeni bilinbesten, kinálini osynshama tez tabý oilantarlyq. Sońǵy elý jyl boiy kóptegen áskeri tóńkeristerden kóresini kórgen adamnyń biri retinde bundai qylmysqa meni iliktirýi kóńilimdi jabyrqatýda. Bundai aiyptaýlardy naqty túrde teriske shyǵaramyn. 17 jyl boldy óz erkimmen AQSh-ta shaǵyn ǵana aýylda ońasha ómir súrýdemin. Meniń álemdegi eń myqty 8-orynda turǵan áskerdi 10 000 shaqyrymdyq jerden óz úkimetine qarsy tóńkeris jasaýǵa kóndirgendigim týraly aitylýy senýge qiyn jala ári álemdik qaýymdastyq tarapynan da eshkim ony qup kórmeýde. Eger tóńkerisshil topqa qatysqandar arasynda ózin «Qyzmet» qozǵalysyn jaqtaimyn dep tanytqan áskeriler bolsa, menińshe, olar óz otandastarynyń ómirin qiǵan iske qatysyp, eliniń birligi men bútindigine qiianat jasaǵany, men ómir boiy qorǵap kele jatqan qundylyqtardy aiaqqa taptap, júz myńdaǵan kinásiz adamnyń japa shegýine jol ashqany.
Áskerdiń bir jaǵynda aradaǵy kisilerdiń aralasýymen bundai isterin qyzmet qundylyqtarynan joǵary qoiǵandar bolsa, óz basym ondailar bar dep oilamaimyn, olardyń qateligin qozǵalystaǵy barlyq adamǵa jabý durys emes. Olardyń úkimin Alla bersin.
Ózimdi de qosa alǵanda eshkim de zańnan artyq emes. Bul tóńkeris jaýaptylarynyń qai saladan bolsa da ádil zań turǵysynan jaýapqa tartylyp, tiisti jazasyn alǵanyn qalaimyn. Túrkiiada zań júiesi 2014 jyly qazan aiynan bastap saiasi qysymǵa ushyraǵandyqtan, ádil túrde jaýapqa tartý múmkindigi óte az. Osy sebepti bul turǵyda halyqaralyq komissiia qurylǵanyn ári sol komissiianyń qabyldaityn sheshimine shyn rizashylyqpen bas ietinimdi neshe ret aittym.
Bul qozǵalys músheleri 50 jyldan beri birde-bir zorlyqshyl búlikterge qatyspady, olar sońǵy úsh jylda R.T.Erdoǵannyń ashyq túrde aitqan «jalmaýyzdardy joiý» degen jarlyǵynyń qysymyna ushyrasa da, qarsylyq tanytyp kóshege shyqpady, eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin quzyrly organdarǵa qarsylyq tanytpady. Úsh jyldan beri úkimet tarapynan júieli túrde bul qozǵalysty jekkórinishti etip kórsetý naýqany júrip jatyr, tipt iaýyr qyspaqqa ushyraty, sonda da «Qyzmet» qozǵalysy zań belgilegen sheńberden shyqpai, zańdy túrde ǵana ózin qorǵady, quqylaryn tek quqyqtyq jolmen ǵana izdedi. 3 jyldan beri memlekettiń barlyq quzyrly mekemeleri «parallel memleketti» (ony men basqarady dep jala jabylýda) anyqtaý úshin jumys istep jatyr. Mundai jala Túrkiia Respýblikasy tarihynda osy ýaqytqa deiin bolmaǵan. Úkimet 2013 jylǵy jeltoqsan aiyndaǵy jemqorlyqty áshkereleý áreketterin de biýrokratiia ishindegi meni qoldaityndar uiymdastyrǵan tóńkeris dep kórsetti. Sol kúnnen bergi ótken aralyqta 4000-dai kisi tutqyndaldy, on myńdaǵan qyzmetker jumysynan qýyldy, júzdegen mekeme, firmalar zańsyz tárkilendi, degenmen bul aiyptaýlardy dáleldeitin birde-bir dálel tabylmady. Úkimettiń birneshe múshesi jemqorlyqpen óz ornynan ketkennen keiin, 2014 jylǵy mamyr aiynda sol kezeńniń premer-ministri (R.T.Erdoǵan) alańǵa jinalǵan halyqtyń aldyna shyǵyp, osy qozǵalystyń músheleri jaily «qandy qaraqshy», «qan sorǵysh» degen nebir aýyr sózder aita bastady.
Ústimizdegi jyldyń 15 shildesinde bolǵan tóńkeristen keiin bul qysym odan saiyn asqynyp ketti. Túrik úkimeti meni jáne «Qyzmetti» qoldaýshylardy «qaterli virýs retinde tazartý kerek» dep aiyptai bastady. Osy qozǵalysqa jaqyndyǵymen tanylǵan mekemelerge, uiymdarǵa azdy-kópti qoldaý bildirgen júz myńdaǵan jazyqsyz adamdy adam sanatynan óshirip tastady. Olardyń dúnie-múlkin tárkilep, bank esepterin toqtatyp, pasporttaryn jaramsyz etip, shetelge shyǵýyna da jol bermeýde. Júz myńdaǵan otbasy «jalmaýyzdardy joiý» degen sumdyqtyń saldarynan óte aýyr jaǵdaidy bastan keshýde. 90 000 myńǵa jýyq adam jumysynan qýyldy, 21 000 muǵalimniń diplomyn jaramsyz etip tastaǵanyn BAQ jariialady. Mamandyǵymen jumys istei almasa, shetelge shyǵýǵa ruqsat etilmese, sonda bul otbasylardy úkimet ashyqtan-ashyq ashtyqqa itermelep otyrǵan joq pa? Bul árekettiń Evropa tarihyndaǵy genotsidtyń aldyndaǵy istelgen isterden ne aiyrmashylyǵy bar?!
Túrkiiada bolǵan barlyq áskeri tóńkeristerdi kórdim.Barsha túrik halqy sekildi men de sol ýaqyttarda úlken qiyndyqtarǵa ushyradym. 1971 jylǵy 12 naýryzdaǵy tóńkeristen keiin hýnta biliginiń sheshimimen túrmege qamaldym. 1980 jylǵy 12 qyrkúiektegi tóńkeristen keiin meni tutqyndaý týraly sheshim shyqty. 1997 jylǵy 28 aqpandaǵy áskeri tóńkeristen keiin men jaily «bir adamnan turatyn qarýsyz terrorlyq uiym» degen aiyp taǵylyp, sottaldym. Sol úshin meni darǵa asýdy talap etti. Áskeri bilik kezeńderinde men jaily 3 ret «terrorlyq uiym jetekshisi» degen jalamen is qozǵaldy. Olardyń bárinen aqtalyp shyqtym. Keshegi kúni áskeri biliktiń nysanyna iliksem, búgin anaǵurlym zańsyz túrde azamattyq avtoritarly rejim tarapynan dál sondai kinálaýlarǵa tap bolýdamyn.
Men burynyraqta qadirli elbasylar Turǵyt Ózal, Súleimen Demirel, Búlent Ejevit sekildi túrli saiasi kózqarastaǵy jetekshilermen dostyq qarym-qatynasta boldym. Olardyń igi bastamalaryn shyn kóńilmen qoldadym. Ol kisiler ásirese «Qyzmet» qozǵalysynyń bilim men qoǵamdyq beibitshilikke qosqan úlesi úshin erekshe qurmettedi. Saiasi Islamnan únemi boiymdy aýlaq ustasam da, el basqarǵan alǵashqy jyldarynda júrgizgen demokratiialyq reformalary úshin Erdoǵan men AKP («Ádilet jáne damý» partiiasy) jetekshilerin baǵaladym. Alaida ómirimniń ár kezeńinde áskerdiń saiasatqa aralasýyna, áskeri tóńkeristerge qarsy boldym. 22 jyl buryn «Demokratiia men zaiyrlylyqtan bas tartýǵa bolmaidy» degen pikirim úshin sol kezeńde bundai qundylyqtarǵa qarsy piǵyldaǵy qazirgi bilikke jaqyn saiasi islamshyldardyń qaharyna ushyradym. Búgin de sol pikirlerimdi jaqtaimyn.
40 jyldan beri jazǵan maqalalarym men aitqan ýaǵyzdarymnan alynǵan 70-ten asa kitabymnyń bári kópshilikke belgili. Bul eńbekterde tóńkeris týraly oi beretin eshbir sóz joq, kerisinshe,demokratiiaǵa negiz bolarlyq adami qundylyqtar dáriptelgen.
Túrkiianyń jarqyn bolashaǵy demokratiialyq mádeniettiń tereńdei túsýine, zaiyrlylyqqa súiengen memlekettik basqarýdyń nyq ornyǵýymen tyǵyz bailanysty. Áskeri tóńkeris te, avtokratiialyq azamattyq basqarý da sheshim bola almaidy.
Ókinishke qarai, elde oppozitsiialyq BAQ jabylǵandyqtan nemese qysymǵa ushyraǵandyqtan, túrik azamattarynyń kópshiligi keń kólemde júrgizilgen úgit-nasihat jumystarynyń yqpalymen 15 shildedegi tóńkeristi men uiymdastyrdy degenge sengen. Shyntýaitynda, oqiǵalarǵa anaǵurlym obektivti qarai alatyn álemdik qaýymdastyq bul istiń «jalmaýyzdardy ustaý» jeleýimen biliktegilerdiń óz kúshin nyǵaita túsý úshin jasaǵan áreketi ekenin anyq baiqaýda.
Árine, mańyzdysy – kópshiliktiń ne oilaǵany emes, ádiletti túrde sotpen anyqtalǵan shyndyqtar. Osyndai aýyr aiyptaýǵa ushyrap otyrǵan men jáne on myńdaǵan adam árine ádiletpen júrgizilgen zań arqyly ózimizdiń jazyqsyz ekenimizdi dáleldep, aqtalǵymyz keledi. Kúdikti retinde ómir súrgimiz kelmeidi. Ókinishke orai, 2014 jyldan bastap zań júiesi túgeldei saiasattyń yqpalyna ótip ketkendikten, men de, kiná taǵylyp otyrǵan Qyzmet qoldaýshylary da ózderin aqtaýǵa degen quqyqqa ie emes. Osy sebepti túrik úkimetin ashyq túrde tolyqtai yntymaqtastyqqa shaqyramyn. Halyqaralyq táýelsiz komissiiasynyń tóńkeris áreketin zerttep, qarastyrýyn talap etemin. Eger men týraly aitylǵandardyń onnan birin dáleldei alsa, Túrkiiaǵa qaityp, eń aýyr jazany tartýǵa daiynmyn.
Bul qozǵalystyń eriktileri tórtkúl álemniń tórt buryshynda júzdegen úkimet, qaýipsizdik uiymy, zertteýshi nemese táýelsiz azamattyq qoǵam uiymdary tarapynan 25 jyldan beri baqylaýda. Eshbir zańsyzdyqtary bolǵan emes. Osy sebepti kóptegen elder túrik úkimetiniń Qyzmet qozǵalysy jaily aitqandaryna senim tanytpaýda.
Qyzmet qozǵalysynyń eń aitýly ereksheligi, saiasi bilikke qumartpaýy, onyń ornyna halyqtardyń bolashaǵyna qaýip tóndiretin ári keń kólemdi qajyr-qairat qajet etetin máselelerge sheshim izdeýinde. Islam jaǵrapiiasyna terror, qan tógis jáne artta qalýshylyq telingen kezeńde ózi ómir súrge qoǵamǵa belsendi túrde bilimdi jáne dialogqa ashyq urpaq ósirýge nazaryn shoǵyrlandyrýda. Musylman elderdiń eń úlken keleńsizdigi nadadyq, alaýyzdyq jáne kedeilik ekenine sengendigimnen meni qoldaýshylarǵa únemi «meshit nemese quran úiretetin kýrs emes, mektep ashyńdar» degen keńes berdim. Bunyń eń úlken ereksheligi tek musylmandarǵa emes, barlyq dinnen jáne etnikalyq ereksheliktegi adamdarǵa dál sondai qyzmetterdi usynýǵa degen talpynys. Pakistannyń eń qiyn aimaqtarynda qyz litseilerin ashý, azamattyq soǵys bolyp jatqan kezeńde Ortalyq Afrika Respýblikasynda bilim berýin jalǵastyrǵan. Nigeriiada Boko Haram qyzdardy kepildikke alyp jatqanda, Qyzmet qozǵalysy qyzdarǵa bilim beretin mektepter ashqan. Ári Frantsiiada, ári frantsýzsha sóileitin elderde meniń pikirlerimdi tyńdaityn adamdarǵa adamdarǵa radikal islam túsinigin nasihattaityn toptarǵa qarsy kúresýdi, memlekettiń resmi basshylaryn osy kúreske qoldaý bildirýge yntalandyrdym. Osy elderde ómir súrip otyrǵan musylmandardyń ózi ómir súrgen qoǵamǵa pozitivti úles qosatyn, keleńsizdiktermen qatar atalmai, qaita istegen isterimen úles qosý arqyly tanylatyn yqtiiary derbes adamdar retinde qalyptasqanyn qaladym. Terrorlyq operatsiialar arqyly islamnyń pák kelbetine daq túsirgen ál-Kaida, IShIM sekildi uiymdardy, basyma qaýip tónýi múmkin bolsa da, qanshama ret laǵynettedim. Túrik úkimeti ókinishke qarai 15 Shilde qandy terror shabýylyna esh qatysy joq, zorlyq-zombylyqqa úzildi-kesildi qarsy shyqqan bul adamdardy ári ashqan mektepterin de álemdegi ár eldiń úkimetine shaǵym etýde. Búkil álemdik úkimetterge úndeýim, bundai negizsiz aiyptaýlarǵa mán bermese, orynsyz talaptardy qabyldamasa eken.
Aitqandai, Túrik úkimetiniń Qyzmet qozǵalysyn saiasi sheshim retinde terrorlyq uiym dep jariialap, japqan mekemeleri: mektepter, emhanalar jáne qaiyrymdylyq kómek assosatsiialary. Muǵalim, kásipker, dáriger, ǵalymdar men jýrnalisterdi tutqynǵa aldy. Qatań baqylaýda ustaýda. «Jalmaýyzdardy aýlaý» operatsiiasyna ushyraǵan osy júz myńdaǵan jandardyń tóńkeristi qoldaýshylarmen de, qandai da bir zorlyq-zombylyq áreketterimen de aiyptaityndai birde-bir dálel tabylmady.
Parijdegi mádeniet ortalyǵynyń órtelýi, izdegen adamdaryn ornynan tappaǵanda januiasyn kepildikke alǵany, naýqas jýrnalisterdiń densaýlyq jaǵdaiyna qaramastan baqylaýǵa alynýy, 35 emhananyń jáne qaiyrymdylyq kómek assosatsiiasy «KİMSE YOK MU? » (Kimse iok mýny) jabý, 1500 ǵylymi qyzmetkerdi májbúrlep jumystan ketirý áreketterin tóńkerispen bailanystyra túsindirý múmkin emes. Budan baiqalatyny, bilik Qyzmet qozǵalysyn nysanaǵa alǵandai kórinip, ózine sert bermegen barshany memlekettik mekemelerden tazalaýǵa árekettenýde. Bilik azamattyq qoǵam uiymdaryna da qyr kórsetýde. Halyqaralyq amnistiia uiymy (Amnesty International) raporttaryna tirkelgen qorlyqty da qosqanda adam quqyqtarynyń aiaqqa taptalýy eń soraqy jaǵdaida.
15 shilde tóńkeriske árekettiń sátsiz aiaqtalýy sailaýmen bilikke kelgen úkimetke jasalǵan antidemokratiialyq aralasýdyń halyqtyń da qoldaýymen keri iterip tastaýy turǵysynan tarihi mańyzǵa ie oqiǵa. Alaida, tóńkeristiń aldyn alý demokratiialana túsý úshin jetkilikti emes. Azshylyqtyń biligi, kópshilikke tán bilik pen azshylyqty ezý ne sailanǵandardyń avtokratiiasy da shynaiy demokratiia emes. Zańnyń joǵary turýy, kúshterdi bólisý, sóz erkindiginen bastap negizgi adam quqyqtary saqtalmastan, demokratiia týraly aitý qiyn. Túrkiia úshin demokratiia atyna shynaiy jeńis osy negizgi qundylyqtardy qaitadan jandandyrýda dep aitar edim.
Fethýllah Gúlen, intellektýal, filosof, din ǵalymy
Tárjimalaǵan – Arystan Saparǵali
Ult portaly
