Resmi bilik Qazaqstanda ekonomikalyq ahýal jaqsy dep dáleldeýge tyrysqanymen, onyń shyndyqtan alshaq ekenin xalyq sezip júr. Biliktiń kemshiligin kózge shuqyp, opa tappaisyń, biraq bizdiń bilikke «aryq aityp, semiz shyq» degendi túsindirer kim bar?... 2015 jyldyń tamyz aiynda úkimette 2016 jylǵy Qazaqstandaǵy JIÓ ósimi 2,1% bolady dep boljanǵan, al endi 0,5% ósimniń ózi tamasha jetistik dep toqmeiilsip otyr.
Mamandar, Qazaqstanda ekonomikalyq ósimniń munshama tómen qarqyny resmi statistika boiynsha 20 jyl buryn, sonaý 1996 jyly oryn alǵan desedi. Eger Qazaqstan ekonomikasynyń sońǵy eki jyldaǵy qarqynyna qarasaq, ol 90-shy jyldardyń sońyna qaita oralǵandai. Osy rette táýelsiz sarapshynyń pikirine qulaq túrýdi jón sanadyq. Nazarlaryńyzǵa Ekonomikalyq saiasat institýtynyń direktory, ekonomika ǵylymdarynyń doktory Qaiyrbek Arystanbekovtiń suhbatyn usynamyz.
- «Bar problema ekonomisterdiń boljam jasai almaityndyǵynda emes, saiasatkerlerdiń optimistik boljamdy talap etetindiginde» degen aforizm esime túsip otyr. Jalpy, 2016 jyl qazaq ekonomikasy úshin asa jaily bolǵan joq. Ony halyq sezindi. Bul jaisyzdyq tek syrtqy faktorlarǵa ǵana bailanysty ma?
- Jalpy, 2016 jyldyń negizgi áleýmettik-ekonomikalyq damý nátijelerine zeiin salsaq, basqa eldermen salystyrǵanda shúkir, deý kerek. Degenmen, árine áttegen-ailar da joq emes. Bul rette syrtqy jáne ishki faktorlardy eskerý kerek. Syrtqy faktorlardyń biri - munai baǵasynyń tómen bolýy.
Ekinshiden, batystyń Reseige salǵan sanktsiialarynyń bizge de janama áseri bolǵanyn jasyra almaimyz.
Úshinshisi, Qazaqstan eksportyndaǵy keibir taýarlardyń álemdik baǵalarynyń tómen bolýy. Osy úsh faktor barynsha yqpal etti. Endi ishki faktorlarǵa kelsek keibir baǵyttarda úkimet pen ulttyq banktiń birigip júrgizgen ekonomikalyq saiasatynyń álsizdigi baiqaldy. Amerika Qurama shtattarynyń ekonomikalyq taldaý biýrosynyń standarttary bar.
Soǵan sáikes, eger kez kelgen memlekette, kez kelgen qoǵamda ishki jalpy ónim nemese ónerkásip alty ai boiy, 5 ai 20 kún nemese 5 ai 29 kún emes, týra 6 ai iaǵni 180 kúnde eshqandai damý belgileri baiqalmasa, bul retsessiia belgisi bolyp tabylady.
Basqasha aitqanda retsessiia daǵdarys, quldyraý degenge saiady. Osy turǵydan qarasaq 2016 jyly bizde ónerkásip 9 ai boiy quldyraýmen shyqty. Degenmen, keibir salalar boiynsha damý baiqaldy. Mysaly, aýylsharýashylyǵy salasynda joǵary kórsetkish baiqaldy, qurylystyń qarqyny jaman emes. Sol siiaqty keibir sektorlarda ósim baiqaldy. Al jalpy, ekonomika 0,2-0,5 paiyz ósimdi kórsetti degen resmi organdardyń resmi málimetine arqa súieimiz.
- Siz aitqan ekonomikany tejeýshi syrtqy úsh faktordyń biri, Reseige salǵan sanktsiialardyń salqyny. Bul bizdiń Reseidiń naryǵyna, ekonomikasyna, tipti saiasatyna da táýeldi ekenimizdi rastai túsetin sekildi...
- Buǵan birneshe tezisterdi aityp ótken jón. Birinshi tezis, dúniejúzinde álemdik muhitqa shyǵa almaityn 48 memleket bar. Solardyń biri – biz. Qai memlekettiń muhitqa shyǵatyn týra joly bolmasa sol memleekettiń ekonomikalyq damý deńgeii tómen bolatyny anyqtalyp otyr. Bul HIH, HH, HHI ǵasyrlardyń úderisteri. Osy turǵydan alǵanda bizge muhitqa shyǵýdyń qolaily joly - Resei.
Qytai tarapy endi qolǵa alynyp, infraqurlymdyq jobalar salynyp jatyr. Ońtústik baǵytta saiasi jáne áskeri ahýal turaqty emes. Sondyqtan, tek Resei baǵyty ǵana qalady. Biz kórshimizdi jaqsy tanimyz, mentaliteti jaqyn, kezinde keńes úkimetinde bir odaqta boldyq. Bularmen kelissóz júrgizý, ortaq mámilege kelý áldeqaida yńǵaily.
Sondyqtan, Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen Eýraziialyq odaq qurylyp, oǵan Reseimen birge kirdik. Resei ekonomikasy alpaýyt. Sondyqtan, olarǵa salynǵan sanktsiialar bizge árine áser etpei qoimaidy.
Ekinshiden, syrtyq saýda qurylymyna nazar aýdarsaq, Reseige bailanysty syrtqy saýda kólemi óte joǵary. Sondai-aq, saýda balansy defitsit kórsetip otyr. Biz olardan kóp taýar satyp alamyz, olar bizden az alady. Taýar degende de sol baiaǵy shikizat kúiinde shyǵaramyz. Osy rette uly babamyz, tutas býynnyń tólbasy Ahmet Baitursynovtyń bir ǵasyr buryn aityp ketken sózi eske túsip otyr. 1913 jyldyń 15 tamyzynda shyqqan «Qazaq» gazetiniń sanynda Ahmet Baitursynov bylai degen: «Qazaq jerinde óndiris joq, qazaq syrtqa shikizat shyǵarady. Al, syrttan sol shikizattan daiyndalǵan daiyn ónimdi 5-6 ese qymbat baǵamen satyp alyp jatyr. Bul nadandyqtan kelgen kemshilik» dep aityp ketken. Demek, júz jyl ótse de áli eshteńe ózgergen joq.
- Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa múshe bolǵanymyzǵa 2 jyldan astam ýaqyt ótti. Nátijesi qandai?
- 2014-2015 jyldary táýelsiz Ekonomikalyq saiasat institýty Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa qatysty birqatar zertteýler júrgizgen bolatyn. Bir anyqtalǵany, reseilik taýarlar Qazaqstanǵa esh kedergisiz kelip jatsa, Qazaqstannyń ónimin Resei naryǵyna engizýde birqatar kedergiler saqtalyp otyr. Mysaly, alkogol ónimderin alsaq. Reseilik alkogoldik ónimder Qazaqstanda eshqandai kedergisiz tasymaldanyp, satylyp jatyr. Al, qazaqstandyq ónimder Resei zańnamasy boiynsha mindetti túrde biýdjetke qamtamasyz etý tólemin aldyn ala jasaý kerek. Demek, qazaqstandyq taýar óndirýshi naryqqa kirmei jatyp tiisti organdardyń esepshotyna aldyn-ala tólem jasaýǵa mindetti. Bul bir ǵana mysal.
Ekonomikalyq saiasat institýtynyń zretteýlerine qaraǵanda 2014-2015 jyldary Reseide óndirilgen keibir aýylsharýashylyǵy men azyq-túlik taýar túrleriniń baǵasy Qazaqstanda Reseiden qaraǵanda arzan bolyp shyqqan.
Bul neni bildiredi? Ekonomikada «demping» degen uǵym bar, iaǵni ekportqa arzan baǵamen satý. Bul taýar óndirýshilerdi shyǵynǵa ushyratady, al eger taýar óndirýshileri shash-etekten shyǵynǵa batyp, ónimderin arzanǵa satyp jatsa bul arnaiy ekonomikalyq operatsiia degen sóz.
Bylaisha aitqanda munyń astarynda qazaqstandyq taýar óndiýshilerdi álsiretý, báseke qabletin qurtý saiasaty tur. Ekinshi saldary, jasyryn sýbsidiia. Taýarlaryn arzanǵa satyp shyǵynǵa batqan taýar óndirýshilerge jergilikti biýdjetten aqsha berip, jasyryn sýbsidiia saiasatyn júrgizip otyr degendi bildiredi. Úshinshi, qazaqstandyq básekelesterdi naryqtan yǵystyrý, zaýyttardy jaýyp, satyp alý degen sekildi arnaiy operatsiianyń josparlanbaǵanyna kim kepil? Ókinishke orai, bular elimizdiń tiisti jáne quzyrly organdar tarapynan nazarǵa alynbady, aitylmady, tiimdi sheshimder qabyldanbady.
- Elimiz DSU múshe boldy. Onyń tiimdiligin qashan kóre bastaimyz?
- Dúniejúzilik saýda uiymyna kirdik. Bul álemdik úderis, kerek nárse. Degenmen, kelissózder barysynda DSU ený sharttarynda bizdiń tarap birqatar olqylyqtar jibergen. Ókinishke orai, bul týraly aitylmady. Bir mysal aitaiyn. Saýda uiymyna kiretin kez kelgen memleket ár túrli sektorlar boiynsha kelissózder júrgizedi. Onyń biri aýylsharýashylyǵy sektoryn qarjylai qoldaý deńgeii. Máselen, Qazaqstan tarapynan DSU kirýge jaýapty bolǵan burynǵy integratsiia jónindegi ministr Janar Aitjanovanyń sózinshe, Qazaqstan aýylshaýaryshylyǵyn qoldaýdyń 8,5% deńgeiin kórsetken. Bul óte joǵary kórsetkish, izdiń aldymyzdy tek Qytai ǵana orap ketipti – mys. Biz zerttei kele bul málimettiń shyndyqqa janaspaitynyn anyqtadyq. Aýylsharýashylyǵy sektoryn qoldaý deńgeiinde 10% jetken memleketter bar jáne olar Oman, Panama sekildi memleketter eken. Ekinshi faktor, biz báribir Eýraziialyq ekonomikalyq odaqtyń sheńberinde qalyp otyrmyz. Sondyqtan, biz qandai da bir uiymdarǵa kirdik pe, kirmedik pe, onyń asa bir aiyrmashylyǵy bola qoimas dep oilaimyn.
- Qazaqstannyń damýyn tek munai baǵasyna matap qoiý durys sheshim be? Qazaqstandyqtardyń qara altyn baǵasyna qatysty qobaljýy qanshalyqty ras?
- Álemde munaidyń baǵasyn rettep birneshe faktorlar bar. Birinshisi, ol Amerika Qurama shtattary. Ekinshisi, OPEK-ke múshe elder, úshinshisi bul OPEK uiymǵa kirmeitin memleketter. Munai baǵasy qashan tómendep ketti? 2014 jyldyń tamyz aiynan bastap tómendei bastady. Al, ol ýaqytta Resei Ýkrinadan Qyrymdy tartyp alyp, geosaiasi jaǵdai ýshyǵyp ketken bolatyn. Mine, osy kezde Batys Reseige sanktsiia saldy, munaidy arzandatý da Reseige qarsy salynǵan sanktsiianyń bir túri edi. Iaǵni, Reseidiń eksporttyq tabystaryn azaitýǵa baǵyttalǵan, sebebi RF eksportynyń 70% munai-gaz ónimderi quraidy. Qazir Reseidiń sytqy kórsetkishteri tómendep ketti. Bunyń saldary bizge de tiip jatyr.
- 25 jyldy artqa tastayq, osy ýaqyttaǵy ekonomika salasyndaǵy eń iri jetistik jáne endi qaitalaýǵa bolmaityn qateligimizdi aita alasyz ba?
- Árine, el damýynda Elbasynyń úlken rolin moiyndaý kerek. Táýelsizdik alǵan jyldary ekonomikamyz álsiz boldy. Dúniejúzinde BUU trkelgen shamamen 250 memleket pen araldar bar desek, osy elder ekonomikalyq damý jóninen úsh topqa bólinedi. Damyǵan elder, damýshy elder jáne kedei elder. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary kedei elderdiń qatarynda boldyq, qazir damýshy elder tobyna kirdik. Degenmen, kemshiliktire de joq emes. Bizde qoǵamnyń turaqty damýy úshin eń basty kriterii - ortańǵy jikti qalyptastyrý. Bailar men kedeiler arasy alshaqtap ketti. Djini koeffitsienti kórsetkishi neǵurlym alshaq bolsa, qoǵam qaqtyǵystarǵa beiim bolady, qoǵam turaqty bolmaidy.
- Ekonomikany syrtqy faktorlardyń áserinsiz qalai kóterýge bolady? Qolymyzdan ne keledi?
- Ol úshin ekonomikalyq saiasattyń sapasyn dereý kóterý kerek. Bizde sońǵy úsh-tórt jylda ol tómendep etti. Munai baǵasy joǵary bolǵanda bizde ekonomikalyq saiasattyń sapasy baiqalmaityn edi, al munai baǵasy tómendegende ol aiqyn kórinip qaldy. Úlken jumystar atqarylýy kerek. Ekonomikalyq saiasat degenimiz aqsha, nesie saiasaty, salyq saiasaty, biýdjettik saiasat, syrtqy ekonomikalyq saiasat, kedendik saiasat, indýstrialdy saiasat jáne taǵy da basqa komponentterden turady. Qazir bulardyń sapasy kóńil kónshitpeidi. Sondyqtan, ekonomikalyq ósim joq.
- Ekonomikalyq damýdy tejep, aiaǵymyzǵa tusaý bolyp otyrǵan taǵy bir másele jemqorlyqty joqqa shyǵarýǵa bolmas...
- Árine, ony joqqa shyǵara almaimyz. Bizde zań boiynsha biznestiń úsh túri kórsetilgen. Iri, orta jáne shaǵyn. Kózdelmegen korrýptsiiaǵa biznestiń tórtinshi túri kelip qosyldy. Ol: memlekettik biýdjet qarajatyna jáne kvazimemlekettik sektor biýdjetine negizdelgen biznes túri dep atalady. Jáne jemqorlyqtyń bul túri keń ári tez etek jaiyp keledi. Bul toqtamasa eshqandai ósim de, túbegeili damý da bolmaidy.
Ult portaly
