رەسمي بيلٸك قازاقستاندا ەكونوميكالىق احۋال جاقسى دەپ دەلەلدەۋگە تىرىسقانىمەن, ونىڭ شىندىقتان الشاق ەكەنٸن xالىق سەزٸپ جٷر. بيلٸكتٸڭ كەمشٸلٸگٸن كٶزگە شۇقىپ, وپا تاپپايسىڭ, بٸراق بٸزدٸڭ بيلٸككە «ارىق ايتىپ, سەمٸز شىق» دەگەندٸ تٷسٸندٸرەر كٸم بار?... 2015 جىلدىڭ تامىز ايىندا ٷكٸمەتتە 2016 جىلعى قازاقستانداعى جٸٶ ٶسٸمٸ 2,1% بولادى دەپ بولجانعان, ال ەندٸ 0,5% ٶسٸمنٸڭ ٶزٸ تاماشا جەتٸستٸك دەپ توقمەيٸلسٸپ وتىر.
ماماندار, قازاقستاندا ەكونوميكالىق ٶسٸمنٸڭ مۇنشاما تٶمەن قارقىنى رەسمي ستاتيستيكا بويىنشا 20 جىل بۇرىن, سوناۋ 1996 جىلى ورىن العان دەسەدٸ. ەگەر قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ سوڭعى ەكٸ جىلداعى قارقىنىنا قاراساق, ول 90-شى جىلداردىڭ سوڭىنا قايتا ورالعانداي. وسى رەتتە تەۋەلسٸز ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنە قۇلاق تٷرۋدٸ جٶن سانادىق. نازارلارىڭىزعا ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆتٸڭ سۇحباتىن ۇسىنامىز.
- «بار پروبلەما ەكونوميستەردٸڭ بولجام جاساي المايتىندىعىندا ەمەس, ساياساتكەرلەردٸڭ وپتيميستٸك بولجامدى تالاپ ەتەتٸندٸگٸندە» دەگەن افوريزم ەسٸمە تٷسٸپ وتىر. جالپى, 2016 جىل قازاق ەكونوميكاسى ٷشٸن اسا جايلى بولعان جوق. ونى حالىق سەزٸندٸ. بۇل جايسىزدىق تەك سىرتقى فاكتورلارعا عانا بايلانىستى ما?
- جالپى, 2016 جىلدىڭ نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ نەتيجەلەرٸنە زەيٸن سالساق, باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا شٷكٸر, دەۋ كەرەك. دەگەنمەن, ەرينە ەتتەگەن-ايلار دا جوق ەمەس. بۇل رەتتە سىرتقى جەنە ٸشكٸ فاكتورلاردى ەسكەرۋ كەرەك. سىرتقى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ - مۇناي باعاسىنىڭ تٶمەن بولۋى.
ەكٸنشٸدەن, باتىستىڭ رەسەيگە سالعان سانكتسييالارىنىڭ بٸزگە دە جاناما ەسەرٸ بولعانىن جاسىرا المايمىز.
ٷشٸنشٸسٸ, قازاقستان ەكسپورتىنداعى كەيبٸر تاۋارلاردىڭ ەلەمدٸك باعالارىنىڭ تٶمەن بولۋى. وسى ٷش فاكتور بارىنشا ىقپال ەتتٸ. ەندٸ ٸشكٸ فاكتورلارعا كەلسەك كەيبٸر باعىتتاردا ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانكتٸڭ بٸرٸگٸپ جٷرگٸزگەن ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ەلسٸزدٸگٸ بايقالدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەكونوميكالىق تالداۋ بيۋروسىنىڭ ستاندارتتارى بار.
سوعان سەيكەس, ەگەر كەز كەلگەن مەملەكەتتە, كەز كەلگەن قوعامدا ٸشكٸ جالپى ٶنٸم نەمەسە ٶنەركەسٸپ التى اي بويى, 5 اي 20 كٷن نەمەسە 5 اي 29 كٷن ەمەس, تۋرا 6 اي ياعني 180 كٷندە ەشقانداي دامۋ بەلگٸلەرٸ بايقالماسا, بۇل رەتسەسسييا بەلگٸسٸ بولىپ تابىلادى.
باسقاشا ايتقاندا رەتسەسسييا داعدارىس, قۇلدىراۋ دەگەنگە سايادى. وسى تۇرعىدان قاراساق 2016 جىلى بٸزدە ٶنەركەسٸپ 9 اي بويى قۇلدىراۋمەن شىقتى. دەگەنمەن, كەيبٸر سالالار بويىنشا دامۋ بايقالدى. مىسالى, اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىندا جوعارى كٶرسەتكٸش بايقالدى, قۇرىلىستىڭ قارقىنى جامان ەمەس. سول سيياقتى كەيبٸر سەكتورلاردا ٶسٸم بايقالدى. ال جالپى, ەكونوميكا 0,2-0,5 پايىز ٶسٸمدٸ كٶرسەتتٸ دەگەن رەسمي ورگانداردىڭ رەسمي مەلٸمەتٸنە ارقا سٷيەيمٸز.
- سٸز ايتقان ەكونوميكانى تەجەۋشٸ سىرتقى ٷش فاكتوردىڭ بٸرٸ, رەسەيگە سالعان سانكتسييالاردىڭ سالقىنى. بۇل بٸزدٸڭ رەسەيدٸڭ نارىعىنا, ەكونوميكاسىنا, تٸپتٸ ساياساتىنا دا تەۋەلدٸ ەكەنٸمٸزدٸ راستاي تٷسەتٸن سەكٸلدٸ...
- بۇعان بٸرنەشە تەزيستەردٸ ايتىپ ٶتكەن جٶن. بٸرٸنشٸ تەزيس, دٷنيەجٷزٸندە ەلەمدٸك مۇحيتقا شىعا المايتىن 48 مەملەكەت بار. سولاردىڭ بٸرٸ – بٸز. قاي مەملەكەتتٸڭ مۇحيتقا شىعاتىن تۋرا جولى بولماسا سول مەملەەكەتتٸڭ ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيٸ تٶمەن بولاتىنى انىقتالىپ وتىر. بۇل حٸح, حح, ححٸ عاسىرلاردىڭ ٷدەرٸستەرٸ. وسى تۇرعىدان العاندا بٸزگە مۇحيتقا شىعۋدىڭ قولايلى جولى - رەسەي.
قىتاي تاراپى ەندٸ قولعا الىنىپ, ينفراقۇرلىمدىق جوبالار سالىنىپ جاتىر. وڭتٷستٸك باعىتتا ساياسي جەنە ەسكەري احۋال تۇراقتى ەمەس. سوندىقتان, تەك رەسەي باعىتى عانا قالادى. بٸز كٶرشٸمٸزدٸ جاقسى تانيمىز, مەنتاليتەتٸ جاقىن, كەزٸندە كەڭەس ٷكٸمەتٸندە بٸر وداقتا بولدىق. بۇلارمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ, ورتاق مەمٸلەگە كەلۋ ەلدەقايدا ىڭعايلى.
سوندىقتان, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ەۋرازييالىق وداق قۇرىلىپ, وعان رەسەيمەن بٸرگە كٸردٸك. رەسەي ەكونوميكاسى الپاۋىت. سوندىقتان, ولارعا سالىنعان سانكتسييالار بٸزگە ەرينە ەسەر ەتپەي قويمايدى.
ەكٸنشٸدەن, سىرتىق ساۋدا قۇرىلىمىنا نازار اۋدارساق, رەسەيگە بايلانىستى سىرتقى ساۋدا كٶلەمٸ ٶتە جوعارى. سونداي-اق, ساۋدا بالانسى دەفيتسيت كٶرسەتٸپ وتىر. بٸز ولاردان كٶپ تاۋار ساتىپ الامىز, ولار بٸزدەن از الادى. تاۋار دەگەندە دە سول باياعى شيكٸزات كٷيٸندە شىعارامىز. وسى رەتتە ۇلى بابامىز, تۇتاس بۋىننىڭ تٶلباسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ بٸر عاسىر بۇرىن ايتىپ كەتكەن سٶزٸ ەسكە تٷسٸپ وتىر. 1913 جىلدىڭ 15 تامىزىندا شىققان «قازاق» گازەتٸنٸڭ سانىندا احمەت بايتۇرسىنوۆ بىلاي دەگەن: «قازاق جەرٸندە ٶندٸرٸس جوق, قازاق سىرتقا شيكٸزات شىعارادى. ال, سىرتتان سول شيكٸزاتتان دايىندالعان دايىن ٶنٸمدٸ 5-6 ەسە قىمبات باعامەن ساتىپ الىپ جاتىر. بۇل ناداندىقتان كەلگەن كەمشٸلٸك» دەپ ايتىپ كەتكەن. دەمەك, جٷز جىل ٶتسە دە ەلٸ ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق.
- ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا مٷشە بولعانىمىزعا 2 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. نەتيجەسٸ قانداي?
- 2014-2015 جىلدارى تەۋەلسٸز ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتى ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى بٸرقاتار زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن بولاتىن. بٸر انىقتالعانى, رەسەيلٸك تاۋارلار قازاقستانعا ەش كەدەرگٸسٸز كەلٸپ جاتسا, قازاقستاننىڭ ٶنٸمٸن رەسەي نارىعىنا ەنگٸزۋدە بٸرقاتار كەدەرگٸلەر ساقتالىپ وتىر. مىسالى, الكوگول ٶنٸمدەرٸن الساق. رەسەيلٸك الكوگولدٸك ٶنٸمدەر قازاقستاندا ەشقانداي كەدەرگٸسٸز تاسىمالدانىپ, ساتىلىپ جاتىر. ال, قازاقستاندىق ٶنٸمدەر رەسەي زاڭناماسى بويىنشا مٸندەتتٸ تٷردە بيۋدجەتكە قامتاماسىز ەتۋ تٶلەمٸن الدىن الا جاساۋ كەرەك. دەمەك, قازاقستاندىق تاۋار ٶندٸرۋشٸ نارىققا كٸرمەي جاتىپ تيٸستٸ ورگانداردىڭ ەسەپشوتىنا الدىن-الا تٶلەم جاساۋعا مٸندەتتٸ. بۇل بٸر عانا مىسال.
ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ زرەتتەۋلەرٸنە قاراعاندا 2014-2015 جىلدارى رەسەيدە ٶندٸرٸلگەن كەيبٸر اۋىلشارۋاشىلىعى مەن ازىق-تٷلٸك تاۋار تٷرلەرٸنٸڭ باعاسى قازاقستاندا رەسەيدەن قاراعاندا ارزان بولىپ شىققان.
بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? ەكونوميكادا «دەمپينگ» دەگەن ۇعىم بار, ياعني ەكپورتقا ارزان باعامەن ساتۋ. بۇل تاۋار ٶندٸرۋشٸلەردٸ شىعىنعا ۇشىراتادى, ال ەگەر تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرٸ شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتىپ, ٶنٸمدەرٸن ارزانعا ساتىپ جاتسا بۇل ارنايى ەكونوميكالىق وپەراتسييا دەگەن سٶز.
بىلايشا ايتقاندا مۇنىڭ استارىندا قازاقستاندىق تاۋار ٶندٸۋشٸلەردٸ ەلسٸرەتۋ, بەسەكە قابلەتٸن قۇرتۋ ساياساتى تۇر. ەكٸنشٸ سالدارى, جاسىرىن سۋبسيدييا. تاۋارلارىن ارزانعا ساتىپ شىعىنعا باتقان تاۋار ٶندٸرۋشٸلەرگە جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن اقشا بەرٸپ, جاسىرىن سۋبسيدييا ساياساتىن جٷرگٸزٸپ وتىر دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ٷشٸنشٸ, قازاقستاندىق بەسەكەلەستەردٸ نارىقتان ىعىستىرۋ, زاۋىتتاردى جاۋىپ, ساتىپ الۋ دەگەن سەكٸلدٸ ارنايى وپەراتسييانىڭ جوسپارلانباعانىنا كٸم كەپٸل? ٶكٸنٸشكە وراي, بۇلار ەلٸمٸزدٸڭ تيٸستٸ جەنە قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان نازارعا الىنبادى, ايتىلمادى, تيٸمدٸ شەشٸمدەر قابىلدانبادى.
- ەلٸمٸز دسۇ مٷشە بولدى. ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن قاشان كٶرە باستايمىز?
- دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدا ۇيىمىنا كٸردٸك. بۇل ەلەمدٸك ٷدەرٸس, كەرەك نەرسە. دەگەنمەن, كەلٸسسٶزدەر بارىسىندا دسۇ ەنۋ شارتتارىندا بٸزدٸڭ تاراپ بٸرقاتار ولقىلىقتار جٸبەرگەن. ٶكٸنٸشكە وراي, بۇل تۋرالى ايتىلمادى. بٸر مىسال ايتايىن. ساۋدا ۇيىمىنا كٸرەتٸن كەز كەلگەن مەملەكەت ەر تٷرلٸ سەكتورلار بويىنشا كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزەدٸ. ونىڭ بٸرٸ اۋىلشارۋاشىلىعى سەكتورىن قارجىلاي قولداۋ دەڭگەيٸ. مەسەلەن, قازاقستان تاراپىنان دسۇ كٸرۋگە جاۋاپتى بولعان بۇرىنعى ينتەگراتسييا جٶنٸندەگٸ مينيستر جانار ايتجانوۆانىڭ سٶزٸنشە, قازاقستان اۋىلشاۋارىشىلىعىن قولداۋدىڭ 8,5% دەڭگەيٸن كٶرسەتكەن. بۇل ٶتە جوعارى كٶرسەتكٸش, ٸزدٸڭ الدىمىزدى تەك قىتاي عانا وراپ كەتٸپتٸ – مىس. بٸز زەرتتەي كەلە بۇل مەلٸمەتتٸڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن انىقتادىق. اۋىلشارۋاشىلىعى سەكتورىن قولداۋ دەڭگەيٸندە 10% جەتكەن مەملەكەتتەر بار جەنە ولار ومان, پاناما سەكٸلدٸ مەملەكەتتەر ەكەن. ەكٸنشٸ فاكتور, بٸز بەرٸبٸر ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ شەڭبەرٸندە قالىپ وتىرمىز. سوندىقتان, بٸز قانداي دا بٸر ۇيىمدارعا كٸردٸك پە, كٸرمەدٸك پە, ونىڭ اسا بٸر ايىرماشىلىعى بولا قويماس دەپ ويلايمىن.
- قازاقستاننىڭ دامۋىن تەك مۇناي باعاسىنا ماتاپ قويۋ دۇرىس شەشٸم بە? قازاقستاندىقتاردىڭ قارا التىن باعاسىنا قاتىستى قوبالجۋى قانشالىقتى راس?
- ەلەمدە مۇنايدىڭ باعاسىن رەتتەپ بٸرنەشە فاكتورلار بار. بٸرٸنشٸسٸ, ول امەريكا قۇراما شتاتتارى. ەكٸنشٸسٸ, وپەك-كە مٷشە ەلدەر, ٷشٸنشٸسٸ بۇل وپەك ۇيىمعا كٸرمەيتٸن مەملەكەتتەر. مۇناي باعاسى قاشان تٶمەندەپ كەتتٸ? 2014 جىلدىڭ تامىز ايىنان باستاپ تٶمەندەي باستادى. ال, ول ۋاقىتتا رەسەي ۋكرينادان قىرىمدى تارتىپ الىپ, گەوساياسي جاعداي ۋشىعىپ كەتكەن بولاتىن. مٸنە, وسى كەزدە باتىس رەسەيگە سانكتسييا سالدى, مۇنايدى ارزانداتۋ دا رەسەيگە قارسى سالىنعان سانكتسييانىڭ بٸر تٷرٸ ەدٸ. ياعني, رەسەيدٸڭ ەكسپورتتىق تابىستارىن ازايتۋعا باعىتتالعان, سەبەبٸ رف ەكسپورتىنىڭ 70% مۇناي-گاز ٶنٸمدەرٸ قۇرايدى. قازٸر رەسەيدٸڭ سىتقى كٶرسەتكٸشتەرٸ تٶمەندەپ كەتتٸ. بۇنىڭ سالدارى بٸزگە دە تيٸپ جاتىر.
- 25 جىلدى ارتقا تاستاىق, وسى ۋاقىتتاعى ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭ ٸرٸ جەتٸستٸك جەنە ەندٸ قايتالاۋعا بولمايتىن قاتەلٸگٸمٸزدٸ ايتا الاسىز با?
- ەرينە, ەل دامۋىندا ەلباسىنىڭ ٷلكەن رولٸن مويىنداۋ كەرەك. تەۋەلسٸزدٸك العان جىلدارى ەكونوميكامىز ەلسٸز بولدى. دٷنيەجٷزٸندە بۇۇ تركەلگەن شامامەن 250 مەملەكەت پەن ارالدار بار دەسەك, وسى ەلدەر ەكونوميكالىق دامۋ جٶنٸنەن ٷش توپقا بٶلٸنەدٸ. دامىعان ەلدەر, دامۋشى ەلدەر جەنە كەدەي ەلدەر. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارى كەدەي ەلدەردٸڭ قاتارىندا بولدىق, قازٸر دامۋشى ەلدەر توبىنا كٸردٸك. دەگەنمەن, كەمشٸلٸكتٸرە دە جوق ەمەس. بٸزدە قوعامنىڭ تۇراقتى دامۋى ٷشٸن ەڭ باستى كريتەريي - ورتاڭعى جٸكتٸ قالىپتاستىرۋ. بايلار مەن كەدەيلەر اراسى الشاقتاپ كەتتٸ. دجيني كوەففيتسيەنتٸ كٶرسەتكٸشٸ نەعۇرلىم الشاق بولسا, قوعام قاقتىعىستارعا بەيٸم بولادى, قوعام تۇراقتى بولمايدى.
- ەكونوميكانى سىرتقى فاكتورلاردىڭ ەسەرٸنسٸز قالاي كٶتەرۋگە بولادى? قولىمىزدان نە كەلەدٸ?
- ول ٷشٸن ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ساپاسىن دەرەۋ كٶتەرۋ كەرەك. بٸزدە سوڭعى ٷش-تٶرت جىلدا ول تٶمەندەپ ەتتٸ. مۇناي باعاسى جوعارى بولعاندا بٸزدە ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ساپاسى بايقالمايتىن ەدٸ, ال مۇناي باعاسى تٶمەندەگەندە ول ايقىن كٶرٸنٸپ قالدى. ٷلكەن جۇمىستار اتقارىلۋى كەرەك. ەكونوميكالىق ساياسات دەگەنٸمٸز اقشا, نەسيە ساياساتى, سالىق ساياساتى, بيۋدجەتتٸك ساياسات, سىرتقى ەكونوميكالىق ساياسات, كەدەندٸك ساياسات, يندۋستريالدى ساياسات جەنە تاعى دا باسقا كومپونەنتتەردەن تۇرادى. قازٸر بۇلاردىڭ ساپاسى كٶڭٸل كٶنشٸتپەيدٸ. سوندىقتان, ەكونوميكالىق ٶسٸم جوق.
- ەكونوميكالىق دامۋدى تەجەپ, اياعىمىزعا تۇساۋ بولىپ وتىرعان تاعى بٸر مەسەلە جەمقورلىقتى جوققا شىعارۋعا بولماس...
- ەرينە, ونى جوققا شىعارا المايمىز. بٸزدە زاڭ بويىنشا بيزنەستٸڭ ٷش تٷرٸ كٶرسەتٸلگەن. ٸرٸ, ورتا جەنە شاعىن. كٶزدەلمەگەن كوررۋپتسيياعا بيزنەستٸڭ تٶرتٸنشٸ تٷرٸ كەلٸپ قوسىلدى. ول: مەملەكەتتٸك بيۋدجەت قاراجاتىنا جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتور بيۋدجەتٸنە نەگٸزدەلگەن بيزنەس تٷرٸ دەپ اتالادى. جەنە جەمقورلىقتىڭ بۇل تٷرٸ كەڭ ەرٸ تەز ەتەك جايىپ كەلەدٸ. بۇل توقتاماسا ەشقانداي ٶسٸم دە, تٷبەگەيلٸ دامۋ دا بولمايدى.
ۇلت پورتالى
