Foto: stan.kz
Qazaqstanda jyl saiyn shamamen 12 myń adam aty-jónin ózgertedi. Bul protsess «Neke jáne otbasy týraly» kodeks arqyly zańdy túrde retteledi. Azamattar aty-jónin unamaǵandyqtan qana emes, ata-anasynyń tegi ózgergende, nekege turý nemese ajyrasý kezinde, sonymen qatar esimniń aitýǵa qiyn nemese jaǵymsyz bolǵan jaǵdaida da ózgerte alady. Bul týraly Ult.kz tilshisine Ahmet Baitursynuly atyndaǵy Til bilimi institýtynyń onomastika mamany, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Dana Pashan túsindirip berdi.
Zań boiynsha 10 jasqa deiin balanyń aty-jónin ata-anasynyń kelisimimen ózgertýge bolady, al 16 jastan bastap balanyń óz kelisimi de eskeriledi. Sonymen qatar keibir qosymshalar («tegi», «nemeresi», «urpaǵy») jeke kýálikte jazylmaidy.
Esim aýystyrýdyń sebepteri
Qazaqta esim qoiý dástúri tereń tarihqa ie. Islamǵa deiingi kezeńde esimder tabiǵat qubylystary men qorǵaýshy rýhtardan shabyt alyp qoiylǵan: Bóri, Qasqyrbai, Arslan siiaqty. Islam dininiń kelýimen balaǵa at qoiýda paiǵambarlar men dini uǵymdardan alynǵan esimder tanymal boldy: Muhammed, Áli, Nur, Tahir. Azan shaqyryp at qoiý dástúri osy kezeńnen bastap ornyqty: oń qulaqqa azan, sol qulaqqa qamat aitý arqyly balanyń ómiri Allanyń atymen bastalsyn degen niet berilgen.
Foto: Dana Pashannyń jeke muraǵatynan
«Kóbinese azan aty men qujattaǵy at sáikes kelmegen jaǵdaida ótinish beriledi. Mysaly, Muhammed esimi Mýhamed, Magomed nemese Mihail dep tirkelýi múmkin. Sondai-aq esimniń grammatikalyq qatesi, jaǵymsyz maǵynasy, jynysyna sáikes kelmeýi de ózgertýge sebep bolady. Keide halyqaralyq qatynastarda nemese estetikalyq sebeptermen de at ózgeredi», – deidi Dana Pashan.
Tipti atyn jynysyna bailanysty aýystyratyndar da kezdesedi deidi.
«Iá, ókinishke qarai, tájiribede osyndai jaǵdailar kezdesedi. Qoǵamda ózgerister bolyp jatqandyqtan, joq dep aita almaimyz. Mysaly, otbasyly, eki balasy bar bir azamatsha ózin áiel emes, er adam retinde sezinetinin aityp, esimin er adamnyń esimine ózgertýdi surady. Syrt kelbetine qarap, alǵashynda ony er adam dep oiladyq. Degenmen qazirgi zańnama boiynsha jynysqa sáikes kelmeitin esimderdi ózgertýge naqty quqyqtyq negiz joq. Mundai jaǵdaida, eger psihologtar onyń ózin sezinýi men jynysynyń ózgerýin rastasa, esimin ózgertýge múmkindik beriledi dep oilaimyz», – deidi Dana Pashan.
Zań talaptary
Azamat aty-jónin zań aiasynda ózgerte alady. Balalar úshin ata-ananyń kelisimi, 16 jastan keiin óz ótinishi mańyzdy. Ózgeris tildik, grammatikalyq jáne mádeni normalarǵa sáikes júrgiziledi. Azan atyna qatysty tikelei shekteý joq, biraq onyń qazaq tiliniń fonetikalyq jáne morfologiialyq normalaryna sáikes kelýi mindetti.
«Onomastika bóliminde aty-jónin ózgertýge túrli erekshe sebepter kezdesedi: nýmerologiia, jynysyna sáikes kelmeitin esimder, halyqaralyq ortada durys transliteratsiialaý, tipti túsinde kórgen arman arqyly sheshim qabyldaý siiaqty. Qoǵamdyq qysym men túsinbeýshilikke qaramastan, zań azamattyń quqyǵyn qorǵaidy», – deidi Dana Pashan.
Keńes:
Aty-jóndi ózgertý tek rásim emes, rýhani jáne mádeni sáikestikke bailanysty protsess. Sondyqtan azamattarǵa zańdyq, tildik, psihologiialyq aspektilerdi túsindirý mańyzdy.
Aqbota Musabekqyzy
