فوتو: stan.kz
قازاقستاندا جىل سايىن شامامەن 12 مىڭ ادام اتى-جٶنٸن ٶزگەرتەدٸ. بۇل پروتسەسس «نەكە جەنە وتباسى تۋرالى» كودەكس ارقىلى زاڭدى تٷردە رەتتەلەدٸ. ازاماتتار اتى-جٶنٸن ۇناماعاندىقتان قانا ەمەس, اتا-اناسىنىڭ تەگٸ ٶزگەرگەندە, نەكەگە تۇرۋ نەمەسە اجىراسۋ كەزٸندە, سونىمەن قاتار ەسٸمنٸڭ ايتۋعا قيىن نەمەسە جاعىمسىز بولعان جاعدايدا دا ٶزگەرتە الادى. بۇل تۋرالى Ult.kz تٸلشٸسٸنە احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ ونوماستيكا مامانى, فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دانا پاشان تٷسٸندٸرٸپ بەردٸ.
زاڭ بويىنشا 10 جاسقا دەيٸن بالانىڭ اتى-جٶنٸن اتا-اناسىنىڭ كەلٸسٸمٸمەن ٶزگەرتۋگە بولادى, ال 16 جاستان باستاپ بالانىڭ ٶز كەلٸسٸمٸ دە ەسكەرٸلەدٸ. سونىمەن قاتار كەيبٸر قوسىمشالار («تەگٸ», «نەمەرەسٸ», «ۇرپاعى») جەكە كۋەلٸكتە جازىلمايدى.
ەسٸم اۋىستىرۋدىڭ سەبەپتەرٸ
قازاقتا ەسٸم قويۋ دەستٷرٸ تەرەڭ تاريحقا يە. يسلامعا دەيٸنگٸ كەزەڭدە ەسٸمدەر تابيعات قۇبىلىستارى مەن قورعاۋشى رۋحتاردان شابىت الىپ قويىلعان: بٶرٸ, قاسقىرباي, ارسلان سيياقتى. يسلام دٸنٸنٸڭ كەلۋٸمەن بالاعا ات قويۋدا پايعامبارلار مەن دٸني ۇعىمداردان الىنعان ەسٸمدەر تانىمال بولدى: مۇحاممەد, ەلي, نۇر, تاھير. ازان شاقىرىپ ات قويۋ دەستٷرٸ وسى كەزەڭنەن باستاپ ورنىقتى: وڭ قۇلاققا ازان, سول قۇلاققا قامات ايتۋ ارقىلى بالانىڭ ٶمٸرٸ اللانىڭ اتىمەن باستالسىن دەگەن نيەت بەرٸلگەن.
فوتو: دانا پاشاننىڭ جەكە مۇراعاتىنان
«كٶبٸنەسە ازان اتى مەن قۇجاتتاعى ات سەيكەس كەلمەگەن جاعدايدا ٶتٸنٸش بەرٸلەدٸ. مىسالى, مۇحاممەد ەسٸمٸ مۋحامەد, ماگومەد نەمەسە ميحايل دەپ تٸركەلۋٸ مٷمكٸن. سونداي-اق ەسٸمنٸڭ گرامماتيكالىق قاتەسٸ, جاعىمسىز ماعىناسى, جىنىسىنا سەيكەس كەلمەۋٸ دە ٶزگەرتۋگە سەبەپ بولادى. كەيدە حالىقارالىق قاتىناستاردا نەمەسە ەستەتيكالىق سەبەپتەرمەن دە ات ٶزگەرەدٸ», – دەيدٸ دانا پاشان.
تٸپتٸ اتىن جىنىسىنا بايلانىستى اۋىستىراتىندار دا كەزدەسەدٸ دەيدٸ.
«يە, ٶكٸنٸشكە قاراي, تەجٸريبەدە وسىنداي جاعدايلار كەزدەسەدٸ. قوعامدا ٶزگەرٸستەر بولىپ جاتقاندىقتان, جوق دەپ ايتا المايمىز. مىسالى, وتباسىلى, ەكٸ بالاسى بار بٸر ازاماتشا ٶزٸن ەيەل ەمەس, ەر ادام رەتٸندە سەزٸنەتٸنٸن ايتىپ, ەسٸمٸن ەر ادامنىڭ ەسٸمٸنە ٶزگەرتۋدٸ سۇرادى. سىرت كەلبەتٸنە قاراپ, العاشىندا ونى ەر ادام دەپ ويلادىق. دەگەنمەن قازٸرگٸ زاڭناما بويىنشا جىنىسقا سەيكەس كەلمەيتٸن ەسٸمدەردٸ ٶزگەرتۋگە ناقتى قۇقىقتىق نەگٸز جوق. مۇنداي جاعدايدا, ەگەر پسيحولوگتار ونىڭ ٶزٸن سەزٸنۋٸ مەن جىنىسىنىڭ ٶزگەرۋٸن راستاسا, ەسٸمٸن ٶزگەرتۋگە مٷمكٸندٸك بەرٸلەدٸ دەپ ويلايمىز», – دەيدٸ دانا پاشان.
زاڭ تالاپتارى
ازامات اتى-جٶنٸن زاڭ اياسىندا ٶزگەرتە الادى. بالالار ٷشٸن اتا-انانىڭ كەلٸسٸمٸ, 16 جاستان كەيٸن ٶز ٶتٸنٸشٸ ماڭىزدى. ٶزگەرٸس تٸلدٸك, گرامماتيكالىق جەنە مەدەني نورمالارعا سەيكەس جٷرگٸزٸلەدٸ. ازان اتىنا قاتىستى تٸكەلەي شەكتەۋ جوق, بٸراق ونىڭ قازاق تٸلٸنٸڭ فونەتيكالىق جەنە مورفولوگييالىق نورمالارىنا سەيكەس كەلۋٸ مٸندەتتٸ.
«ونوماستيكا بٶلٸمٸندە اتى-جٶنٸن ٶزگەرتۋگە تٷرلٸ ەرەكشە سەبەپتەر كەزدەسەدٸ: نۋمەرولوگييا, جىنىسىنا سەيكەس كەلمەيتٸن ەسٸمدەر, حالىقارالىق ورتادا دۇرىس ترانسليتەراتسييالاۋ, تٸپتٸ تٷسٸندە كٶرگەن ارمان ارقىلى شەشٸم قابىلداۋ سيياقتى. قوعامدىق قىسىم مەن تٷسٸنبەۋشٸلٸككە قاراماستان, زاڭ ازاماتتىڭ قۇقىعىن قورعايدى», – دەيدٸ دانا پاشان.
كەڭەس:
اتى-جٶندٸ ٶزگەرتۋ تەك رەسٸم ەمەس, رۋحاني جەنە مەدەني سەيكەستٸككە بايلانىستى پروتسەسس. سوندىقتان ازاماتتارعا زاڭدىق, تٸلدٸك, پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەردٸ تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
