Sapasyz ánderdiń qatary kún sanap artyp kele jatqanyn nesin jasyraiyq. Bizde ózi qyzyq qoi, ekonomika – saiasat, din – saiasat, sport – saiasat, qalaberdi jańadan shyqqan qarapaiym ánderdiń ár jaǵynan qýlyq-sumdyqtyń isi múńkip turady. Áýeni á degennen delebeni qozdyryp, sózi súiekten ótpese de, singarmonizm talabyna sáikes qulaqqa jaǵymdy estiletin egiz qozydai ánder legi beleń alyp ketti. Jáne de, osyndai ánderdi oryndaýshylar, Tólegen Aibergenov aitpaqshy, bir toiy bolsa bar jiǵan-tergenin shashyp qalatyn qazaqtyń qaltasyn qamshydai qaǵyp, sýdai sapyryp júr... Sózi men sazyn tolǵatyp, ózi oryndaityn klassikalyq janrdyń búgingi urpaqqa ańyz bolatynyn burynǵy ánshiler bilmegen shyǵar. Bilse Birjan tyrnaqaldy bir ánine maldanyp qoia salar edi ǵoi. Sebebi, onyń osy kúnge deiin jetken júz shamalas ániniń barlyǵy derlik ómirsheń...
Ónerdiń jany siri jekelegen fanattary ulttyq naqyshtyń bet-bederin qalyptastyrady. Saýda-sattyqqa ikemdelgen niet qai kezeńde bolmasyn salmaqty dúnie týdyrǵan emes. «Ónerge alys-beris artyq etpeidi» dep aqtalyp, ózge jurttyń sazyn urlaý bizdiń qoǵamda qalypty qubylysqa ainalyp ketken. Al, «sóz ónerimen derttenip» ketetin oramdy, oraqty qazaqtyń tili úshin búgingi án teksteri jaramsyz. Syn kótermeitin turlaýsyz.
Qazaq estradasynyń tizginin Nurtastyń Qairattary ustaǵaly qashan? Tabandy eńbeginiń arqasynda el qoshemetine bólenip júrgeni, árine quptarlyq. Sátti týyndylary da jetip artylady. Biraq, osyndai imidji qalyptasqan tanymal ánshiniń maǵynasyz, logikaǵa qaishy sózderdi ándetip júrgeni ersi kórinedi. Áńgime áýelden toidaǵy qonaqtardy kóńildi etetin dańǵyr-dúńgir ánderden bastalyp edi ǵoi. Sondai týyndylardyń kóshin bermei, tipti orystyń erke qyzy Niýsha qosylyp shyrqap ketken «Almaty túni» áni toidyń sánin keltirip júr.
«Ajarly kórkiń sulý, janym,
Bir kórip unap qaldyń.
Júregim sezgen jylý baryn,
Bir kórip, syr aqtardym – dep bastalatyn án sózderi aldymen arzan uiqas qýalap jazylǵany kórinip tur. Osy ándi myńdaǵan qazaq jastary oryndap júr. Sezimniń jetpei qalǵan jerin kei kezde ánge iek artyp, jetkizip jatamyz. Hosh delik, jigit ataýlynyń ajarly qyzdy bir kórip unatyp qalatyny ras qoi. Biraq osy jerdegi unata salysymen syr aqtaryp, sezimin bildire jónelý jabaiy kórinedi. Ol árbirdesin qyzdyń ar-uiatyn qorlaý, ǵashyqtyqqa jeńil-jelpi jol salý bolyp tabylady. «Bir kórip» sózi anyqtaýysh maǵynasynda qoldanylyp tursa da, shaǵyn shýmaqtyń bas joldaryn qaitalanyp bastap turýy tilimizdiń abyroiyna min keltirýde.
Syńǵyrlap kúlkiń, qaldy meniń,
Elestep qulaǵyma.
Qylyǵyń baýrap aldy seniń,
Baladym syńaryma, - degen óleńniń ekinshi shýmaǵy logikalyq qaishylyqqa ushyrap tur. Kúlkiniń syńǵyry qulaqqa eshqashan elestemeidi, estiledi nemese jańǵyrady. Osyndai olpy-solpy jamala salatyn óleń mátinderi erteńgi kúni arhivten tabylǵan shaqta, bizdiń búgingi oi-órnegimizden habar beretin bolady. Urpaqtyń aldynda kúlkige qalamyz.
Baian Esentaevanyń jetekshiligimen jumys jasaityn «Alaý» tobynyń «Gúl ápshe» atty jańa hity toishyl qaýymnyń súiikti ánine ainalyp úlgergen. Áýeni taý halqynyń maqamyna keletin ánniń sózi eshqandai halyqtyń bolmysyna uqsamaidy. Soǵan qaraǵanda bular jabylyp júrip jeke bir ult jasaqtap shyǵardy ma degen oi túiesiń. Tipti ánniń ataýy «Gúl ápshe» degen dialekt sózdiń ózinen bul týyndynyń belgili bir ortaǵa ǵana shaqtalyp, arnalǵanyn kórip otyrmyz. Án degen azshylyqtyń emes, kópshiliktiń múlki ǵoi. Mysaly:
Gúlderdei ajary,
Qyzdardyń ǵajaby....
Kiingeni maqtadai,
júre almaimyz maqtamai,
til-kózinen saqtaǵai – dep tókpelep bastalatyn jaǵymdy, jeńil tirkester kópshilik qulaǵynda jattalyp qalary sózsiz. Qarapaiym, jupyny bolǵanymen kóńil kónshitedi. Án sózin bulai tókpelep jazýdyń ozyq úlgisin aqyn Nesipbek Aituly osyǵan deiin san márte kórsetti ǵoi. Máselen, Aqseleý Seidimbektiń áýenine jazylǵan «Saryarqa» degen áninde:
«Qasietti tórim,
ker biigim,
jezkiigim,
sóz túiinim – Saryarqa!» siiaqty qomaqty, salmaqty tirkesterdi tóge salady. Árine, bul eki án bir-birimen salystyrýǵa kelmeidi, biraq stil uqsastyǵy bar. Degenmen, «Gúl ápsheniń» bastapqy shýmaǵyn qansha aqtap alsaq ta, qaiyrmasyna kelgende tilimiz kúrmelip qalady. «Alaý» toby «Gúl ápshe de, Gúl ápshe, baqytty bop júr, ápshe - dep ándetip keledi de, «ty krasavitsa voobshe» dep dúrs etkizedi. Baiaǵyda bir aqyndy otyrǵan jurt jabylyp synap, «taqyrypqa qatysy joq sóz óleńińde ne istep júr» dep surasa, aǵamyz saspastan, «ái, sender qyzyqsyńdar, óleńde uiqas degen bolmaýshy ma edi» dep jurtty kúlkige qarq qylypty. Sol siiaqty bul óleńniń qaiyrmasy ózbektiń «ápshe» sózimen bastalyp, orystyń voobshe sózimen aiaqtalady. Eki kórshimizdiń uqsas mátinin terip, ǵylymi zerdeden ótkizip bailanystyryp júrgen qazaqtyń qarakózderi... Shoý biznestiń tutqasyn ustap otyrǵan Baian hanymǵa bundai olqylyqtarǵa jol berýge bolmaidy dep oilaimyz. Ánniń ekinshi shýmaǵy logikalyq qaishylyqqa urynǵan. «Gúldei nárin beredi, Bári jaqsy kóredi, Gúl ápshedei tóreni» dep jigitter qyzdyń sulýlyǵyn tamsana shyrqap otyr. Biraq, mýza degenimiz súttei aq, ar-uiattan da biik turatyn ólshem edi ǵoi. Menińshe «Gúldei nárin beredi» degen tirkes qyzdyń qutyn qashyryp tur. Týra maǵynasynda gúl degenimiz qorshaǵan ortaǵa ottegin bólip, ara men kóbelekke nárin, baryn beredi emes pe? Al qyz degenimiz – bolashaq jarynyń menshigi. Nege qyz, árkimge «gúldei nárin» berýi kerek? Sonymen qatar, «tóre» tirkesiniń qyz balaǵa qarata qoldanylǵanyn qabyldai almadyq. Qazaq «jigittiń tóresi» dep jatady. Ónerde jergilikti jerdiń tili edi dep aqtala almaisyń, tutas ulttyń ádebi tili dep qana qarastyrasyń. Sondyqtan jigitterdiń bul jolǵy qadamy óte sátsiz.
Jalpy aitqanda bundai syn kótermeitin shyǵarmalar tizimin terip tańnan tańdy atyrýǵa bolady. Tipti keibir án sózderi jańyltpash siiaqty órilip ketedi. Másele qylyp jazýdyń ózi uiat. Ókinishtisi, jurt sol ánderdi jumyla júrip tóbesine kóteredi. Biraq, jurt qashan ulttyń ólshemi bolyp edi???
Baǵlan Orazaly,
Ádebiet portaly
.jpg)