ساپاسىز ەندەردٸڭ قاتارى كٷن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانىن نەسٸن جاسىرايىق. بٸزدە ٶزٸ قىزىق قوي, ەكونوميكا – ساياسات, دٸن – ساياسات, سپورت – ساياسات, قالابەردٸ جاڭادان شىققان قاراپايىم ەندەردٸڭ ەر جاعىنان قۋلىق-سۇمدىقتىڭ يسٸ مٷڭكٸپ تۇرادى. ەۋەنٸ ە دەگەننەن دەلەبەنٸ قوزدىرىپ, سٶزٸ سٷيەكتەن ٶتپەسە دە, سينگارمونيزم تالابىنا سەيكەس قۇلاققا جاعىمدى ەستٸلەتٸن ەگٸز قوزىداي ەندەر لەگٸ بەلەڭ الىپ كەتتٸ. جەنە دە, وسىنداي ەندەردٸ ورىنداۋشىلار, تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ ايتپاقشى, بٸر تويى بولسا بار جيعان-تەرگەنٸن شاشىپ قالاتىن قازاقتىڭ قالتاسىن قامشىداي قاعىپ, سۋداي ساپىرىپ جٷر... سٶزٸ مەن سازىن تولعاتىپ, ٶزٸ ورىندايتىن كلاسسيكالىق جانردىڭ بٷگٸنگٸ ۇرپاققا اڭىز بولاتىنىن بۇرىنعى ەنشٸلەر بٸلمەگەن شىعار. بٸلسە بٸرجان تىرناقالدى بٸر ەنٸنە مالدانىپ قويا سالار ەدٸ عوي. سەبەبٸ, ونىڭ وسى كٷنگە دەيٸن جەتكەن جٷز شامالاس ەنٸنٸڭ بارلىعى دەرلٸك ٶمٸرشەڭ...
ٶنەردٸڭ جانى سٸرٸ جەكەلەگەن فاناتتارى ۇلتتىق ناقىشتىڭ بەت-بەدەرٸن قالىپتاستىرادى. ساۋدا-ساتتىققا يكەمدەلگەن نيەت قاي كەزەڭدە بولماسىن سالماقتى دٷنيە تۋدىرعان ەمەس. «ٶنەرگە الىس-بەرٸس ارتىق ەتپەيدٸ» دەپ اقتالىپ, ٶزگە جۇرتتىڭ سازىن ۇرلاۋ بٸزدٸڭ قوعامدا قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتكەن. ال, «سٶز ٶنەرٸمەن دەرتتەنٸپ» كەتەتٸن ورامدى, وراقتى قازاقتىڭ تٸلٸ ٷشٸن بٷگٸنگٸ ەن تەكستەرٸ جارامسىز. سىن كٶتەرمەيتٸن تۇرلاۋسىز.
قازاق ەستراداسىنىڭ تٸزگٸنٸن نۇرتاستىڭ قايراتتارى ۇستاعالى قاشان? تاباندى ەڭبەگٸنٸڭ ارقاسىندا ەل قوشەمەتٸنە بٶلەنٸپ جٷرگەنٸ, ەرينە قۇپتارلىق. سەتتٸ تۋىندىلارى دا جەتٸپ ارتىلادى. بٸراق, وسىنداي يميدجٸ قالىپتاسقان تانىمال ەنشٸنٸڭ ماعىناسىز, لوگيكاعا قايشى سٶزدەردٸ ەندەتٸپ جٷرگەنٸ ەرسٸ كٶرٸنەدٸ. ەڭگٸمە ەۋەلدەن تويداعى قوناقتاردى كٶڭٸلدٸ ەتەتٸن داڭعىر-دٷڭگٸر ەندەردەن باستالىپ ەدٸ عوي. سونداي تۋىندىلاردىڭ كٶشٸن بەرمەي, تٸپتٸ ورىستىڭ ەركە قىزى نيۋشا قوسىلىپ شىرقاپ كەتكەن «الماتى تٷنٸ» ەنٸ تويدىڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ جٷر.
«اجارلى كٶركٸڭ سۇلۋ, جانىم,
بٸر كٶرٸپ ۇناپ قالدىڭ.
جٷرەگٸم سەزگەن جىلۋ بارىن,
بٸر كٶرٸپ, سىر اقتاردىم – دەپ باستالاتىن ەن سٶزدەرٸ الدىمەن ارزان ۇيقاس قۋالاپ جازىلعانى كٶرٸنٸپ تۇر. وسى ەندٸ مىڭداعان قازاق جاستارى ورىنداپ جٷر. سەزٸمنٸڭ جەتپەي قالعان جەرٸن كەي كەزدە ەنگە يەك ارتىپ, جەتكٸزٸپ جاتامىز. حوش دەلٸك, جٸگٸت اتاۋلىنىڭ اجارلى قىزدى بٸر كٶرٸپ ۇناتىپ قالاتىنى راس قوي. بٸراق وسى جەردەگٸ ۇناتا سالىسىمەن سىر اقتارىپ, سەزٸمٸن بٸلدٸرە جٶنەلۋ جابايى كٶرٸنەدٸ. ول ەربٸردەسٸن قىزدىڭ ار-ۇياتىن قورلاۋ, عاشىقتىققا جەڭٸل-جەلپٸ جول سالۋ بولىپ تابىلادى. «بٸر كٶرٸپ» سٶزٸ انىقتاۋىش ماعىناسىندا قولدانىلىپ تۇرسا دا, شاعىن شۋماقتىڭ باس جولدارىن قايتالانىپ باستاپ تۇرۋى تٸلٸمٸزدٸڭ ابىرويىنا مٸن كەلتٸرۋدە.
سىڭعىرلاپ كٷلكٸڭ, قالدى مەنٸڭ,
ەلەستەپ قۇلاعىما.
قىلىعىڭ باۋراپ الدى سەنٸڭ,
بالادىم سىڭارىما, - دەگەن ٶلەڭنٸڭ ەكٸنشٸ شۋماعى لوگيكالىق قايشىلىققا ۇشىراپ تۇر. كٷلكٸنٸڭ سىڭعىرى قۇلاققا ەشقاشان ەلەستەمەيدٸ, ەستٸلەدٸ نەمەسە جاڭعىرادى. وسىنداي ولپى-سولپى جامالا سالاتىن ٶلەڭ مەتٸندەرٸ ەرتەڭگٸ كٷنٸ ارحيۆتەن تابىلعان شاقتا, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ وي-ٶرنەگٸمٸزدەن حابار بەرەتٸن بولادى. ۇرپاقتىڭ الدىندا كٷلكٸگە قالامىز.
بايان ەسەنتاەۆانىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن جۇمىس جاسايتىن «الاۋ» توبىنىڭ «گٷل ەپشە» اتتى جاڭا حيتى تويشىل قاۋىمنىڭ سٷيٸكتٸ ەنٸنە اينالىپ ٷلگەرگەن. ەۋەنٸ تاۋ حالقىنىڭ ماقامىنا كەلەتٸن ەننٸڭ سٶزٸ ەشقانداي حالىقتىڭ بولمىسىنا ۇقسامايدى. سوعان قاراعاندا بۇلار جابىلىپ جٷرٸپ جەكە بٸر ۇلت جاساقتاپ شىعاردى ما دەگەن وي تٷيەسٸڭ. تٸپتٸ ەننٸڭ اتاۋى «گٷل ەپشە» دەگەن ديالەكت سٶزدٸڭ ٶزٸنەن بۇل تۋىندىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر ورتاعا عانا شاقتالىپ, ارنالعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ەن دەگەن ازشىلىقتىڭ ەمەس, كٶپشٸلٸكتٸڭ مٷلكٸ عوي. مىسالى:
گٷلدەردەي اجارى,
قىزداردىڭ عاجابى....
كيٸنگەنٸ ماقتاداي,
جٷرە المايمىز ماقتاماي,
تٸل-كٶزٸنەن ساقتاعاي – دەپ تٶكپەلەپ باستالاتىن جاعىمدى, جەڭٸل تٸركەستەر كٶپشٸلٸك قۇلاعىندا جاتتالىپ قالارى سٶزسٸز. قاراپايىم, جۇپىنى بولعانىمەن كٶڭٸل كٶنشٸتەدٸ. ەن سٶزٸن بۇلاي تٶكپەلەپ جازۋدىڭ وزىق ٷلگٸسٸن اقىن نەسٸپبەك ايتۇلى وسىعان دەيٸن سان مەرتە كٶرسەتتٸ عوي. مەسەلەن, اقسەلەۋ سەيدٸمبەكتٸڭ ەۋەنٸنە جازىلعان «سارىارقا» دەگەن ەنٸندە:
«قاسيەتتٸ تٶرٸم,
كەر بيٸگٸم,
جەزكيٸگٸم,
سٶز تٷيٸنٸم – سارىارقا!» سيياقتى قوماقتى, سالماقتى تٸركەستەردٸ تٶگە سالادى. ەرينە, بۇل ەكٸ ەن بٸر-بٸرٸمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدٸ, بٸراق ستيل ۇقساستىعى بار. دەگەنمەن, «گٷل ەپشەنٸڭ» باستاپقى شۋماعىن قانشا اقتاپ الساق تا, قايىرماسىنا كەلگەندە تٸلٸمٸز كٷرمەلٸپ قالادى. «الاۋ» توبى «گٷل ەپشە دە, گٷل ەپشە, باقىتتى بوپ جٷر, ەپشە - دەپ ەندەتٸپ كەلەدٸ دە, «تى كراساۆيتسا ۆووبششە» دەپ دٷرس ەتكٸزەدٸ. باياعىدا بٸر اقىندى وتىرعان جۇرت جابىلىپ سىناپ, «تاقىرىپقا قاتىسى جوق سٶز ٶلەڭٸڭدە نە ٸستەپ جٷر» دەپ سۇراسا, اعامىز ساسپاستان, «ەي, سەندەر قىزىقسىڭدار, ٶلەڭدە ۇيقاس دەگەن بولماۋشى ما ەدٸ» دەپ جۇرتتى كٷلكٸگە قارق قىلىپتى. سول سيياقتى بۇل ٶلەڭنٸڭ قايىرماسى ٶزبەكتٸڭ «ەپشە» سٶزٸمەن باستالىپ, ورىستىڭ ۆووبششە سٶزٸمەن اياقتالادى. ەكٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ ۇقساس مەتٸنٸن تەرٸپ, عىلىمي زەردەدەن ٶتكٸزٸپ بايلانىستىرىپ جٷرگەن قازاقتىڭ قاراكٶزدەرٸ... شوۋ بيزنەستٸڭ تۇتقاسىن ۇستاپ وتىرعان بايان حانىمعا بۇنداي ولقىلىقتارعا جول بەرۋگە بولمايدى دەپ ويلايمىز. ەننٸڭ ەكٸنشٸ شۋماعى لوگيكالىق قايشىلىققا ۇرىنعان. «گٷلدەي نەرٸن بەرەدٸ, بەرٸ جاقسى كٶرەدٸ, گٷل ەپشەدەي تٶرەنٸ» دەپ جٸگٸتتەر قىزدىڭ سۇلۋلىعىن تامسانا شىرقاپ وتىر. بٸراق, مۋزا دەگەنٸمٸز سٷتتەي اق, ار-ۇياتتان دا بيٸك تۇراتىن ٶلشەم ەدٸ عوي. مەنٸڭشە «گٷلدەي نەرٸن بەرەدٸ» دەگەن تٸركەس قىزدىڭ قۇتىن قاشىرىپ تۇر. تۋرا ماعىناسىندا گٷل دەگەنٸمٸز قورشاعان ورتاعا وتتەگٸن بٶلٸپ, ارا مەن كٶبەلەككە نەرٸن, بارىن بەرەدٸ ەمەس پە? ال قىز دەگەنٸمٸز – بولاشاق جارىنىڭ مەنشٸگٸ. نەگە قىز, ەركٸمگە «گٷلدەي نەرٸن» بەرۋٸ كەرەك? سونىمەن قاتار, «تٶرە» تٸركەسٸنٸڭ قىز بالاعا قاراتا قولدانىلعانىن قابىلداي المادىق. قازاق «جٸگٸتتٸڭ تٶرەسٸ» دەپ جاتادى. ٶنەردە جەرگٸلٸكتٸ جەردٸڭ تٸلٸ ەدٸ دەپ اقتالا المايسىڭ, تۇتاس ۇلتتىڭ ەدەبي تٸلٸ دەپ قانا قاراستىراسىڭ. سوندىقتان جٸگٸتتەردٸڭ بۇل جولعى قادامى ٶتە سەتسٸز.
جالپى ايتقاندا بۇنداي سىن كٶتەرمەيتٸن شىعارمالار تٸزٸمٸن تەرٸپ تاڭنان تاڭدى اتىرۋعا بولادى. تٸپتٸ كەيبٸر ەن سٶزدەرٸ جاڭىلتپاش سيياقتى ٶرٸلٸپ كەتەدٸ. مەسەلە قىلىپ جازۋدىڭ ٶزٸ ۇيات. ٶكٸنٸشتٸسٸ, جۇرت سول ەندەردٸ جۇمىلا جٷرٸپ تٶبەسٸنە كٶتەرەدٸ. بٸراق, جۇرت قاشان ۇلتتىڭ ٶلشەمٸ بولىپ ەدٸ???
باعلان ورازالى,
ەدەبيەت پورتالى
.jpg)
