Esenǵali Raýshanovtyń jyl mezgilderi

MAÝSYM

Jaz bolsa jarqyraǵan kóldiń beti,

Kógerip tolqyndaidy alys sheti.

Dirildep tolqyn basqan móldir sýyn,

Shaiqaidy jas baladai jeldiń lebi.

Halyq áni “Iapyr-ai” 

Nachinaetsia pora prelestnyh oblakov

I. Býnin

Tabiǵatta ánsiz, jyrsyz mezgil bolmaidy. Jyl on eki aidyń qai-qaisynyń da ózine tán áýeni, ózine tán boiaýy, ony aitasyz minezi bar. Bul — daý týdyrmas aqiqat. Degenmen, uzaqty kún bir tynbai on eki perne, qos shekti bezildetip kúi tókken dáýlesker dombyrashynyń da bir ýaq mańdai terin súrtip, mamyrajai qalypqa túsip demalatyn sáti bolady emes pe — ónerpaz tabiǵattyń sondai bir saiabyr tabar mezgilin kórgińiz kelse — Maýsym aiyndaǵy orman-toǵaiǵa kelińiz.

On eki aidy on eki aǵaiyndy jigitke teńep, árqaisysyna at qoiyp, aidar taqqymyz keldi delik. Maýsymdy qalǵan on bir aǵaiynynan bólip alyp “Seniń atyń — Úndemes” desek artyq aitqandyq emes pe eken?! Bul kezde úsh ai boiy úzdik-sozdyq  kerýen tartyp keletin qanatty dostarymyzdyń bári de kelip bolady. Eń sońǵy lekte oralatyn sarǵaldaqtyń mysyqsha miiaýlaǵanyn nemese it tumsyǵy ótpes qalyń jynystyń arasynan kókektiń shaqyrǵany qulaqqa birtúrli tosyn estilýi kádik. Nege deseńiz, keshe ǵana keń toǵaidy keremet áýenderimen basyna kóterip shýlap jatqan qustar úni búginde pyshaq keskendei sap tiylǵan. Tipti, túni boiy jaǵy sembei, qyryq qubylta án salatyn bulbuldyń daýsy da estilmeidi, ana betkei men myna betkeidiń arasyn ánmen jalǵaǵan qarasairaqtyń da qarasy kórinbeidi. Tańshymshyq qaida? Naýryzek she? Ózim dep kelgen toǵaiyń bir túrli únsiz qarsy alady.

— Shyqpai-aq qoisyn aǵam dep aldan,

Qalmaǵan kóńil bul kimnen.

Basqasy meili-aý, saǵan ne bolǵan

Bala kúngi dos, búldirgen,—

degen  nazdy qai qusqa baǵyshtasaq eken?!

Alda-jalda taýǵa shyǵa qalsańyz, tań aldynda ushpa shyńnyń baýyrynan ulardyń únin ǵana estýińiz múmkin, aýyq-aýyq jalt etip taýqudiret ushyp ótedi.

Maýsymnyń “úndemes” atalatyn sebebi — bul qustardyń uiabasar mezgili. Qudai taǵala Adam balasyna jer betindegi tirshilik ataýlydan bóle-jara, arnap-atap erekshe syi berdi, ol — adamnyń aqyl-oiy, sanasy deidi eken eski sopylardyń risalalarynda. Ras. Biraq, sol aqyl men sananyń qustarda joǵyna kim kepil bola alar eken?! Uiabasar mezgil bastalysymen olardyń atalyqtary “erkek toqty — qurbandyq” degendei uiasyn qorǵashtap, mańyna aibat shegip, ainala ushyp júredi. Bálkim, bul olardyń eń baqyty sátteri bolar. Kúnimen, túnimen uiaǵa jem tasidy. Saryaýyzdary sumdyq ashqaraq. Qazaq qaryny ashqanyn nemese qany keýip shóldegenin “balapandai shúikildedim-aý” degen teńeýmen bildiredi. Oiyn, dýman, qyzyqtyń bárinen baz keshedi. “Kógaldy qýyp gólaittaǵan” (Abai) shaqtar alysta qaldy. Atalyq qustyń eń basty óneri — ánshiligi bolsa (analyq qustar, ádette án salmaidy) ol bolashaq urpaq qamy úshin bul ýaqytty ol ónerin de “qurban” etedi. Kónedi ol únsizdikke. Qinalsa da kónedi. Bul — serini semserinen, sulýdy syrǵasynan, júirikti shabysynan aiyrǵanmen birdei emes pe, táńirim-aý? Al endi osydan keiin qusty aqylsyz ne sanasyz deýge qalai aýzyń barady?

Tabiǵatta adam tań qalatyn nárseler kóp. Ádette, qai-qai qustardyń da erkegi erekshe sándi, túrli-tústi qaýyrsyndary kóz jaýyn alyp alystan kórinedi, al mekieni bolsa betegeden biik, jýsannan alasa, surǵylt,  suryqsyzdaý bop keledi. Túrik ǵalymy Harýn Iahia munyń sebebin atalyq qustardyń qaýip-qaterge birinshi bop bas tigýge jaralǵanyn iaki joǵaryda aitqan “erkek toqty — qurbandyq” degen printsippen ómir súretinin jazady. Qustardyń bul qasieti ataqty Alfred Brem, E. S. Tompson, Ivan Týrgenev, Vitalii Bianki, M. Prishvinderdi de tań qaldyrǵan.

“Qanatyńmen qorǵai júr” deitin ana tilegi osyndaida oiǵa túsedi. Sóitip uiany atalyq qorǵaidy, atalyq  qustardy Qudai qorǵap júrgei-daǵy.

Qustardyń uiasy — ózinshe bir álem. Bul álemmen alǵash tanysýdyń sáti de osy maýsym aiynda túspek. Buǵan deiingi mamyrda uia salatyn qustar az, budan keiingi shildede qus uiasy, kóbinese kóshken jurt, eski qonys. Sol uialardyń keibireýine toqtala ketelik:

Vitalii Bianki qus uialary týraly “Lesnaia gazeta” kitabynda bylai dep jazady:

“Eń kishkentai uia — sarybas shymshyqtyń uiasy. Oimaqtai degen teńeý osy uiaǵa laiyq shyǵar.

Eń qarapaiym uia — jylqyshy men tentekqustyń uiasy, bul ekeýi kóp eńbektenbei-aq qumdy jaimalap jumyrtqasyn týa beredi.

Eń ádemi uia — saryqas torǵaidyń uiasy. Ol uiasyn qaiyńnyń butaǵyna ilip toqidy.

Eń jáili uia — uzynquiryq saryshymshyqtyń uiasy”.

Sol uialarǵa úńilip kórsek she?

Kádimgi qarlyǵash uiasyn kóbine úidiń mańdaishasyna salatyny belgili. Onyń jumyrtqasy 5-ten aspaidy. Uzynqanat qarlyǵash bolsa 2—4 jumyrtqa tabady. Bábisek 10—13 jumyrtqa, kókqarǵa 2—7 jumyrtqa, tentekqus 2 jumyrtqa, ementumsyq 2—7 jumyrtqa, quralai 3—7 jumyrtqa tabady. Kóptegen qustar jylyna eki ret balapan órgizedi.

Adamdardyń munysyna rahmet — jazda ań aýlaýǵa qatań tiym salynady. Qus balapanyn, qońyr ań laq-qodyǵyn órgizgenshe ańshy bitken qý nápsisin tejeidi. Al burynǵy zamandarda mundai zań bolmaǵan kórinedi. Mysaly, orys jazýshysy I. Týrgenovtiń “Ańshynyń jazbalary” atty shyǵarmasyn qarap otyrsańyz (“Malinovaia voda”, “ Bejin lýg”, “Kosian s krasivoi mechi”, “Biriýk, t.b.”) shildeniń mi qainatar ystyǵynda da myltyǵyn asynyp,  dala kezip ań atyp júrgen orystardy kóremiz. Qazaq ta qalyspaǵan sekildi. Abai jaz týraly óleńinde bylai deidi:

Myltyq atqan, qus salǵan

Jas bozbala bir bólek

Sý jaǵalap qýtyńdap, — deidi.

Degenmen, maýsymdy “úndemes ai” dep short kesken taǵy da durys emes sekildi.  Kári emenniń nemese “tesik ókpe” qaraǵaidyń tusynan ótip bara jatqanda álsiz bir dybysty qulaǵyńyz shalýy ábden múmkin. Bul — ashqaraq balapandardyń tamaq surap ”qylqyldaǵany” nemese tal besik-uiasyn tarsynyp ushyp ketýge umtylǵany. Demek, ómir jalǵasýda. At tuiaǵyn tai basyp, alǵa qarai, alys jaqtarǵa qarai talpynǵany. Ómir súrýdiń qandai ǵajap lázzat ekenin bilseńiz ǵoi, shirkin.

Burynǵy qazaqtyń qara óleńi:

Maýsym-mamyr endeshe maýsym-mamyr,

El qonady jailaýǵa abyr-sabyr,— deidi.

Álbette buny Atyraý-Altai arasyn alyp jatqan baitaq dalanyń qai  buryshyna da tán “abyr-sabyr” desek qatelesemiz. Máseleńki, ońtústik, ońtústik batystyń qazaǵy eginin egip bop, jailaýǵa kóshetini jas tólin órgizip shóbin oryp, shómelesin úiip máz-mairam bop jatsa, Soltústik, Ortalyq óńirlerde jaz endi-endi kemeline kelip, kertorysyna mine bastaidy. Altaidyń tabiǵaty múlde basqa. Alataý, Talas Alataýy, Qarataýdyń emshileri dárilik shópterin jiyp-terip, keptirip alsa, Altaidyń shópshileri áli taýǵa shyqqan joq. Jyl on eki aidyń ár qaisysynyń ózine tán boiaýyn tústep kórsek she? Ońtústik qazaǵy maýsymnyń túsi qyzyl kúreń der edi, al Altai eli, Qytai qazaǵy bolsa “jasyl shapan maýsym-ai, saǵyndyrǵan daýsyn-ai, sáýlem” dep ándetken. Munyń-daǵy sebebine úńilseńiz, tabiǵat — ananyń tańqaldyrar tamasha qasietterine tap bolasyz. Gúldiń, shóptiń, aǵashtyń jylyna bir keletin toi-dýman kezi — maýsym aiy. Biraq, sońǵy jyldary tabiǵat ta san qubylyp, óz “jumys kestesin” buzyp alyp júr. Ádette, maýsymnyń eń basty ereksheligi bul aidyń ortasynda (naqtyraq aitsaq, on besi, on altysynda) itmuryn gúldeitin. Halyq kúnparaqtarynyń qai-qaisysy da biriniń aýzyna túkirip qoiǵandai osy jáitti qaitalaǵanmen, biyl itmuryn on bes-jiyrma kún erte gúldedi, dolana da solai. Bul — ótken mamyr aiynyń kóz ashtyrmas jaýyndy-shashyndy salqyn kelgenine qaramastan bolǵan jáit. Joljelken men sháiqýrai pisip tur, baq-baq basy da erte toldy, gúlkekirek tipti bitik ósipti. Kelesi shilde aiyn ýkraindyqtar “lipin” deidi. Onysy bul aida lipa — jóke aǵashy gúldeidi degeni. Al bizdiń Almatyda jóke gúldegeli qashan. Osy aidyń aiaǵyna sheiin, buiyrsa, taýǵa bitken jókeler de gúldep biter degen úmit bar. Ádette biikke bitken ósimdikter etektegi egiske  qaraǵanda bir-eki juma kesh pisetini álimsaqtan belgili. Qaraǵai men shyrsha biyldyqqa tuńǵysh ret dán bailady. Jasmindi qazaqsha jupar ne aqjupar deimiz. Tólegen Aibergenovtyń:

Aqjupar ańqyp, burqyrap azon taraǵan,

Barsyń sen jazdyń jańbyrynda appaq boraǵan,— 

deitin óleńindegi aqjupar, sol jasmin. Ol da biyl erte gúldep ketti. Isi de erekshe boldy.

Burynǵynyń adamdary joǵaryda aitqanymyzdai jazdyń bastalýyn itmurynnyń gúldegen kúninen bastasa, fenologtar sháńkish gúldegen kúndi jazdyń alǵashqy kúni dep eseptegen. Biyl keshegi qalyń jańbyrdyń ara-arasynda ekeýi de gúldep ketti, biraq qara nóserdiń astynda búrseń qaqqan orman-toǵaiǵa jaz keldi dep qalai aitýǵa bolady?! Al astronomdar maýsymnyń iaki jazdyń kelýin jańa aidyń 20—22 juldyzynan bastap sanaǵan. “Úndemestiń aiy”, “tynyshtyń aiy” desek te  maýsymnyń da jýas qashaǵan bop jyndysúreilenip alatyn kezderi bar. 1998 jylǵy 21-maýsymdaǵy qara daýyl halyq sharýashylyǵyna qansha ziian keltirdi, 1904 jylǵy 29-maýsymda turǵan qatty jel júz jyldyq emenderdi tomarymen qoparyp, úilerdiń tas-talqanyn shyǵarǵan, 1934 jyly 20-maýsymda Ile Alataýynda bir táýlikte 90,2 millimetr jańbyr jaýǵan, Esentai tasyp sekýndyna 31 tekshe metr sý aǵyzǵany týraly tarihi málimetter qaǵazǵa túsken.

1979 jyly 19-maýsymda Orta Talǵar ózeni arnasynan asyp, jolyndaǵy úi-jái, qora-qopsylardy julyp áketkenin bilemiz. Sel tasqynynyń kúshtiligi sonsha, úilerdiń irgetasyna sheiin qopara aǵyzyp, ondaǵan shaqyrymdarǵa aparyp tastaǵan.

Qudai betin aýlaq qylsyn, 1887 jylǵy Vernyidaǵy 9—10 balldyq jer silkinisi de osy maýsym aiynda tirkelgen bolatyn.

Desek te óz basym osy aidy qazaqtyń aiy der edim. Nege deseńiz, asyp ta, tasyp ta ketpeidi, jýan orta, jýas Ai. Ańyzaq aptaby da joq, soqpasy da joq, birqalypty, ornyqty Ai.

Kúnniń uzarǵany kádimgidei-aq bilinedi.

Tańerteńgilik shóp basyna tunǵan shyq qatar-qatar tizilgen túiirshek laǵyldardai jyltyraidy. Halyq eminde aiaqtyń aýrýy, baltyrdyń syzdaýy qoisyn dep, tańǵy shyqty jalańaiaq keshetin bolǵan, úlken kisiler kózin shel qaptasa osy shyqpen jýǵan, asqazan aýrýyn emdegende tańǵy shyqty ýysyna toltyryp ashqarynǵa da ishken. Ásirese, túimedaq pen bedege tunǵan shyqty tań alageýimde baqyrmen jinap júretin eshmilerdi talai kórdik. Olardyń paiymdaýynsha túngi shyqty — baq-baq basynan, tańǵy shyqty Ai jańarǵanda ishken paidaly kórinedi. Shyq bul aida mol tússe — egin bitik ósedi dep esepteidi.

Halyq emi demekshi, maýsymda jer-dúnie tegis gúldep bitedi degenmen, pisip jetiletinderi sirek, erte pisetin shópter qatarynda qazaqtyń atam zamannan jaqsy kóretin qymyzdyǵy men raýǵashy bar. Qymyzdyqtyń qasietin kóne dúnie aqyny Vergilii jyrlaǵan, qart tarihtyń atasy Plinii (úlkeni)  jazǵan. Ábý-Áli-Ibn Sina bolsa óziniń “Dárágerlik ilimniń ustyndary” atty eńbeginde emdik qasietterin tuńǵysh ret ǵylymi turǵydan  dáleldep jazdy. Kalii, fosfor, kaltsii, magnii, mys, myrysh, natriilermen qatar, bor, nikel, titan, molibdendei mikro elementterge,  A, V, V2, S, K, RR vitaminderi osy bir siz ben kúnde kórip júretin kishkentai qymyzdyqtyń boiynan moldap tabylatynyna senýdiń ózi qiyn. Degenmen, áńgimeniń rasy osy.

Orystardyń eski jazbalarynda maýsymnyń aiaǵynda “kún tusalady”. Muny bizdiń qazaq “shildeniń kúni — shil adym” deidi. Biraq, shildege áli erte. Desek te, astronomiia ǵylymynyń derekteri osy kezde Jerdiń Kúndi ainalý jyldamdyǵy báseńdeitinin joqqa shyǵarmaidy. Orystar demekshi, bul aidyń kóne slavian tilinde eki-úsh aty bar. Birinshi aty —”cherven”. Onysy — kádimgi qyzyl qurt. Ertede orman eli osy qurtty jinap-terip, kúderi, bylǵary boiaityn qankúreń boiaý alǵan kórinedi. Sol qyzyl qurt osy aida ósip jetiledi. Ekinshi aty —”izok”. Munysy — aita beretin shyryldaýyq shegirtke. Shegirtke  de osy kezde shyryldai bastaidy. Álbette, halyqtyń nanym-senimderdiń bári birdei shyndyqqa janasa bermeidi. Biz áńgimelep otyrǵan slavian halyqtarynyń óte erte kezdegi iaki din kirmei turǵan dáýirlerdegi nanymy boiynsha maýsym — sý perileriniń aiy, sýǵa barǵan jas jigitter men qyzdardy albasty basady dep qoryqqan. Albasty da, sý perisi de eldiń záre-qutyn alyp, túnge salym úiden attap shyǵarmaǵany týraly derekter bar. Olardan qorǵaný úshin kóilegine ine túireýish qadap, keiin kele moinyna aiqysh taqqan.

Slavian halyqtary mifologiiasynda paporotnik týraly ańyz ári ádemi, ári kúlkili. “Samarqannyń kók tasy jylyna bir márte eridi eken” degendei, olar da paporotnikti jylyna bir márte, naqty aitsaq, osy maýsym aiynyń 24 jańasyna qaraǵan túni gúldeidi dep sengen. Sol túni uiyqtap qalmaý úshin ortaǵa alaý jaǵyp, qyz-bozbala árli-berli sekirip, bi bilep oiyn-saýyq qurǵan. Bizdiń aqsúiek izdep jup-jup bop túnge sinip “joǵalyp” ketetinimiz sekildi orystar, ýkraindyqtar, belarýstar “ǵalamat qazynaǵa bastaityn qasietti gúl — paporotnikti” izdeitin bolǵan. Kúlkili deitin sebebimiz — poporotnik eshqashan gúldemeidi, onyń gúldeýine biologiialyq negiz joq.

Taǵy bir tanymal ósimdik — qońyraý gúl. Ol Almatynyń taý-tasyn aitpaǵanda qala ishinde, jol jiekterine de óse beredi. Tórt-bes japyraqty kógildir gúl. Syrtqy pishini tóńkerilgen qońyraýǵa uqsaidy. Ábý-Áli ibn Sina ol týraly “kógildir qońyraý gúlderdi terip ákelip keptir de, keshke shái ǵyp demdep ish” dep keńes beredi. Titimdei ǵana súikimdi gúlsheniń ón boiynan askorbin, flavonid, antimikrob, sýyqqa qarsy mikroelementterdiń talaiy tabylady. Ony ertede qazaqtar bastyń saqinasy ustasa, baspasy kóterilip, tamaǵy isse, býyndary syrqyrasa paidalanǵan. It qaýyp alǵan kisiniń jarasyn osy qońyraýgúldiń japyraǵymen tańǵan. Qusta saryshymshyq, ósimdikte — qońyraýgúl adamdarǵa úiir. Kisi aiaǵy baspaityn keń betkeilerdiń topyraǵy qansha qunarly bolsa da ondai jerde qońyraýgúl óspeidi.

Qazaqtyń eski maqalynda aitylǵandai jaqsysyn aityp, jamanyn taiap qoisaq, bul aida emdik shóptermen birge ýly ósimdikter de gúldeidi. “Altyn bar jerde jylan bar” demekshi, ádemi gúldiń bári paidaly emes. Ýly ósimdikter týraly biz burynǵy maqalalarymyzda da aitqanbyz. Bul joly — ýqorǵasynǵa ǵana toqtala ketelik. Qazaq keide ony bárpi dep te ataidy. “Botanikterdiń atasy” atalǵan Teofist ony akonii  dep ataǵan, osy ataý onyń ǵylymi atyna ainalǵan kórinedi. Ańyzǵa sensek, Akona qalasynyń mańynda tozaq úńgiri bopty. Onyń esigin úsh basty Sherber tóbet kúzetedi eken. Gerakl batyr tozaqqa túsip  úsh basty itti jelkesinen qysyp ustap syrtqa alyp shyǵady. Tar qapas, tas qarańǵyda ómir súrip úirengen Sherber it jarqyraǵan kúnge kózi qaryǵyp aýzynan silekeii aǵyp ketedi. Sol ittiń silekeii tamǵan jerge osy akonit ósip shyǵypty deidi. Ol óte ýly ósimdik. Ásirese, bir-birine jalǵasa bitetin býnaq-býnaq tamyry qaýipti. Tamyrynan emdik dári jasamaq bolǵan dúmshe emshilerdiń talaiy ýlanyp, kóp jaǵdaida ólip qalǵany týraly derekter bar.

Ýqorǵasynnyń boiy adamnyń tizesinen sál asady, kókshil gúlderi osy maýsymda ashylady, arshanyń arasynda, ózen jaǵalaýynda ósedi.

Jer betinde 10 myńǵa taqaý ýly ósimdikter bar eken. Bizdiń dalamyzda sonyń qanshasy ósedi eken — bul áli naqty jaýaby joq suraq. Olardyń qaýiptiligi sonda, syrtqy túri ádemi de beikúná gúlderge uqsaidy. Qazaq “bilmegen ý jeidi” dep osyndaida aitqan bolsa kerek. Mysaly, kúimeskúl suńǵaq boily sulý gúl, ýtamyrdyń isi jas sábizdiń isine uqsaidy, ýbaldyrǵannyń japyraǵy, kádimgi kúndelikti asqa paidalanyp júrgen aqjelkenniń (petrýshka) japyraǵynan aýmaidy. Ańyzǵa sensek, ólim jazasyna kesilgen kóne grek oishyly Sokrat jańaǵy aitqan ýtamyrdyń sólin iship til tartpai ketken.

Abaidyń bul aiǵa degen izet-úrieti myna óleńnen baiqalmai ma?

Jazdygún shilde bolǵanda,

Kókorai shalǵyn, báisheshek,

Uzaryp ósip tolǵanda;

Kúrkirep jatqan ózenge,

Kóship aýyl qonǵanda;

Shurqyrap jatqan jylqynyń

Shalǵynnan jony qyltyldap,

At, aiǵyrlar, bieler

Búiiri shyǵyp, yńqyldap,

Sýda turyp shybyndap,

Quiryǵymen shylpyldap.

Abaidyń aldyndaǵy Qaztýǵan jyraý dy tyńdap kórelik:

Salp-salpynshaq anaý úsh ózen

Salýaly meniń ordam qonǵan jer,

Jabaǵyly jas tailaq

Jardai atan bolǵan jer,

Jatyp qalyp bir toqty,

Jaiylyp myń qoi bolǵan jer,

Jarlysy men baiy teń,

Jabysy men taiy teń,

Jary menen saiy teń,

Bottashyǵy buzaýdai,

Boz sazany toqtydai,

Balyǵy taidai týlaǵan,

Baqasy qoidai shýlaǵan,

Shyrmaýyǵy shókken túie taptyrmas,

Balyǵy kólge jylqy japtyrmas,

Baqasy men shaiany

Kejidegi adamǵa

Tún uiqysyn taptyrmas.

Qairan meniń Edilim,

Men salmadym, sen saldyń,

Qaiyrly bolsyn sizderge

Menen qalǵan mynaý Edil jurt!..

Bizdiń paiymdaýymyzsha bul da jazdyń sýreti.

Bul aidy L. Tolstoi, I. Býnin, A. Kýprin, M. Prishvinder óte jaqsy kórgen. K. Paýtovskii, I. Býnin týraly ocherkinde: “Onyń jaz aiy týraly jazbalary qashan da saǵynyshqa toly. Mysaly myna bir sózge nazar aýdaryńyzshy. “Baq gúldep boldy, jasyl jelekke orandy, kún uzaq bulbul sairap, kúnuzaq terezelerdiń jeldetkishteri ashyq turdy”.

Al M. Prishvin bolsa bul ai týraly “Keshe ǵana qutyrynǵan kóktemgi sý tasqynynyń ornynda búgin gúl tasqyny” dep jazady.

Aleksei Savrasov, Ivan Shishkin, Aleksei Venetsianov, Oral Tańsyqbaev, Ábilhan Qasteevter bul mezgilde óz shyǵarmalarynda asqan súiispenshilikpen arqaý etken. Búgingi maqalaǵa órnek bolsyn dep I. Shishkinniń bir-eki sýretin jariialap otyrmyz.

Bizdiń qazaq “aidyń jamany joq” dep Jańa Aida jarylqaýdy, eski aidy esirkeýdi tileidi. Sanasyn qaidaǵy bir bolmaǵan, bolmaityn nanym-senim, josyq-jaralǵylarmen tumshalamaǵan eki halyq bolsa, biri — bizdermiz. Sol úshin ata-babalarymyzǵa taǵy da taǵzym.

Maýsymnan 5 kún, shildeden 30 kún, tamyzdan taǵy 5 kún, 40 kún shilde keledi erteń. Ol endi basqa áńgime...

ShILDE

Shilde, shildem — shilde aiym,

Shyryldap torǵai kún saiyn.

Shubar ala sheshekter,

Shýdalanǵan kók shópter,

Japyraqtar jalpaidy.

Jas qozylar marqaidy,

Ushty kókek qýalai,

Saida pisti tańqýrai.

Qurt, irimshik qainaldy

Qulyndar da bailandy.

Iliias Jansúgirov

Asyly, Almatynyń orman-toǵailaryn aralas ormandar degen maqul bolar. Sebebi Altaidaǵydai samsap samyrsyn ósken, ne Edil-Jaiyqtyń eki jaǵasyn teń jailaǵan taza aq qaiyńdar araly, Kókshetaýdyń kóp kólin  kómkere bitken qalyń qaraǵai mekeni munda joqtyń qasy. Esesin munda úieńki, qaraǵash, qaraǵai, qaiyń, tal, terek shyrǵanaq, itmuryn dolana... bári de bar, bári de aralas-quralas qonystanady. Beine túbin qýyp, túp-tuqiianyn túgendeseń bir shaldyń belinen taraityn qarǵa tamyrly (álde qarǵy tumarly ma) qazaqtyń ózi sekildi. Burynǵy shaldar “Jerine qarai qulany, taýyna qarai bulany” degen. Biz, ekibastan sol shaldardan asyp jańa birdeńe aita almaspyz.

Álqissa, sol aralas ormanda alty qanat, tórt qanat úi tigerdei keide at shaptyrymdai ashyq alańqailar kezdesedi. Alańqai. At júrgizbes shalǵyn pisip tur. Tal tús. Mańai meńireý tynyshtyq. Tek tý tómende tas-tastyń arasynan syǵyrańdaǵan mańqa bulaqtyń “áni” talyp estiledi. Yzyń etip ara da ushpaidy. Kenet qalyń itmurynnyń arasynan eliktiń laǵy shyǵyp, eki qulaǵy seltiip tyń tyńdap tura qaldy. Úp etip jel tursa, shóp basy sál qimyldasa zýlai jónelmek. Úrgedek. Saq. Qaidan shyqqanyn kim bilsin, tosynnan jonarqasyna saryshymshyqtyń balapany ushyp kep qona ketti. Kishkene quiryǵyn ári-beri sholtańdatyp, shaqyrylmaǵan qonaqty qýyp tastaǵysy kelip, sary aýyz odan úrketin syńai tanytpai “jonasty boilap” árli-berli júre bastady. Ekeýi  de perishte. Ekeýi de balapan. Siz shilde degen ne dep suraisyz ǵoi, á? Menińshe shilde degen osy. Iaki shildeniń sýretin salý kerek bolsa budan artqan kórinis tabylar ma?! Basqasha aitsaq, tap osy kórinisti basqa maýsymda kóre almaisyz. Elik laǵyn aiaqtandyryp, qus balapanyn ushyratyn kez — eń qasietti kez, eń qasterli ai desek kelisesiz be?

Shilde jańa qanattanǵan jas qustar úshin “debiýtter aiy”. Balapan balaýsa ánin kontsertke alǵash shyǵatyn ánshidei qobaljyp, qorqasoqtai bastaidy. Búgin uiańdaý, erteń odan góri sándirek, kelesi jumada tipti áýezdirek, sóitip júrgende ata-anasyndai  ásem daýysty ánshi bop shyqqanyn ózi de bilmei qalady. Dýmanǵa toly dúnie degen osy. Jalǵasyp jatqan ómir...

Balapan qanattanatyn kezdegi analyq qustyń júregin túsiner me edik, shirkin. Qaryny ashqan, qany keýip shóldegen balapan kúni boiy bir tynbai shúikildei beredi, shúikildei beredi. Shúikildegen saiyn ana baiǵus janyn shúberekke túiip shyrq ainalady. Árbir qusty — shól qysyp jylaǵan sábiin ajaldan qutqarmaq bolyp, Safa men Marýa atty eki taýdyń arasynda jalań aiaq, jalań bas alasurǵan Ajarǵa teńesek artyq bolar ma eken? Ananyń úlken, kishisi bolmaidy ǵoi.

Ósken saiyn balapan ashqaraqtana túsedi.

Ósken saiyn balapanǵa qaýyp kóp. Shúikildegen daýysyn estip kúndiz qyrǵi men qarshyǵa, túnde úki men japalaq ańdidy. “Aqyryn sóile, úi artynda kisi bar, balam” degendi shyryldap  aityp uiany ainala ushqan ana torǵai...

Ósken saiyn balapan árnege áýes. Uiada typ-tynysh otyrýdyń ornyna, basyn qyltityp ushyp kele jatqan árbir qanattyny anam dep oilaidy. Aýzyn ashady, tamaq tileidi, Meiirim kútedi.

Onyń uiadan á dep ushar kezi de ana úshin ýaiymǵa toly kez. Ár balapannyń minezi ártúrli. Birden sharyqtap áýelep ketetin kesek bitimdileri de bar, ár butaǵa soqtyǵyp orta jolda mertigip qalatyn áljýazdary da bar. Ana úshin ekeýi de qaiǵy.

Bul jerde de qustarǵa bizden buryn tabiǵattyń ózi járdemge keledi.

Oǵan osy shilde aiynyń 20-juldyzynan bastap qyran baptaǵan qusbegiderge ań aýlaýǵa ruqsat beriletinin qosyńyz. Endi kóp uzamai qansheńgel búrkit tomaǵasy sypyrylmaq. Tepse temir úzerdei tegeýrindi suńqarlar da áleńkedei jalanyp shyǵa kelmek.

Ózge ailardyń otyz-otyz bir kúnde ushyǵyna shyǵyp jatsaq, shildeniń tabany kúrektei qyryq kúnge sozylatyn taǵy bir sebebi — osy júgirgen ań, ushqan qus atty tirshilik ieleriniń jaryq dúniege betke alyp tizgin  qaǵar mezgili bolǵandyqtan emes pe eken? Keremeti kúshti keń qudai asyqpai-aptyqpai, janushyra, janyqpai ábden qaraqanattansyn, ábden aiaqtanyp alsyn dep taǵy bir on kúndi artyq qosyp bergen sekildi.

Qustardyń sál ǵana tynysh alǵan “simfoniiasy” qaita jandana bastaǵan. Biraq bul osyǵan deiingi áýen emes, naqyshy basqa, sazy óńge. Shákárim qajy aitpaqshy “bul án burynǵy ánnen ózgerek, buǵan ózgeshe áýen sóz kerek”.

Shilde aiyn qustardyń jańa jyly nemese týǵan aiy dese qalai bolar eken?!

Suńqyldaq aqqý kól betine tuńǵysh ret kógildirin ertip shyǵady. Osy sýretti kórgen adam:

— Ainalaiyn qaraǵym, kekildim-ai,

Balapany aqqýdyń sekildim-ai,—

deitin halyq óleńiniń mánin birden túsiner edi.

Qasqaldaq qamys arasyna qashyp tyǵylyp, úrkip shyǵyp júrip-aq shubyrtyp balapan ertedi. Keremet súikimdi kishkentai qara qustar qannen qapersiz ersili-qarsyly júze bastaidy. Qannen qapersiz júzýge bolmaidy degendi qanat sýsylymen aityp, qysqa kúnde qyryq tolqyǵan anasy óte saq.

Tartar da sol. Myna jaryq dúnie esigin endi ashqan balapandarynyń esendigin oilap ushyp-qonyp júgirýmen kúni ótedi.

Qyzǵysh qus naq 33 kúnnen soń ushady. Ushqanda keshe ǵana uiada jatqan qyzylshaqa balapan kádimgi eresek qustardai ersili-qarsyly samǵap erkin ushady. Erte eseietin  qustyń biri osy  qyzǵysh.

Úirek pen qazdyń balapan baýlyǵanyn kórýdiń ózi bir qyzyq. Úirek úshin baýyrynan órgen balapandarynan ótken ári álsiz, ári aýrýshań, ári názik, ári dármensiz eshteńe joqtai. Qudai taǵala ol balapandardy sýda júzý úshin, aýada ushý úshin jaratqanyn ana úirek bilmeitin sekildi. Júzýdi de, ushýdy da tek ózi, bir ózi ǵana úiretýge tiisti. Eshkimge senýge bolmaidy. Balapandary óz betinshe eshteńe de isteýge jaramaidy. Olarǵa tek qamqorlyq kerek. Ana úirektiń erekshe óbekteýin osylai ǵana túsinýge bolady.

Qazdyń da budan aiyrmashylyǵy shamaly. Qazdyń demekshi, tabiǵatta qyzyq-qyzyq oqiǵalar bola beredi. 2002 jylǵy 27 shildede Reseidiń “Pavlogradskie novosti” gazeti Peresodovka selosyndaǵy bir kisiniń qazy jumyrtqa basyp, tórt aiaqty balapan shyǵarǵanyn habarlady. Fenologtar mundai jáitterdiń sirek te bolsa ushyrasatynyn jazýda. Degenmen myna qubylysty jaman yrymǵa balaǵan úi iesi tórt aiaqty qazdy jergilikti zooparkke ótkizip tynǵan.

Biz kókek týraly onyń óz jumyrtqasyn ádette kishkentai tańshymshyqtyń uiasyna salatynyn aitqanbyz. Kókektiń balapany bir-eki kún buryn jumyrtqa  jarady da, dereý uialastaryn syrtqa teýip shyǵaryp tastai bastaidy. Ózi ashqaraq, óte jyldam ósedi. Shildeniń mi qainatar ystyǵynda denesi  ózinen úlken “ógei balasyna” sý jetkizý — qurtaqandai shymshyq úshin úlken sharýa.

Bir tańqalarlyq jáit — ana kókek baýyrynan órmese de týǵan balasynyń taǵdyry ári qarai ne bolaryn kózimen kórgisi kelip sol mańnan uzamaidy, syrttai baqylap ainalsoqtap júredi. Siz ben bizdiń kókek daýysyn kóp estitin kezimiz de osy kez. Bálkim, ol kókektiń shaqyrǵany emes, týmai jatyp jat bolǵan balapanyn oilap óksigeni shyǵar. Kókek kóp uzamai jyly jaqqa qaita bastaidy. Balasynyń esen-túgel órgenin kórgen soń kóńili jailanyp endi kete bersem de bolady dei me eken, álde qaraqanattanyp qatar usha bastaǵan perzentteriniń kózine túsýge uiala ma eken — áiteýir, eń erte qaitatyn qustardyń biri — osy kókek. Áitpese, shildede qus qaitýshy ma edi?

Keibir halyqtar bul aidy bódene aiy dep te ataidy. Munysy qulaqqa kiredi. Bul kezde bódene ádben semiredi. Shyǵys bazarlarynda ár maýsymnyń ózine tán taǵamdary bolady. Bul —“býdena shýrpa” deitin sorpanyń kezi. Shóp-shalamǵa shylap qýyryp ta jeidi. Slavian halyqtary da shilde aiynyń úshinshi juldyzyn “Mefodii — perepliatnik” dep bódenege baǵyshtaidy. Jáne bir senim boiynsha osy kúni jańbyr jaýsa 40 kún boiy toqtamaidy dep qorqady. 

Senim demekshi, halyq ejelden shilde tym ysyp ketse, alda keletin jeltoqsan aiy sýyq bolady dep eseptegen.

Úshinshi onkúndikte qaiyńnyń ushar basyndaǵy japyraqtary sarǵaia bastasa kúz erte túsedi, esesin kóktem erte shyǵady, eger tómengi japyraqtary sarǵaisa kúz kesh túsedi, qys uzaqqa sozylady.

Shyq qalyń túspei, shóp basy qurǵap ketse — jańbyr jaýady.

Shyrshanyń dánegi shyrqaý basyna úimelep shyqsa — qys kesh túsedi, qar qańtardyń ǵana jaýýy múmkin.

Shyrsha demekshi, qaraǵaidyń bizdiń  Altai qazaqtary balqaraǵai-samyrsyn dep ataityn túri bar, onyń jańǵaǵy erekshe dámdi keledi. Orystar ony “taiganyń nany” dep erekshe qadirleidi, bul kezde sapar shekse, ańǵa shyqsa jol azyq almaidy, sebebi “taiganyń ózi nanyn pisirip kútip tur” deitin kórinedi. Shildeniń 17—18 juldyzynan sol qaraǵaily-samyrsyndy ormandarda uzaqty kún bir tynbai tiin júgirip, ásheiinde kózge sirek túsetin samyrsyn qus (kedrovka) ári-beri ushyp án sala bastaidy. Sebebi, balqaraǵaidyń pisken jańǵaǵynyń alǵash dámin tatatyn — osy ekeýi. Samyrsyn qus buǵan qosa osy balqaraǵaidyń uryǵyn jan-jaqqa shashyp, Altaidyń Altai bolýyna ózinshe úles qosatyn birden bir “diqan torǵai”, jergilikti el ony shaýqarǵa deidi.

Qazaqtyń “Máýeli aǵash maiysqaq” deitin kezi de osy kez.

Aialy aǵash — saialy. Ras, ázirge saialy ǵana, iaki jemis aǵashtary, alma, almurt áli pisken joq. Biraq, qaraqattyń almurttan nesi kem? Alhoryna almadan kem dep kim aitty? Qaýynnyń áńgelek degen kishkene túri men ala qarbyz qyryq kúnde pisedi. Jer jańǵaq gúldep, tamyry dán bailaidy.

Súttigendi, halyq ańyzynda aitylǵandai, jylan jalaityn kez de osy kez.

Taý jailaǵan qazaq, qyrǵyz bul kezde úndiniń qarashaiy, qytaidyń kókshaiyn sandyq túbine tastap, keptirgen sháiqýraiǵa jupargúl qosyp qainatady. Ári kúsh beretin, ári shólińdi qandyratyn sýsyn osyndai-aq bolar.

Tabiǵat bilgiri, tamasha aqyn Iliias Jansúgirovtiń:

Qymyzyn sarykúiiktiń ishemiz dep

Albandar jailaidy eken taýdy biik,—

dep jyrlaǵan qymyzdyń kezi — osy kez.

“Súmbilede sý sýyq, at semirer quntiyp” deitin  kez de osy shildeniń orta sheni.

Bárin ait ta birin ait, búldirgenniń jyryn ait. On eki aidyń árqaisyna shóptiń atyn berip kórelikshi, Belarýs aǵaiyndar shildeni jóke aǵashynyń aiy deidi. Munyń da jany bar. Jóke gúldep aralarynana erekshe emdik qasieti bar bal jinaityn tusy — osy tus. Biraq, jóke, bizdiń baiqaýymyzsha kei jyly erte, kei jyly kesh gúldeidi. Biyl da, byltyr da erte gúldep ketti. Diqan ózbek maqtanyń sý ishetin kezi deidi. Bu da jón. Al búldirgen tek shildede ǵana pisedi. Ony, tipti shóp bitkenniń bir ornynan qozǵalmaityn temirqazyǵy dese de bolǵandai.

— Endeshe, qaraǵaily, qaraǵaily,

Kóp jylqy qaraǵaidy aralaidy.

Osylai jaqsy — jaisań bas qosqanda

Otyrǵan beker qarap jaramaidy.

Búldirgen,

Qandai jaqsy qurbylarmen bir júrgen,—

degen ánniń shilde aiynda  týmaǵanyna kepil bola alasyz ba? Nemese

— Aǵaiyndy óleńim abysyndy, búldirgen,

Jaza tastap qamshymnyń  saby syndy, búldirgen

Taýda ósken búldirgen,

Tasta ósken búldirgen.

Bolasarym bolmasa

Jaǵdaiymdy kim bilgen,—

deitin ándegi “búldirgen” sóziniń tarmaq saiyn qaitalanýy — tátti jidekti tańdaiǵa basyp, qaita-qaita dámin alyp otyryp shyrqalǵan áýen sekildi estiledi.

M. Áýezovtiń “Abai joly” epopeiasynda qazaq balalarynyń búldirgen qumarlyǵyn qalai ádemi sýretteidi. Tákejan, jas myrza, óziniń inilerine kelip tur.

“—...Erteńdi kesh sýdy lailaǵansha, tym qurysa búldirgen terseńdershi!— dedi.

— Búldirgen?

— Qai búldirgen?

— Búldirgen qaida?

— Ei, aǵatai, aitshy — dep Ospan men Smaǵul taǵy jalyndy. Bala ataýlynyń jaz bolady dese, erekshe saǵynatyny — búldirgen. ...Búldirgen isi ańqyǵan, kók maisa shalǵyny bar, jasyl betkeide balalar jemis terip jatqaly kóp bolyp edi. Kún ekindigi qarai jaqyndap, adyr-adyrdyń kóleńkesi molaiyp, sai-sailarda qońyr salqyn samal soǵa bastady,— dep jazady klassik.

Marqum aqyn Jumatai Jaqypbaev shildeniń sýretin óleńmen órnektegende:

Taý beti balqyp saryala tústerge

— Tańqýrai aǵyp, dolana piskende,

Saryala qulmaq sabaǵyn úziltip,

Sámbi taldarǵa orala túskende,— deidi.

Dál baiqaǵan. Durys ańǵarǵan. Tańqýrai osy kezde pisedi. Qulmaq órmek jibindei shubala túsedi. Sańyraýqulaqtar da shildede pise bastaidy.

Osy aida gúldeitin jáne bir erekshe ósimdiktiń atyn orys aǵaiyndar “lýnnik” deidi. Biz muny Aigólek gúl nemese Ai gúl dep atar edik. Ai gúl dese ai gúl. Naqty aitsaq ol dál búginderi keshki saǵat segiz jarym, toǵyz shamasynda gúlin asha bastaidy. Ashqanda kádimgidei syrt etip dybys shyǵaryp ashady. Sóitip ainalasy bie saýym, bie saýym da emes, sút pisirim ýaqyttyń ishinde kúni boiy naizashashaqtanyp eleýsiz ǵana turǵan sidam butalar kenet kóz jaýyn alatyn sarǵaldaqtar álemine ainalady. Aýla toly sary gúlder. Alaqanyn aiǵa ashqan osy bir ádemi dúnieni qyzyqtaýdyń ózi bir ǵanibet. Sol sarygúlder teńizi tań atyp kún qyza bastaǵan sát jiyrylyp, qaita jinalyp, qaýyzyna qaiyra enip ketedi. Kórgen tústei dúnie. Túni boiy, túni boiy emes-aý, osydan jarym saǵat qana buryn dál osy jerde sap-sary gúlder jainap tur edi degenge senýdiń ózi qiyn.

Jaýynger aqyn Mahambet qalai deýshi edi: “Bizge bitken bes erkektiń býy bar”. Ai gúl sonshalyqty názik bolsa, andyz, ásirese qara andyz ǵalamat qasietterimen daralanady. Bir andyzdyń boiynda toǵyz shóptiń qasieti bar eken. Qazaq “andyzdy jerde at ólmes” dep beker aitpaǵan. Andyz shildede gúldegennen qara kúzge deiin gúldeidi.

Bul kezde kóptegen qustar túleidi. Kerisinshe kóptegen ósimdikter gúldep, tolyp, pisip jetip bastaidy. Moiyl da sonyń biri. Almaty taýlarynyń moiyldary biyl jyldaǵydan erte pisetin syńaily. Biraq bul jyl saiyn osylai bolady degen sóz emes.

Buryn aitqanymyzdai, shilde (chil)— parsynyń qyryq degen sózinen shyqsa kerek. Ilkide shyǵysta “shilde ustaý”, “shildege túsý” degen dini sharalar bolǵany málim. Bul da, áste qazaq dalasyna keń taraǵan sopylyq-mstikalyq aǵymnyń súndet-atribýttarynyń biri bosa kerek, maǵynasy — medrese shatyrhatyn (diplomyn) alǵan úzdik shákirt nemese dárýish, sopy, aqyn, ǵulama jer astyna (qylýetke) túsip qyryq kún boiy eshkimdi kórmei, esh jaqqa shyqpai, eshkimmen tildespei, japadan jalǵyz otyryp Jaratqandy ǵana oilaidy, tańdaiyna bir túiir qurmany basyp, Jaratqanmen ǵana únsiz tildesedi. Muny búgingi ǵylymi til meditatsiia dep júr. “Shildege túsý” degeni osy. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túrkistan aýdanyna qarasty Qarnaq  eldi mekenindegi kóne medresede osyndai “shilde úii” iaki jer asty qylýeti áli kúnge saqtalǵan. “Shildege túsken” shákirtterdiń kóbi qyryq kúnge shydai almai, tipti esi aýysyp jyndy bop ketkenderi týraly áńgimeler de áli aitylady. Qyryq kún shildesin tolyq atqarǵanda aqiqatqa jetedi-mys. Bul joly, bólek áńgimeniń jelisi.

Jalpy, qyryq sany týraly áńgime kóp. Ásirese, shyǵysta. Álbette onyń ishinde qulaqqa kiretinderi de, shyndyqqa úsh qainasa sorpasy qosylmaityndary da bar. Áste, “ótkenniń bári tarih emes” degen sóz — durys sóz.

Shilde — tabiǵattyń jan-jaqty tolǵan, tolysqan, jetilgen shaǵy, der shaǵy. Der shaǵy demekshi, muny kóne rimdikter keide ai patshasy dep te ataǵan. Bizdiń dáýirimizge deiingi 44-jylyIýlii Tsezar dúniege keledi. Keiin álemdi aýzyna qaratqan imperatordyń qurmetine ol týǵan jazdyń ekinshi aiy iýli nemese iiýl atalady. Biz paidalanyp júrgen kúnparaqtaǵy shildeniń aty osydan shyqqan.

L. N. Tolstoidyń “Repeinik”(“Oshaǵan”) degen shaǵyn áńgimesi bar.

A. Chehov shildeni asqan súiispenshilikpen sýrettegen áńgimesin “Step” (“Dala”) dep ataidy.

I. Týrgeneev bolsa “Ańshynyń jazbalarynda”, “Shirkin, shildeniń tańdary-ai” dep tańdai qaǵady.

Búgin biz marqum Á. Qasteev aqsaqaldyń osy aidy beinelegen bir-eki sýretin qosa jariialap otyrmyz. 1934 jyly salynǵan myna bir sýret “Kiiz úidiń janyndaǵy Atai” dep atalady. Abaidyń “Jazdy kún shilde bolǵanda” atty óleńin sýrettiń astyna latynsha jazǵan. Jarqyn jazdyń tamasha bir kórinisi. “Jailaý” (1959), “Esik kóli” (1959) sekildi sýretterde de jazdy beineleidi.

Shildeniń taǵy bir esten ketpes sýretin aqyn Narmahan Begaliev bylai sýretteidi:

Gúl-gúl dáýren bul-bul ushyp basyńnan,

Dál osylai ótedi ǵoi, jan erkem.

Túnde seniń kúmis kúlkiń shashylǵan,

Shabyndyqqa shalǵy tústi tańerteń.

Tańǵy aýa. Jańa orylǵan shóptiń isi... Aspanda shókim bult joq. Júrekte azdaǵan muń bar, saǵynysh bar.

Ómir súrgiń keledi.

Shilde...

TAMYZ

Ol qiialshyl bala bolatyn. Jazdyń mi qainatar ystyǵynda ózge balalar salqyn úige kirip alyp, kún tóbeden aýǵansha uiyqtap jatsa, ol kól jaǵasyndaǵy nán qarataldyń basyna órmelep shyǵyp alystarǵa qaraýdy unatatyn edi. Kóz ushynda buldyraǵan saǵym, saǵymnyń alaqanynda dirildegen Qarataýdyń uzyn shubaq jotalary, ortada ushy-qiyry joq oman dariia... Dariiadan ótsem bári de ózgerip sala berer me edi dep oilaityn bala. “Báribir men bul aýylda qalmaimyn”,– deitin taǵy ózine-ózi ant berip.

Kún bolsa janyp tur. Tai-qulyn, bota-tailaq kóleńke izdep sendelip ketken. Qoi-eshki kóne tamnyń kóleńkesine tyǵylypty. Mańai qulaqqa urǵan tanadai typ-tynysh. Qyrqa-adyrlar shóbi sarǵaiyp, kúńsip tur. Ájesi keshe “Sarsha tamyz kelipti-aý” dep otyr edi. “Sarsha” degendi áste sarǵaiǵan dalaǵa qarap aitqan boldy ǵoi.

 Kól jaǵasyna jeńil mashina toqtady. Shamasy qalanyń qazaqtary bolsa kerek, oryssha sóilesip, dabyrlasyp júrip shatyr tikti, mosyǵa sháýgim asyp, ot jaqty. Bul jartylai jalańash aǵa-apalarǵa qarap kúlkisi keldi. Qimyldary ebedeisiz, iilip-búgiliýi qiyn. Tóńirek qý tezekten aiaq alyp júrgisiz, al myna kisiler bolsa jyńǵyldyń jas butaǵyn syndyra almai álek. Jyńǵyl ońai syna ma eken, nege shópshek termeidi?! Kúlip jiberdi. Ózi quralyptas qyzy bar eken, tóbesine úiip alǵan aqbantigi jelbirep shapqylap júrgen, kenet qalt tura qalyp buǵan qarap áldenelerdi aitty. Túsinbedi. Túsinbegeni qyz oryssha sóileidi. Shamada “nemenege kúlesiń?” dep renjip tur. Netken ádemi qyz. “Keleshekte alys qalaǵa oqýǵa ketemin, úlken jigit bolamyn, sonda dál osyndai ádemi qyzǵa úilenemin”. Munyń ishki oiyn sezip qoiǵandai qyz teris ainalyp ketti. Tal basynan túsip, demde bir qushaq shópshek terip ákeldi. Mosynyń astyna áýeli tamyzyq tastap, ile qý tezekti ainaldyra qalap “úp” dep edi, kúni boiy byqsyp, tútep janbai jatqan ot lap ete tústi. Sháinek burqyldap sala berdi. Qyzdyń ákesi buǵan kámpit bergen– almady. Kóldi jaǵalap ári ketti. Sońyna qaraýǵa uialdy. Qoǵaly iirimnen óte bergende shatyr jaqtan qyz aiqailaidy. Júgirip keledi. Taǵy da oryssha sóileidi. Iirimnen ári sý betin jaýyp ósken tuńǵiyq-gúlderdi nusqap birdeńe deidi.

–Ol tuńǵiyq qoi, – dedi, bul “sony da bilmeisiń be” degendei .Qyz taǵy sóiledi.

–        Netken ádemi gúlder?!– dep túsindi bul qyzdyń sózin.

–        Ne, alyp bereiin be?– dep surady bul. Qyz jáne birdeńeler aitty.

–        Sý tereń ǵoi, qoryqpaisyń ba?– dep surap tur dep túsingen bul:

–        Túk te qoryqpaimyn,– dedi.

–        Qoi, kerek emes,– dep túsindi, bul qyzdyń kelesi orysshasyn.

–        Osy jerde tur. Ketip qalma, men qazir,– dedi. Dedi de sheginshektep kelip sýǵa sekirip ketti.

Sý sumdyq salqyn eken. Shekesinen bir-aq shyqty. Tuńǵiyqtyń tamyry tereńge ketedi. Ádemi japyraǵyna ara qonyp otyr eken. Sý shashyp úrkitip jiberdi. Gúl ájesi aitatyn ertegilerdegi peri qyzdarynyń appaq qaiyǵy sekildi. Orta tusy sarǵyltym, jiek-japyraqshalary kógildirlenip ásem terbeledi. Buryn tuńǵiyqtyń munshalyqty ádemi ekenin qalai ańǵarmaǵan. “Tipti, tuńǵiyqtyń astynda sý perisi jatady, gúlin julǵan balany sý astyna alyp ketedi” degendi estip mańyna jolamaityn. Baiqasa, dúniedegi eń ádemi gúl – tuńǵiyq eken. Gúldiń bir qushaǵyn tósine qoiyp, shalqalai júzip jaǵaǵa keldi, qyz degbirsizdene kútip tur eken, áldene deidi.

Rahmet, aitqany bolar dep túsindi bala.

–        Nesine rahmet, arǵy jaqta, Turǵanbek kókemniń qorasy jaqta tipti kóp, mine mynadai úlken dedi bul ekilenip, –erteń taǵy kel, kóp qyp ap beremin, qalańa alyp ketesiń, jarai ma?

Qyz basyn izedi. Sosyn shatyrǵa qarai júgire jóneldi. Uzamai jeńil mashina qasqa jolǵa túsip qalasyna tartyp bara jatty.

Sol kúni bala ómirinde tuńǵysh ret sýdyń sýyqtyǵyn sezip edi. Bul kelgen tamyz bolatyn. Tisi-tisine timei saqyldap, jaǵada otyryp boz bulaý bop jylap edi. Qyzdy qimaǵan. Myna dúnieniń ózi oilaǵandai jyly, meirimdi, rahymdy emes ekenin, bálkim, ol sol kúni alǵash ret bilgen bolar. Ol, múmkin, búl dúniede qimasynan aiyrylyp jalǵyz qalý degen sumdyq bolatyndyǵyn da sol kúni tuńǵysh ret sezdi. “Súmbile týa sý salqyn, tarazyda tań salqyn” degendi ájesinen kúnde estip júrse de mán bermeitin. Tamyzdaǵy sýdyń salqyndyǵy degen ne, onyń aldynda qarashanyń qara sýyǵy, jeltoqsannyń jentek qary, qańtar-aqpannyń qaїarly borandary tur edi. Bala ázirge onyń eshqaisysy týraly oilamaidy . Ázirge – ony tamyz aiy qorshap tur. Dosyna kútpegen jerden minez kórsetip renjitip alǵanyna uialǵandai shalqar kól únsiz. “Qoishy endi túspeimin, sen sýyqsyń” deidi bala burtiyp. Ókpelegeni bul.

Sodan beri qansha jyl ótti.

Sodan beri qanshama tamyz ótti onyń basynan.

Keshegi jarqyn jaz áp-sátte jalt etip óte shyqqanyn tamyz týa bilesiń. Júrekke bir túrli muń uialaidy.

Qansha jyl ótse de sol tamyz, sol qyz esinen shyqqan emes.

Tamyz – bir aiaýly mezet, jaz áli attan da, taqtan da túsken joq, biraq alda, jaqyn arada zaman bir ózgeris bolatynyn sezesiń. Ishtei tolqisyń. Qai-qaidaǵy esińe túsedi.

Erkem tamyz, janyńdamyn kúrsinseń,

Qalǵan kúnim ózińmen ótse edi.

Almatyǵa tuńǵysh kelip tursyń sen,

Menen buryn eshkim ópken joq seni.

Myǵym shashy,

Sabaý qara kirpigi.

Qandai teńeý tapsam deitin botama

Meni uiyqtatyp turyp ketti ol bir kúni.

Sodan qaityp oralǵan joq o, toba!

Qala bei-jai.

Shyǵyp joldyń shetine.

Kirpideiin  jiyrlamyz bárimiz.

Opa jaǵyp ájim-ájim betine,

Kele jatyr sap-sary kúz – Kári qyz,

Biz alda-jalda ailarǵa jańadan at qoiý kerek bolsa, ótken shildeni “uia basar” dep, tamyzdy “qanat qaqty” dep ataýdy usynar edik. Biylǵy jyldyń balapandary uiadan shyǵyp, áýeli taiaq tastam jerge baryp, áýdem jerge, odan kók aspannyń tósin sharyqtap ushyp jóneletin, shyn máninde, qanat qaqty ai – osy ai. Sańyraý qur men úkini bul kezde kórmegen durys, sebebi olar túleidi, túlegende de keide jon arqasy qardai bop jalańashtanyp, oǵash kórinedi. Úirektiń erkegi de jalańashtanyp qalady.  Úirek demekshi, qaz ben úirek eski ánde aitatyndai “Ashy kól tushy kóldiń arasy bar” dep kólden kólge ushyp ábigerlene bastaidy. Sebebi uzaq jol, alys saparǵa attanarda “jal-jaiasyn jaýyp” – keń dalany armansyz br aralap alǵysy keledi.

Tamyz – degelekterdiń qaitatyn aiy. Keshe ǵana úi aldyndaǵy úlken aǵash basynda ne shatyrda tańdaiyn taqyldatyp “turatyn qasyńyzda qasynsyp” erke kúieý kenet kómeiine qum quiylǵandai únsiz qalady. Elegizip uiasyna keledi. Ólip qalǵan joq pa eken degen qaýpińiz bar. Uia bos. Demek, halyq áninde aitylatyndai “láilek ketti jaz ketti, qanatynda saz ketti”. Jaqsy kóretin qusyńyzdy qimai qý aǵashtyń basyndaǵy iesiz uiaǵa qarap qalasyz. Taǵy da júrekke bir muń uialaidy. Tóńerek birlen qulazyp sala berdi. Aspan bozara bastaidy. Jerge qaraisyz – shóp basyna tunǵan shyq qaityp ketken degelektiń kóz jasy sekildi móltildeidi. Tamyzdy  shyqtyń aiy dese de bolǵandi. Bul tań shyq erekshe qalyń túsedi. Erte kezde shyq degen aspannan qulaǵan jaqut juldyzdaryń shashyrandy synyqtary eken degen ańyz bolǵanǵa uqsaidy. Jaqut jerge túsken soń erip shóp basyna jabysady-mys. Jáne bir ańyzda Jer-Ana batqan kún úshin jylasa, atqan tań úshin qýanyp eki jylaityn kórinedi. Shyq Jer-Ananyń kóz jasy retinde osydan edi deidi.

Tamyz túnderiniń taǵy bir ereksheligi – juldyzdar jii aǵady. Qazaqtyń yrym-joralǵysynda aitylatyn aqqan juldyz kórgen “juldyz joǵary” dep úsh ret ne jeti ret aitý kerek degen sóz osyndai túnderde aýǵan bolýy múmkin. Astronomiialyq erekshelikter adamdardy qai kezde de qyzyqtyrǵan. Bireýler “juldyz aqsa – kisi óledi” dep qoryqsa, endi bireýler “joq, juldyz aqsa – qudaidan tilek tile, muratyńa jetesiń” deidi. Biz sońǵy senimdi qoldar edik.

Tamyzda sarǵaldaq (keide ony mysyqtorǵai dep te ataidy) degen qustyń aiy dep te ataidy. Atalmysh torǵai osy aida erekshe shabyttanady. Keshegi kókek, sairaq, baiqyz shaqyratyn taý-tas, orman-toǵailardan endi endi sonyń “shýlaǵanyn” estisiz. Halyq seniminde “sarǵaldaq shaqyrsa kún qulaqtanady” degen. Degelektiń qandai da aýa raiynan qolaisyzdyǵymen bailanystyrady. Sarǵaldaq týraly I.Býnin “Avgýst” degen óleńinde tamasha sýretteidi.

Kei jyldary tyrnalar da tamyzdyń aiaǵynda qaitady. Mundai kezde  jurt qazan aiynyń ortasy aýa aiaz bolady dep joramaldap qam-qaraketin jasai bastaidy. Al tyrna qyrkúiekte qaitsa qys jaily bolady.

Qazaqtyń taǵy bir eski maqaly “Kúzgi qymyzdy kúieýge berme” deidi. Tamyz jazdyń sońǵy, kúzdiń basy desek, bul aida shóptiń býyny qatyp, jemis-jidekter pise bastaidy. Kúshine minip, babyna keledi. At-aiǵyrlardyń saýyry jyltyrap semirip, túnimen úiirdi shyrq úiirip azynai kisineitin kezi osy kez.Úlek pen býra da shybyn-shirkei azaiǵan soń maiyn órkeshine jinai bastaidy.

Kóktemde týǵan qozy tuńǵysh ret qyrqylady. Qyrqym aiaqtalǵan soń erkek-urǵashysy bólinip, ile kúzem bastalady. Kúzem júnnen úzik, týarlyq basatyny belgili, ol qozynyń júninen she? Halyq áninde aitylatyn:

Alty qyrdan asyraiyn,

Aq tekemet basaiyn

Jeti qyrǵa jetkizeiin

Jeleki kilem basaiyn,

dep osy tamyz aiyn da aitsa kerek. Qozynyń júni – sapaly, myqty, ári názik bola tursa da uzyn bop keledi. Aiaq astynda jatatyn tekemet úshin eń keregi osy. Jyl on eki ai kóship-qonyp ómir ótkizgen kóshpeli halyq maldyń múiizinen bastap tuiaǵyna deiin dalaǵa tastamaǵan, keregine tiimdi paidalanyp bala-shaǵa, kelin-kepshikti uqyptylyqqa úiretken.

Taǵy bir raýiaatta keshegi Shyǵys Túrkistan qazaqtary arasynda bul aida “laqtyń basyn soǵý” degen joralǵy bolǵan. Joralǵy deitin sebebimizge kelsek, shóp qataia eshki semiredi. Ásirese laǵynyń bótekesin mai basyp qalady. Kóńil jaqyn dos-jar, quramdas kisiler keide bir-birine laq syilap shaqyrysady eken. Bir-jar saǵat qainar-qainamastan et bylqyp maiy betine qalqyp shyǵa keledi. Shoshaiyp turǵan ekituqyl múiizin túbinen syǵymdap qysyp qalsańyz, ábden pisken jas laqtyń basy qaq airylady. “Laqtyń basyn soǵý” degeni mine osy. Qazaq árbir kúnin kóńildi ótkizýge tyrysqan. Maldyń sońynda qys-jazy salpaqtap moiny yrǵaidai, biti torǵaidai bop aryp-ashyp, azyp-tozyp ketpeýdiń bir joly – Alla taǵalanyń árbir kúnin yryzǵy-nesibeli dep túsinip, ár kúndi kóńildi ótkiz. Bir aýylda “laqtyń basyn saqtap” endi bir aýylda qyz uzatyp jatsa, qyrdyń astyndaǵy kelesi aýylda qyz-bozbala jinalyp jún sabap jatady. Jún sabaý – jastardyń bas qosatyn taǵy bir merekesi. Úlken kisilerden aýlaq, syrt kózden tys syrlasatyn ońasha áńgimelesetin ózinshe bir “bastańǵy”.

Etektiń shóbi sarǵaia bastaǵan men taý betkeileri áli jap-jasyl. Jasyl degenimiz ne, jupar (dýshitsa) gúlder endi-endi kemeline kele bastaidy. Biikte ósken andyz kóz tartyp, ushar basyndaǵy sary gúli alaqandai bop ashylǵan, oǵan ilese ermen gúldep tur. “Andyzdy jerde at ólmes, ermendi jerde er ólmes” degendi osy ekeýiniń tamyz aiynda qatar piskenin kórgen súisingen qazaq aitpady ma eken? Sháiqýraidyń sary gúlderi alystan kóz tartady. Shildede sai-saladan shópterdi jinap bolǵan emshiler endi taýǵa betteidi. Aitýlaryna qaraǵanda, taýdyń sháiqýraiy emdik qasieti erekshe shóp bop eseptelinedi.

Ásirese, bizdiń Almatynyń taýlarynda tamyz týa  gúl ashyp, betkei-betkeidi basyp salatyn ósimdiktiń biri orystar malka dep ataityn kóknar tústes gúl. Onyń gúl-japyraqtaryn júrek aýrýyna qarsy paidalanatyn kórinedi.

Kesh gúldeitin taý búldirgenderi pisip, qaraqat qap-qara bop tolysady.

Kóne slavian tilinde bul aidy “serpen” degen, onysyn qazaqshalasaq “oraq aiy” deigenge saiady. Oraq aiy deitin sebebi, bul aida egin jinaý bastalady. Ózderi “ekinshi nanymyz” dep esepteitin kartop pen sańyraýqulaqtardyń maýsymy da osy kez. N.V.Gogol jazatyn jármeńke mezgili de osy tamyz. Orystar bul aidy monshaǵa túskende shabynatyn qaiyń sypyrǵylaryn daiyndap, sypyrtqylaryn kúzge ázirlei bastaidy. 14-tamyzǵa¹  (“pervyi snos”) jazben qystaý kúni, bal kúni 19-tamyzǵa (“vtoroi snos”) alma pisetin kún dep aidar taǵady.

Ádette orystar 2-tamyz Ýliia paiǵambardyń kúni dep ulaktap, “jazdyń belomyrtqasy syndy, kúz kókirekke mindi” dep eseptegen. Bizdiń qazaqtyń juldyznamalary men esepshileri muny joqqa shyǵardy, sebebi ár jerdiń aýa raiy ár basqa.

Tamyzdyń tamyljyǵan tamasha ǵoi degenmen, keide aiaq-astynan bulqan-talqan bop shat-shalekeiimizdi shyǵaratyn jyldar da bar. Osydan bir, eki-úsh jyl buryn Almaty oblysy Narynqol óńiriniń Qarasaz, Saryjaz, Shálkóde tóńireginde 1-tamyz kúni qar jaýyp, eldiń úmit artyp otyrǵan kartoptaryn sýyq uryp ketken. Al Reseide 1986 jyly alǵashqy aiaz 17-tamyzda, 1997-98 jyldary 2-tamyzda, 2001 jyly 3-tamyzda, 2002 jyly 12-tamyzda júrgen ań-qus qyrylyp, egindi úsik shalǵan.

Tabiǵat nege ashýlanady eken? Nege jazyqsyz jan-janýarlardy aiaq astynan nildei buzylyp qyryna aldy eken?  Osynyń bárine adamdar kináli emes pe? “Adam qoly jasaǵan uiattardan” (T.Aibergenov) búkil álem zardap shekken kezder az ba? Tómendegi  mysalǵa aitpaǵanymyz-                   

Kónerimdik kúnparaq boiynsha qazirgi shilde aiy jyldyń besinshi aiy bop eseptelinip, kvintiliia atansa, kelesi altynshy ai sekstilis delingeni málim. Iýlii Tsezar besinshi aidy senattyń sheshimi boiynsha óz atymen atady. (iiýl degen attyń osydan shyqqanyn budan burynǵy maqalamyzda aitqanbyz).

Taǵy bir tarihi áńgime bylai órbidi.

Tsezar jas bolsa da bas bolady dep tanyǵan Gai Oktavian eshteńeden habary joq, densaýlyǵy nashar, qatar qurbysymen aralaspaityn birtoǵa jigit bolyp ósedi. Ylǵi sen tur men ataiyn qaǵan tuqymynyń arasynan eshbir erekshe qasietimen daralanbaityn osy bir áljýaz, shynjaý bozbalaǵa uly naǵashysynyń nege yqylasy aýdy eken – ony eshkim bilmeidi. Áitýir, qaǵan jieniniń úiine jii keledi eken.

–        Bul kim? dep suraidy eken jieni qaqpany asharda.

–        Bu ma, bul –Kvintiliia ǵoi,– deidi eken Iýlii Tsezar.

–   Á, siz be edińiz joǵary shyǵyńyz, tórletińiz,– dep jik-jappar bolǵan Oktavige qarap qýlanǵan naǵashysy:

–        Al siz kim bolasyz? ,– dep suraityn kórinedi.

–   Biz be, biz buiyrsa sekstilis bolarmyz,– jep jaýap bergendi unatady eken jieni.

–        Durys, óte durys, siz sekstilis bolasyz!– deidi  Iýlii Tsezar jurtqa estirtip daýystap.

Óner ataýlyǵa, ásirese óleńge jany qushtar rim eli naǵashyly-jiendi bul jaýaptasýyn, ádemi sóz, ázil-qaljyń dep qabyldaǵanmen, ol ekeýi kimniń neni meńzep turǵanyn jaqsy biletin. Qudaiym myń arnamen myń dariia aǵyzsa da, pendeniń bir arnasyn máńgi qurǵatyp qoiady eken. Álemdi jumsam judyryǵymda ustaimyn degen Tsezardyń uly bolmady, iaǵni taq murageri kim bolary beimálim edi. Tsezardan soń kim imperator bolady? Bes, besten keiin alty-kvantiliiadan keiin sekstilis degen sózdiń maǵanasy osy edi. Gai Oktivii kónerim kúnparaǵynyń altynshy aiynda, iaǵni sektilis aiynda dúniege kelgeni málim.

Álqissa Iýlii Tsezar qandy kóilek dostarynyń  qapiiada qaq júreginen tigen qanjarynan opat bolǵan soń muragerlik jienine qaldy. Hatqa túsken, mór basylǵan ósiet-namada solai jazylypty. Kóne Rimde zańnyń qatal saqtalǵany málim – buǵan Mark Antoni de, Kleopatra da, tipti Brýtt ta eshteńe istei almady. Zańnyń aty-zań. Ár patsha ózin burynǵy patshalardan góri aqyldymyn dep esepteidi. Anyǵynda shyn aqyl iesi Qudai ǵana. Naǵashysynyń neden ólgenin biletin Gai Oktavian temir saýyt kiip júredi, Tsezar siiaqty danyshpandyqqa umtylǵannan góri sýyq aqylǵa ǵana júgindi,  aq kóńil emes, saq boldy, ózine eshkimdi jaqyndatpady. Iysqasy, ótken qatelikterdiń eshqaisysyn da qaitalamaýǵa tyrysty. “Men Tsezar emespin, basqamyn” deidi eken ylǵi. Iia, ol salqyn aqyl, sýyq júrekpen básekelesteriniń bárin qurta bildi, qyl aiaǵy “keshe gór” dep ókire jylaǵan Kleopatraǵa da jibimedi. Biraq, senat (qorshaǵan orta dep túsinińiz) óz degenin istemei qoimady. Birde, kim ekeni belgisiz, senatorlardyń biri.

–  Asa qurmetti,– dep bastady sózin jas qaǵanǵa qarap: (Jas qaǵan kúnde estip júrgen sózi bolǵan soń syr bermei sazaryp otyra bergen).

–  Avgýst,– dedi álgi senator sózin jalǵap. Bul “Qasietti nemese qudaidyń súigen quly ” degen maǵana beretin sóz edi. Kelesi senator kúnparaqtaǵy besinshi ai Tsezardyń qurmetine iiýl dep atalǵanyn, onyń zańdy murageri Gai Oktaviannyń qurmetine altynshy – sekstilis aiyn nege Avgýst dep atamasqa  dep usynysyn jasady. Biraýyzdan qabyldanǵan osy usynys boiynsha ol endi Gai Iýlii Tsezar Oktavian atandy. Biraq, senattyń sheshimi–qudaidyń sheshimi emes bolatyn. Barlyq patshalar sekildi ol da qudai bolýǵa umtyldy. Al Qudaitaǵalamnyń ámiri basqasha jazýly edi. Ol araǵa birsypyra ýaqyt salyp, rim kúnparaǵy boiynsha 19 avgýst kúni qaitys boldy.

“Avgýst onyń ózi me, ajaly ma,

Qaldy solai halyqtyń mazaǵyna”

deitin óleń sol Oktavian Avgýstke arnalǵan desedi.

Anyǵynda barlyq pále ózimizde, iaki adamdarda, átpese Aidyń ne jazyǵy bar?!

Avgýst–shilde, kele-kele altynshy aidan segizinshi aiǵa aýysyp, jyldyń eń berekeli, merekeli mezgiline ainaldy demiz-aý, aqiqatyna kelsek, Qudaidyń ár kúni qutty, ár aiy merekeli, berekeli emes pe? Berekeli bolatyny – bul kezde jaz ábden tolysyp, pisip, shóp ataýlynyń býyny qatady. Qazaq aitatyn “súmbilede sý sýyq, tarazyda tań salqyny” osy kez.

QYRKÚIEK

Sóitip, Demokrit qaldyrǵan jazbalarǵa sensek, Adamzat o basta kilem, alasha, órmek toqýdy órmekshiden úirengen kórinedi. Al biz Demokrit aqsaqaldyń bul oiyn Adamzat o basta kilem, alasha, órmek toqýdy órmekshiden kúzde, anyq aitsaq qyrkúiek aiynda úirengen dep tolyqtyrǵymyz keledi. Halyq jumbaǵynda aitatyndai “uzyn-uzyn uzardai, uzyn aqqan sýlardai, aǵash atqa mingizip, uzartyp qoiǵan munardai”, qiynnan qiiýlastyryp, úzildirip úzbelep, tizildirip tizbelep kóz jaýyn alatyn kórkem órmekti osy aida toqidy. Órmekshiniń tory! Ásirese, tańerteń qarasań, beine bir ýys jańbyr (bir ýys bult emes) tutasyp kelip jaýa almai biz bilmeitin áldebir qudirettiń kúshimen aǵash basyna ilinip qalt turyp qalǵan sekildi. Kún sáýlesimen qubylyp jylt-jylt etedi. Bul – tańǵy shyq tunǵan órmekshiniń tory.

Ol sizge jete almai, siz oǵan jete almai ańtarylyp turǵanyńyz. Bul aralyqta aýa raiynyń ózi mynadai ásem tizilgen álgi shyqmonshaqtardy tógip-shashyp almaiyn degendei úp etken jelsiz, jańbyrsyz jadyrap, jainap turady. Klassik aitatyn “sulýlyq álemdi qutqarady” degenge saiamyz ba, álde gidrometeorologiia zańdylyǵy ma – áiteýir erte kúzde osyndai bir esten ketpes erekshe kúnder bolady. Qazaq muny mizam shýaq dese, orys aǵaiyndardyń aýzynan sýy quryp “babe leto” dep tamsanatyn kezeńi osy kezeń. Barlyq jaqsy ánder sekildi “babe leto” da tez taýsylady. Ile surǵylt tuman, sýyq jańbyrlar dáýiri bastalady da, sońy boz qyraý, odan aq qar, kók muzǵa ainalyp sala beredi. Aq qar, kók muzǵa asyqpaiyqshy. “Ah, avgýst, aialdashy bir apta” deidi aqyn qyz Shámshiia Jubatova. Áste, osy sózdi qyrkúiektegi tamyljyǵan tamasha tańdarǵa arnap aitsa da oryndy bolar edi. Shynynda, jaqsy kúnder, jaidarman túnder nege jyldam óte shyǵady eken.

Taǵy bir raýaiatta – qyrkúiek jyldyń ymyrty dep te atalady. Sonda qalai, aldymyzda tún tur ma? Sengiń kelmeidi. Sengiń kelmeitindikten jańaǵy aitqan jarq etip óte shyǵatyn jaqsy shaqtar týraly oilanǵyń keledi.

Bul ai – saǵynysh aiy.

Saǵynysh aiy. Tyraýlap tyrnalar qaitady. Júregińdi sýyryp alatyndai muńdy daýys. Tyrna tómen ushsa qys jyly bolady, joǵarylap ushyp joǵalsa – qaqaǵan qańtar, ashýly aqpan kútip tur dei berińiz, meili, qys qatty bolsa bolsyn-aq, ár nárse óz mezgilimen emes pe! Myna tyrnalardy qaitemiz? Keýdege syimai alasurǵan júrekti qalai jubatamyz?!

Sodan ba eken, keibir elderdiń aýyz ádebietinde kezdesetin “qyrkúiek – sary túlkidei qubylady” degen teńeý de unamaidy. Nege ony qyzyl túlki emes, sary túlkige teńeidi. Orman-toǵai, shóp-shalǵyn arasynda áýeli qý túlkiniń ózi emes quiryǵy ne jony jylt-jylt kórinip qalady, bara-bara búkil dúnie sap-sary bop qulpyryp sala bermek.

Ýkraiyndar bul aidy “veresen” dep ataidy. Munysy “qyraý túsetin ai” degeni. Biz bolsaq qyraý túsedi degennen góri shyq túsedi degendi qalaimyz. Qyraý da, qar da áli alda emes pe?

Joq, bul qý túlkiniń aiy emes, jyldyń ymyrty da emes bul kezeń.

Jaz áli ótken joq.

Jaqsy kúnder alda áli.

Qarańyzshy, ózgergen ne bar, bári qaz-qalpynda emes pe? Gúlkekire týra tamyzdaǵydai, tamyz ǵana emes shildedegidei aǵy aq, kógi kók qulpyryp tur. Solǵan, muńaiǵan, sarǵaiǵan, qýraǵan joq. Sol qalpy. I.Býnin men M.Prishvin súisine jyrlaityn kógiljim gúl de (malva) solai. Shaishóp bolsa, “Kim sizge kúz keldi degen?” dep etekten tóske órlep balmaǵyz atyp jainap tur. “Men senen qalaiyn ba?” degendei jupar gúl men qarabas shóp tańǵy salqyn, keshki jelmen taýdyń sánin keltirip erkin yrǵalady. Keibir gúlder bul aida ekinshi ret gúldeidi. Kún jaily kelse, alma men órik aǵashy da qaita gúldep ketýi múmkin. Álbette, olardyń jemis berip úlgermeitinin oilasań júregiń aýyrady. Bálkim, “alty kún atan bolǵansha, bir kún býra bolyp zirkilde” demekshi, tómen qarap buqpantailai bergenshe tónip kele jatqan kúz qaharyn qaimyqpai qarsy alaiyn deitin bolar.

Aǵash japyraqtarynyń sarǵaiǵanyn baqylaýdyń ózi qyzyq. Jer-dúnieni sýyq demimen bir qaryp ótetin alǵashqy úsikke gúlder bolmasa jemis aǵashtary da, jabaiy ósken tal-qaiyń, emen-terekter de syr bere qoimaidy. Syrt kelbeti gúlherige  nemese shashyratqyǵa uqsaityn sentiabrina atty ekpe qońyrqai baqtarǵa gúlder jańa reńk berip, solǵyn ajaryn ashyp, shyrailandyra túsedi. Aǵashtar da “qane, qaisymyz myqtymyz?” degendei qaharly sýyqqa qarsy turyp, ishtei qaltyraǵanmen syrttai asqaq qalpyn buzar emes.

Degenmen, jaidary jazdaǵydai kúmis kúlki, syńǵyr da, sybdyr da joq, únsiz ymdasyp, aqyryn sybyrlasady. “Bóri aryǵyn bildirmes syrtqa júnin qampaitar” degen osy.

Aidyń 22-nen 23-ine qaraǵan kezi – kún men túnniń kúzgi teńelýi, iaki, kúzdiń astranomiialyq turǵydan bastalatyn kúni. Tuqymdastary arasynda kúz kelgenin alǵash moiyndaityn dolana. Birinshi sonyń japyraǵy sarǵaiady. Biraq, dolana az. Sondyqtan bir qaraǵanda odan da buryn úieńki sarǵaiǵan sekildi kórinedi. Ile Alataýy, Talas, Jońǵar Alataýlarynda aidyń aiaǵyna taman úieńki bitken qyp-qyzyl túske enip kózdiń jaýyn alady.

Tizbe, tizbe, tizbe taý, tizbek orman,

Tizbek orman edi ǵoi – bizdegi arman.

Kúreń qyzyl úieńki aralyna

Kúreń qyzdyń aýyly kúzde qonǵan.

Altyn teńge tókkendei jolǵa kileń,

Tizbe, tizbe japyraq – ol da kúreń.

“Qarama!” dep, kúledi, kózim basyp

Kúreń sulý yp-ystyq qoldarymen.

Kúreń taýdy qiialap tań atady,

Kór, kór deimin, ózime qara taǵy,

Qarai ber sen japqansha janarymdy,

Qara kúzdiń sup-sýyq alaqany.

Ile-shala almurt aǵashtary sary altyn syrǵalaryn sybdyrlata bastaidy. Otyz kún, keide qyryq kún boiy berispei, aqtyq demi qalǵansha aiqasatyn úsh batyr – emen, qaiyń, sheten. Bul kezde moiyl men kókterek japyraqtarynan túgel aiyrylyp, qyrqymnan shyqqan toqtydai jalańashtanyp qalady.

Biraq kúz áli kemeline kelgen joq, qorǵansyz da názik jasyl japyraqtardy sarǵaitýmen shektelip tur. Tursyn solai. Ádepki teke tiresten ózi de boldyryp qalǵan syńaily, aptyqpaidy, asyqpaidy, uiytqi soǵyp, bereketińdi alatyn oǵash, odaǵai minezi basylǵan. Biz aityp otyrǵan, mizam shýaq osy.

Biz tabiǵattan ózimizge keregin, ózimizge dúnietanymy sáikes qubylystardy izdeimiz hám tabamyz da. Tabiǵatpen úilese, úndese almaǵan kez - ajaldyń taqap qalǵan kezi bolar, áste. Beti aýlaq.

Qojaqattyń móldir qara jemisin búgin terip ketseń, erteń taǵy sonsha jemisi pisip jetiledi. Bóriqaraqat butaqtary tyǵyz salǵan dán jemisterin kótere almai maiysyp tur. Myna berekeli, merekeli kúzge shashýy bolar, alyp emenniń dáneginen aiaq alyp júrgisiz. Tiyn sol dánekti aǵash qýysyndaǵy inine tasyp álek.

Almatynyń almalary-ai degizetin kez ǵoi bul. Átteń, baiaǵy bala kezimizdegi aport joq. Almatynyń taýlaryn bul aida aporttyń elesi kezip júredi.

Tyrna men sarǵaldaq, kókek pen qarlyǵash kórinbeidi. Bódeneniń byty-byty estilmegeli qashan. Qaitemiz, qaitqan qustardyń joly bolsyn! Esesin, “taýdan túsip kele jatyr salqyn kúz” (Amanhan Álim) dep aqyn aitpaqshy, alty ai jaz biikte júrgen sarybaýyr shymshyqtar tómenge túsip, “qyrdaǵy, oidaǵy elmen aralasqandai” jyra-jyra, sai-sala azan-qazan, ý da shý. Jyly jaqqa qaitarda bizdiń dalada az kún aialdap ótetin qustar qanshama?!

Qaratorǵai men jaýraýyq, tańshymshyq pen búrgen torǵaidyń jazdaǵydai sairan salǵanyn qalar edik, biraq bir sumdyqty sezgendei bári de únsiz, án salsa daýsyn sharyqtatpai báseń salady, shýyldamaidy, qanattaryn qatty qaqpai tómen ushady. Qarǵanyń ózi qarqyldamaidy. Saq saýysqan bárin syrttan baqylyp tal basynda jeke otyr. Ne oilaidy ol? Neni bilip otyr? Ne boldy, senderge qustar?

Baiaǵyda, aýylda, at sýytamyz dep tańdy tańǵa uryp uiyqtamai báigege júirikti de, balany da daiyndamaýshy ma edi? Ondaida, tipti alaman jarystyń shiregin, keiin jarty jolyn, kele-kele bútindei shaýyp ótip, qosar atty qanshyrdai qatyryp ábden baptaýshy edi ǵoi. Qustar da solai. Uzaqty kún uzaq qarǵalar men qarlyǵashtar, qara sairaqtar men qazdar, tyrnalar top-top bop toptasyp kók tósin tilgilep, ári-beri ushady. Tas túiin bop shyrqaý kókke tik kóterilip, ózin-ózi jerge dopsha laqtyrady, endi bir sát qaiqań etip qaita kóterilip jazyla ushady, jalt etip ońǵa burylyp, solǵa burylyp túrli-túrli qimyldar jasaidy. Ǵalymdardyń boljamy boiynsha munyń bári bekerden beker bolmaidy. Bul kezde qustar ábden semiredi. Bul da “Jortar attyń toǵy igi” demekshi, Qudaidyń qudiretimen biz essiz sanaityn qanatty aǵaiyndarymyzdyń uzaq joldyń aldynda kúsh jinaýy, qazaqsha aitsaq “jal-jaiasyn jaýyp qońdanýy” bolsa kerek.

Sóitip, bizden ushyp qustardyń kóbi Afrika, Úndistan, Eýropa elderine ketip jatsa, endi bir toby soltústikten bizdiń dalaǵa qystaýǵa kelip jatady. Olardyń arasynda – qyzyl tós sýyq torǵai, kekildi samyrqustar (erterekte Almatydaǵy Taýly Qyrattyń ár bókterinde top-tobymen qystap júretin), bir boiynda jeti tústi qaýyrsyny bar ásem shymshyq, qyzylqýnaq, shekildek qustar bar. Bizdiń dalamyz ben bizdiń qalamyz ashyqqandar men toryqqandarǵa pana bolatynyn oilasań tula boiyńdy qýanysh kerneidi.

Bul kezde qustar túleidi. Túlek kezi olar úshin qaýipti kez. Úirektiń kejegi qyzyldy-jasyldy “tonyn” tastasa, qońyrqai “jadaǵai” jamylady. Jańa qaýyrsyndar uzyn, salaly jáne óte qalyń bop ósedi. Tabiǵat qandai sheber deseńizshi, ár nárse óz ýaqtysymen, óz kezegimen! Osynyń bárin basqaryp, úilestirip turǵan bir qudiret baryna qalai senbeisiz?

Erteń ushyp ketedi olar. Sodan kelesi kóktemge deiin joq. Alań kóńil kúnder bastalmaq. Týý jazǵa deiin.

Úsh myń, bes, on myń shaqyrymdyq joldar kútip tur olardy.

“Tulpar turyp uiqtaidy” deýshi edik qoi, sol siiaqty qustar ushyp bara jatyp uiyqtaidy. Mysaly, degelekter táýligine bar-bolǵany 10-15 minýt qana kóz shyrymyn alady eken. Ushyp bara jatyp uiyqtaǵanda baǵytynan aýytqyp basqa jaqqa laǵyp ketpeýi úshin “uiqyshyl” degelek áýeli qalyń lektiń orta tusyna kirip alady eken, sál burylyp bara jatsa, ózge qustar qanatymen qaǵyp durys jolǵa salyp otyratyn kórinedi. Uiqysy qanyp, sergip oianǵan degelek sodan soń serikterin demaldyryp ózi top bastap jóneledi. Sóitip, alma-kezek demalyp, erte kúndi kesh qylmai mejeli jerge jetkenshe tynbai ushady eken. Mundai myqtylyq adamnyń qolynan kelmeidi. Áste, biz ózimizdiń ábden tolysqan, tolǵan, shyǵysta aitatyndai (Insoni Kamil) kemeldengen tirshilik iesi bolýymyz úshin áli talai joldardan ótýimiz keregin esten shyǵarmaýymyz kerek shyǵar.

Qarqyldaq shaǵala bolsa týý it arqasy qiianǵa – Arktikaǵa baryp uia basady. Qystaýǵa Antarktidaǵa ushady. Sonda ol ushyp ótetin joldyń jalpy uzyndyǵy – on myń shaqyrymnan asady eken.

Qyrkúiek qustardyń ózderine tán erekshelikteri aiqyndalatyn ai. “At júirigi bilinbes báigege túsip jaryspai” demekshi, keshege deiin eń jyldam ushatyn qus dep suńqar men búrkitti, joǵaryda aitqan qarqyldaq shaǵalany atap keldik. Qyrkúiek aiy - fenologtardyń bul qateligine túzetý engizetin ai retinde baǵaly. Ǵylymi dáleldengendei, eń jyldam ushatyn qus – kádimgi siz ben biz bala kezimizden kórip ósken aq tamaq qarlyǵashtar eken. Jáne bul jańalyqqa Qazaqstanda Shaqpaq qus saqinalaityn beketi derekteri boiynsha taǵy bir ret dáleldengen.

Boi tońazytar tańǵy salqynmen ormanǵa kelseńiz, emen, qaraǵailardyń túbine úńilip, sai-salany kezip júrgen sańyraýqulaq terýshilerdi kóresiz. Arasynda qazaq ilýde bireý. Bizdiń el qyzyqpaǵan kásip. Beker-aq, áste, kásiptiń úlken-kishisi joq, paidaly áreketimen qai-qaisysy da táýir emes pe? Mine, sol shópshi aǵaiyndardan jazyp alǵan keibir málimetterimiz:

• Jókeniń tuqymyn qyrkúiek – qazan ailarynda;
• Emenniń dánin qyrkúiek – qarasha ailarynda;
• Qaiyń tuqymyn shilde – tamyz ailarynda;
• Kóktal men terektiń tuqymyn jazdyń basynda, alǵashqy búrin jaryp, gúlin ashqan soń 35 kúnnen keiin jinaidy. Bul shamada, sáýirdiń aiaǵy, mamyrdyń bastapqy aptasyna tuspa tus keledi.
• Moiyldyń dánin – tamyzda;
• Qaraǵaidyń dánegin qarasha men naýryzda;
• Úieńki dánegin qyrkúiek - qarashada jinaidy.

Kóshetten ónim alamyn deitinder emen men qylqan japyraqty aǵashtardan ózge aǵash dánin kúzde ekkendi durys kóredi eken.

Sondai-aq, qazir qan-qyzyl dolananyń, jataǵan arsha men itmurynnyń dáni, andyz, baq-baq, aiýbaldyrǵan, shúiginshóptiń tamyryn qazatyn kez.

Ózge jan-janýarlar da bul aida qonys jańartyp, qysqa daiyndyqqa kirisedi. Bulan baýyrynan jarap, keń toǵaidy shiyrlaidy. Bul kezde onyń jolyna kese kóldeneń turý qaýipti. Túlki túlep, qundyz bitken qunaiy úshin sý bógep “úi sala” bastaidy. Urpaq qamyn oilaǵan osy bir kishkentai ań atan boily aq qaiyńdy kishkentai tisimen qyrqyp, qiyp baýdai túsiredi degenge sený qiyn. Qundyz “qurlysshy” týraly áńgime – basqa áńgime.

At jaratyp, bie aǵytatyn kún de alys emes.

Tobylǵy kúngeide, yrǵai teriskeide – qoishy-qolań, jylqyshy, túiekesh, diqan men sýshy – árkim óz haraketinde.

Jylan inine kirse jyly kúnder aiaqtaldy deidi eken burynǵylar.

Qyrkúiek aiy týraly eldiń tómendegidei yrym-joramaldary, ańdatpalary men ańǵarǵan jáiitteri bar:

Emenniń dáni mol bop, tarydai shashylyp jatsa (biyl dál osylai bop tur) qar qalyń, qys qatty bolady deidi.

Qyrkúiektiń basynda órmekshi toryn jii qursa da – qys aiazdy keledi deidi.

Qaiyń japyraqtary ushar basynan bastap sarǵaisa – kóktem erte shyǵatyn kórinedi.

Bul aida kún kúrkirese – kúz jyly bolǵanmen, qysta qar kóp túsedi deidi.

Qyrkúiek ári jyly, ári jańbyrsyz, jelsiz bop kelse – qys kesh túsedi.

Jańbyrly keshte úki shaqyrsa – kún jáili bolatynynyń belgisi.

Kúzdiń kelgenin – itmurynnyń piskenine qarap bilersiz.

Qara mal qalai qarap jatady – erteńine jel sol jaqtan turmaq.

Qumyrsqa ileýiniń tóbesi shoshaq bop bitse – qatty qys kele jatyr dei berińiz.

Taýyq erte túlese – qys kerisinshe jyly bolady.

Toǵystyń biri – “Kiik mataý” – qyrkúiektiń sońy. Kiiktiń tekesi jelge qarap jelse – kún áli jyly, yqqa qarasa sýytady.

Kórdińiz ǵoi, biz maqtap, marapattap otyrǵan aida qar da, aiaz da, jańbyr da, jel de bolady eken. Jel, jańbyr demekshi, bul aidyń ekinshi aty Kóktem aiy. Qalaisha? Ózińiz bilesiz, ekvatordyń kóldeneń syzyǵy Jerdi Ońtústik jáne Soltústik jarty shar dep ekige bólip tur emes pe, sol Ońtústik jarty shar elderinde bul kezde kóktem bastalady. Ol bizdiń naýryz aiyna saima sai keledi. Sóitip siz osy tusta alda jalda Afrikaǵa nemese Jańa Zelandiia men Avstraliiaǵa ne Ońtústik Amerikaǵa bara qalsańyz osydan alty-jeti ai buryn ótip ketken Kóktemmen qaita qaýyshasyz.

Qyrkúiek, rasynda da biz aitqandai beiqam, mamyrajai, jyly, jupar, jumsaq, berekeli, merekeli mezgil me? Anyǵynda “surǵylt tuman dym búrkip” (Abai) keletin salyńqy iin salqyn kúz emes pe? Diqan eginin erte túsken sýyqqa úsitip alyp, malshy kúzeýge kúizelip túsip, baǵban jemisin qar astynda qaldyryp, jolaýshy joldan qalyp, kóktaiǵaq tarpań men taǵyny tusap-shiderlep ańshy myltyǵynyń qaraýylyna ilindiretin kádimgi kúz ǵoi deisiz be?

Múmkin, biraq siz ǵafý etińiz, bizdiń qyrkúiegimiz osyndai mezgil. Sizge, ne unamai ma? Unasa men sizdiń dosyńyzbyn.

QAZAN

Qazan aiy qashan dál biylǵydai jaimashýaq boldy eken?! Qudai taǵalanyń yqylasy aýyp, meirimi túsip biz pendelerine bergen bir nyǵymeti deisiz be, joq búkil ǵalamdyq jylynýdyń bizdi ainalyp ótpeiin degeni me, álde keler qystyń keremetim áli alda dep tyrnaǵyn ishine búkken aldamshy tynyshtyǵy ma – áiteýir maitońǵysyz mamyrajai kúnder uzaqqa sozyldy. Sanaǵan adam biledi, ara-tura sirkirep ótken bolmashy jańbyrdy esepke almasaq qyrkúiektiń sońy – qazannyń óne boiy qyryq jeti táýlik boiy kún ashyq boldy. Tek sońǵy kúnderi ǵana aspan azdap qabaq shyta bastaǵan syńaily. Qazaqtyń kún qaiyrýǵa baǵyttalǵan eski óleńinde:

“Qai qazan, myna qazan – jáili qazan.

Mal semiz, malshy yrjaqai, maily qazan”,–

deitin joldar bar. Demek, biylǵydai mamyrajai kúzder qashan da bolǵan, laiym budan bylai da bola bergei. “Maily qazan” degennen shyǵady, bul rasynda shybyn-shirkei joǵalyp, shóptiń býyny qatyp, tórt-túlik qońdanatyn kezi. Bala-shaǵa soǵymǵa deiin qyzylsyrap qalmasyn dep qoiy men taiynshasyn soiyp kúzdeýdegi eldiń “qazan mailaityn” berekeli, merekeli shaǵy. Oidaǵy diqan dánin uraǵa tógip, endigi jerde qai bazarda qandai naryq bar eken dep sanasymen baiyp – ol jatyr.

Tabiǵat she? Aǵash bitken japyraqtarynan airylyp, óńi qýqyl tartqan. Ásirese, úieńkiniń qyzyl ala, jókeniń sary ala japyraqtary “taban astynda aiaqpen bopyr  aqsha basqandai syqyrlaidy”. (Jumatai Jaqypbaev).

Bir aiǵa bir at azdyq etetin sekildi.

Ár aiǵa qosymsha qustyń, ańnyń, aǵashtyń atyn qoiýǵa bolmas pa?

Mysaly deisiz be? Mysaly, qazan aiyn shetenniń aiy desek she?

Kúzgi jelik kúlli alapty kúpir ǵyp,

Astan-kesten.

Ne bop ketken bu tirlik?

Sheten ǵana qyzarady shet taýda,

Uialady – oǵan-daǵy shúkirlik.

Sheten ǵana qyzarady qiiada,

Oǵan bola kúz aiylyn jiia ma.

Shesheń baiǵus sen týǵanda, átteń-ai

Sheten besik nege almaǵan, bi aǵa?

Bi-aǵasy bar bolsyn, áńgime ol týraly emes, joq ol áńgime etýge arzymaidy, áńgime – tabiǵat haqynda bolmaq.

Shynynda, shetenniń kúzgi “órti” erekshe. Kóldeneń jatqan kókjasyl taýlar kenet bir túnniń ishinde saqal-shashyn qyzylǵa boiap uiqyǵa ketken úndiniń abyzy sekildi. Ásirese, qara jidek sheten (riabina chernoplodnaia nemese aroniia) batar kúnniń sáýlesimen qubylǵanda beine alystan talyp kórinetin tandyrdyń aýzyndai alaýlaidy. Sóitip, mamyr-maýsymda alma aǵashynyń gúlderi sekildi appaq gúlderin ashatyn sheten kúz túse japyraqtary jalqyn tartyp ekinshi ret qubylýda.

Shetenniń jidegi ót  tatidy. Ishin ashsańyz úsh dánegi bolady. Ádette sol ashy jidek alǵashqy aiaz soryp ótken soń ádepki dámin joǵaltyp shyryn tatidy. Aitpaǵymyz ashy bolǵan soń oǵan eshkim de, eshteńe de timeidi, órttei qyzaryp uzaq turady. “Biz shetennen qalamyz ba?” degendei óriktiń japyraqtary da narttai janady. Biraq jemis aǵashtarynyń deni bul kezde jalańashtanyp bitken, surqai, sidań, suryqsyz. Osydan bar-joǵy bes-alty ai buryn myna sidiǵan butaqtar appaq gúlderge bólenip alystan men mundalap turatyn edi degenge qalai senesiń. Kúzben aqtyq japyraǵy qalǵansha aiqasatyn myqtynyń biri siren. Kóktemniń jazǵa ulasar kezinde ári ketse eki apta ǵana gúldep odan keiin kózge iline bermes kóp butanyń birine ainalatyn sirenniń osyndai ǵajap qasieti bar. “Tulpar boiyn jasyrady” demekshi eleýsiz turyp-turyp, eń myqty deitin emenniń ózi sidiyp jalańash qalǵanda qara jańbyrǵa qasqaiyp qarsy týratyn jasyl japyraqty erekshe nurlanyp sala beredi. Alǵashqy qar jaýǵansha siren japyraǵynan aiyrylmaidy. Ormanshylar arasynda “siren bir jylda eki ret gúldeidi” degen áńgime bar. Birinshi gúldeýi – kóktemde, ekinshi ret gúldeidi degende qazan men qarashanyń qaїarynan qaimyqpaǵan órligin aitsa kerek. 

Halyq joramalynda “Aǵashtyń japyraqtary kesh tússe qys uzaqqa sozylady ári sýyq bolady” deidi. Beti aýlaq, biyl áli japyraǵy túspegen aǵashtar bar. Slavian halyqtary erterekte bul aidyń atyn “japyraq túsetin ai” (listopad) dep beker aitpaǵan.

Biylǵy qazannyń qyrkúiekten aiyrmashylyǵy az bop tur, áitpese, bul ekeýi bir úidiń biri sabyrly, biri shaipaý apaly-sińili eki qyzy sekildi eki bólek minezdiń ieleri.

Kúnparaqtar bizge deiin talai aýysqan. A.Griboedovtyń “Aqyldyń azaby” atty dramasy bárimizge mektep qabyrǵasynan tanys qoi. Sonda Hlestova qalai deýshi edi: “Kalendarlardyń bári de ótirik aitady” demei me?! Rasynda, tabiǵatty súigen adamnyń eshqaisysy da kúnparaqqa qaramaidy, sebebi tabiǵat qatyp qalǵan qara tas emes, ai saiyn, apta saiyn, tipti saǵat saiyn ózgerip otyratyn tiri qubylys. Biylǵy kúzdiń aýjaiyna qarasaq aida otyz kún emes, qyryq kún dep eseptegen maqul bolar edi.

Ǵylymda qazannyń ortasha temperatýrasy +3, 3,8 gradýs delinedi. Biylǵy kúz odan birneshe ese jyly bolyp tur.

Qaiyńnyń altyn syrǵalary jerde jatyr tógilip.

Emen japyraqtary jezdei jaltyraidy.

Degenmen, qazannyń túsi sary da, qyzyl da, kúlgin de, kógiltim de, aqsur da, jasyl da tús emes, qazannyń túsi – qaraqońyr. Jer bederi bir tegis, topyraǵy betine shyǵyp, alýan túrli qustardan tek qarǵa men quzǵynǵa ǵana meken bop qulazyp jatyr. “Quzǵyn” demekshi bul aidyń “qazan” atalýy áý basta osy quzǵynnyń atyna bailanysty degen de sóz bar. Kóne túrikter quzǵyndy “kuzan” degen kórinedi, quzanymyz kele-kele fonetikalyq ózgeristerge ushyrap “qazanǵa” ainalǵan. Ǵylym, onyń ishinde til ilimi de – boljamǵa toly.

Osyndai jeri de, qusy da qaraqońyr, aspanyn eki bastan qara bulttar búrkegen qazan aiynyń ózinen izdegen adam alýan túrli boiaý tabar edi. Kúzgi seldir ormanda kele jatyp kenet aranyń yzyńyn estisiz. Baiqap qarasańyz ábeqońyr álemniń ortasynda “jylqy ishinde – ala júr” ádemi bir gúl ósip turady. Sary gúl. Ony saryraýshan deidi, oryssha aty – zolotaia rozga. Kúzdiń eń sońǵy gúli!

Saryraýshannan ertede kaýchýk alǵan deidi.

Saryraýshannan matanyń óńin keltirer túrli-tústi boiaýlar alǵan kórinedi.

Saryraýshan iis mai, opa-dolap óndirisinde keńinen qoldanylǵan deidi.

Munyń biri de qyzyq emes. Qyzyǵy sol – qaraiǵan, qońyr tartqan, ýaiym shekken tabiǵattyń qaiǵysyn jeńildeteiin, jabyqqan kóńilin kótereiin degendei sýyqtan, soǵatyn jelden seskenbei, jasqanbai gúldeidi. Bálkim ol kúni erteń  jyndy daýyl, qasat qardyń qurbany bolatynyn sezetin de shyǵar. Meili. Ólimniń de ólimi bar.

“Ólim emes bul ólim esirkeitin,

Ádemi ólim, bul ólim ǵajap ólim”,–

deidi aqyn. Ras aitady. Bul tarmaqtarǵa taǵy bir enshiles izdesek – ol hrizantema gúlderi. Alǵashqy qar jaýyp turǵanda ol áli ajaryn bermei ádemilene túsedi. Jerorta teńizi jaǵalaýy elderi “hrizantema solsa qystyń kelgeni” deidi eken. Ókinishke orai, sońǵy jyldary Almaty men Astanada, Atyraý, Aqtaýda villa, kottedj salýǵa jappai kirisken “jańa qazaqtar” da olardyń altyn-kúmiske malynǵan “jańa báibisheleri” de úi aldyna gúl otyrǵyzýǵa kóńil bóle bermeidi, bitpeitin, taýsylmaityn qurlystyń sońynda júrgende aǵash, gúl ósirý, baptaýdy umytyp ta ketedi. Nátijesinde salǵan úii tastyń ústine tas úigen sekildi suryqsyz, surqai bir ǵimaratqa ainalady.  

Esentai boiy – en toǵai.

Esentai boiy – qustardyń mekeni.

Jazda qai qustyń qai aǵashtyń arasynan shyrqaǵanyn bilmeisiń. Bulbuldyń ánin estigenmen ózin kórmegender kóp. Aǵash bitken qanatty dostarynyń uialaryn japyraqtarymen búrkemelep suq kózden, sýyq jelden, kúnnen qorǵap turady. Aǵash qustardy qorǵasa, qustar ziiankesterden aǵashtardy qorǵaidy. Siz ben biz aqtarǵan neshe bir aqyldy kitaptarda aityla beretin, qaitalana beretin “úilesim“ (garmoniia) degen osy emes pe?  Siz ben biz syrttai tabynyp, ishtei aqyl jetpes úlken bir uǵymdarǵa balap júrgen Uly úilesim óte-móte qarapaiym nárse eken. Áste, uly nárselerdiń qai qaisysy da qarapaiym. Endi búgin aǵash japyraǵynan aiyrylǵanda jalańash butaqtaǵy eski uialar anyq kórinedi. Munda da úilesim bar, tártip, zańdylyq bar. Qarǵa uia salǵan aǵashqa basqa qus jolamaidy. Qurqyltaidyń salbyryp turǵan “qalta-uiasy” sol aǵashty jalǵyz iemdengen.

V. Bianki óziniń bir áńgimesin “Dvoinaia vesna” dep ataǵan. Soltústiktegi Leningradta seń endi júre bastasa, ońtústiktegi Kavkaz taýlarynda kóktemniń kemeline kelip turǵanyn aitady. Eki aimaq, eki kóktem.

Qazaqstannyń ár bir jyl mezgilin osylai ataýǵa bolar edi.

Esentai boiyn qazan aiynda kóktemniń ózi bolmaǵanymen elesi kezip júrse, Kókshetaýdyń kók ormandaryn qar basyp salypty. Endi bir jumada sol sýyq bizge de jetýi kerek. Biz aityp otyrǵan jaimashýaq qazan soltústikte budan bir ai buryn qonaq edi, jáili “qonaqtyń” sońyn ala “kári quda” qys kelgeli qashan.

“Jut jeti aǵaiyndy” deimiz.

“Jeti qazyna”, “Jeti shárip” t.b.

Qazan qalai keledi, jeti qyrdyń astynan aqyryp keledi, jeti jynyn shaqyryp keledi, jeti saýal arta keledi, jeti saýap tarta keledi; jeti saýaby ne jeti saýaly ne deisiz be?

1. Eginińdi egeiin be dep keledi? (Aq egisti їám jemis aǵashtaryn otyrǵyzýdy megzep aitsa kerek).
2. Qyrmanyńdy sýyraiyn ba, qyzylyńdy qýyraiyn ba dep keledi (jiyn-terimdi nusqap otyr).
3. Bórkińdi teris kigizeiin be deidi eken (halyq “qazannyń qara daýyly” dep ataityn jeldi aitady).
4. Tunyǵyńdy ylailaiyn ba deidi eken (Ózen-kóldiń tartylýy, bulaqtardyń sarqylýy).
5. Tumaryńdy julaiyn ba dep keledi eken (“qazannyń japyraq jeli” iaki japyraqtardyń túsýi, jemisterdiń pisýi).
6. Tóbeńnen quiaiyn ba? dep keledi eken (jańbyr, tuman, qar).
7. Tómennen sypyraiyn ba? (“qazan urdy” deitin yzǵyryqty aityp otyr).

Halyqtyń qazanǵa bergen baǵasy osyndai. Munyń qai-qaisysy da talai jylǵa tájiribeden alynǵan, kózben kórip, kóńilge túigennen shyqqan oilar. Artyq-kemi joq.

Qazan atty kele me, qatty kele me, shana minip kele me, arba jegip kele me? dep suraityn kórinedi ilgeride. Shanaǵa minip kelgeni – qar jaýǵany, arba jekkeni – qurǵaqshylyq jaimashýaq, jaily mezgil bolǵany emes pe?

Taǵy bir raýiatta alǵashqy qar jaýyp erip ketken soń alty aptadan keiin naǵyz qys túsedi deidi.

Qysqa áli erte. “Qazan jyly bolsa qys qatty bolady” degenge de sengiń kelmeidi.

Sýyq túnderdiń, surǵylt kúderdiń qyr astyna kelip beri ótýge júreksinip turǵany, bizden emes áli qaitpaǵan qustardan qoryqqany bolar. Álde, qustardy qurmettegeni me?

Aza boiyńdy qaza ǵyp qazanda tyrna qaitady. Ivan Býninniń bir áńgimesi bar edi ǵoi, “Kesheý kúzdiń shaidai ashyq salqyn-kúni edi, keń jolda jele jortyp kele jatyr edim, kenet sońymnan at tuiaǵynyń dúsiri estildi, burylyp qarasam, bireý jeńil arba jekken atyn aq ter, kók ter ǵyp shaýyp keledi eken. Tani kettim – kórshi derevniadaǵy pálenshe degen eken. Maly qondy, sharýasy ońdy qarajambas kúili jigit bolatyn. Kigen kiim, mingen atynyń ózi qatarynyń aldy ekenin aitqyzbai-aq tanytyp tur. Sonymen, janymnan “Myrza, jol berińiz, bylai ketińiz, myrza” dep aiqai salyp aǵyzyp óte shyqty. “Apyrmai, astyndaǵy aty qam eken, aiaǵyna qan túsirip obalyna qalmasa qaitsin” degenimshe bolǵan joq uzap baryp atynan aýnap túsip, jer baýyrlap jata ketti. Baiqaimyn, ýdai mas. Taqap kelip edim, saqalyn jas jýyp:

–  Ketti ǵoi, myrza, jetkizbei ketti ǵoi,– dedi óksip,– ketip qaldy ǵoi, myrza. Tyrnalardy aitam, tyrnalardy. Ketip bara jatyr tyrnalar”.

Býnin nege uly? Áste, Abyz tabiǵat ózin ólerdei súigen sýretkermen “syiǵa-syi” dep ulylyǵyn bóliseten bolýǵa kerek.

Ańshylardyń arasynda “kúzdi kúni atqan oq qusqa timeidi” degen sóz bar. Munyń mánisi nede? Álbette, oq tiedi, biraq qus qulamaýy múmkin. Mysaly, qyrǵaýyl qaraýylǵa naq ilikkenmen aýyp baryp qaita ushyp ketedi, úirek pen qaz da solai, ońailyqpen qulamaidy. Sebep? Kúzde qustar ábden semiredi bul bir, ekinshiden – túleýden keiin paida bolǵan qaýyrsyndary qalyń bop ósedi, qashyqtan talyp jetken bytyranyń ótpeitini sodan. Munyń mánisine barmaǵan jelaýyzdar neshe túrli adam sengisiz áńgimelerdi áldeqandai bir qubyjyqtarmen bailanystyra maiyn tamyza “jyrlaǵanda” ańqaý elge naǵyz “aramza molda” bop shyǵa kelmek.

– Bizdiń el erte kóship, kesh qaitady.

Elmenen birge kóship qus qaitady,–

deidi halyq óleń. Bul jyr da, shamasy, biylǵydai jáili, qazany maily, qazanda shyqsa kerek.

Qustar kesh qaitty.

Boqyraý (Pokrov) (eski esep boiynsha 14-qazan) tynysh ótti! Qar da, jańbyr da jaýmady, tipti jel turyp aǵash basy qimyldaǵan joq. Ádete, boqyraýda alǵashqy qar túsýshi edi. Jiyn-terim aiaqtalyp, diqan demin alsa, malshy qora-qopsysyn qaita bir qarap qysqa daiyndalatyn.

Aidyń basynda bal arasy omartanyń esigin ishten “ilip” uiqyǵa ketpeýshi me edi?!

Ony aitasyz, biyl qazannyń sońynda baq-baq qaita tolyp úlpildei ushty.

Bárin jaqsylyqqa joryp biz otyrmyz.

Kóresiz áli, bári de jaqsy bolady. Jaqsy yrym, jaqsy sóz, jaqsy zaman...

QARAShA

«Kúz aspany kúńgirt, bulyńǵyr. Aýada dymqyl syz bar. Tań salqyny qazir kúzdiń sýyq jeline ainalǵan. Mańaida qyzaryp solǵan qýrailar kóp kórinedi. Búrinen aiyrylǵan tobylǵy da qýqyl reńdi. Uzaryp sarǵaiǵan seleý men bozǵyl kóde, jýsan – bəri de jel lebinen qaltyraidy. Bas shulǵyp, elbek qaǵady. Qara jel qýǵan qańbaq ta Erəliniń keń jazyǵynda kóp bulańdap, tynymsyz kezip, josyp ótedi. Tań jańada atqan. Salqyn túnniń qalyń shyǵy júrginshilerdiń attarynyń tuiaǵyn jyltyratyp, shashasyna sheiin sýlandyrǵan».

1980 jyldardyń bas kezi edi...

Bir kezde Jənibek han saldyrdy deitin altyn təjdi Astrahan shaharynan beri qarai búginde qazaq jeri. Əri qarai ormandai qalyń orys tur. Babalar «Qairan da meniń Edilim, men qalmadym, sen qaldyń» deitin Ana Edildiń bir saǵasy – Bozań. Sýretshi tabiǵattyń Bozańnan óterde jeti boiaý salǵan qorjyny qapiiada sýǵa aǵyp ketip, beri qarai sozylyp jatqan mań dalany əbeqońyr túspen shimailai bergen sekildi. Onyń ústine tań atqaly sebelep turǵan myna bir sýyq jańbyr da jerdiń miyn shyǵaryp, Muhańnyń, Muhtar Əýezovtiń «Abai joly» romanynda aitylatyn kúńgirt, bulyńǵyr aspan eńseńdi eze túserdei. Muhań sózben salǵan osy bir sýretti ishtei qaitalaýmen sovhozdan sovhozǵa ótip Gýrevke kele jatyrmyz. Edildiń joǵarǵy salalaryndai syńsyǵan orman, kókorai shalǵyn munda az. Ər jer, ər jerde jalǵyz-jarym jeke ósken sekseýil men jetim buiyrǵyn qaraýytady, jerdiń betine shyqqan jarasyndai bop, oidym-oidym ala sor alystan aǵarańdaidy. Gýrevke jetkende tabiǵat sizdi asa kóńildendire almaidy.

Gýrevtiń ol kezde, shynyn aitsaq, qala siqy shamaly. Jer asty sýlary tym jaqyn bolǵandyqtan ba – kósheniń tal-teregi biik bop óspeidi, shermish baladai jataǵan. Əsem jaratylystan góri əljýaz tarbiǵan-tarbiǵan aýrýshań bir əlemniń ishine kirip ketkendei kóńiliń əlem-jəlem bolady. Qarashanyń qaq ortasy bolsa da biz toqtaǵan úidiń dəlizinde sary masa órip júr, jertóleden qolqańdy qabatyn jaman iis keledi. Ol kezde Qazaqstan oblys ortalyqtarynyń arasynda eń nashar qalalar Gýrev pen Qyzylorda edi. Gýrevte adam kóz tastap qaraityn jalǵyz ǵana ǵimarat bar – ol da bolsa orystyń shirkeýi eken deidi jolserik orys jýrnalist terezeden syrtqa qar- ap. Onysymen qoimai taǵy da, perdeni ashyp shirkeýge bara jatqan kempirlerge «S parazdnikom Vas, ved, segodnia Gýrev den» dedi aiqailap. «Znaem, synok, znaem» deidi kempirler kóńildenip. Qarasha aiynyń 28-in orystar «Gýrev kúni» dep erekshe qasterleitinin keiin bildim. Dəl osy kúni qar tússe ol qashan kún jylynǵansha jatady deidi eken. Taǵy birde «Ala baital mingen Gýrii jyn-shaitannyń bərin jerge tyqty» dep te jorityn kórinedi.

Ala baital deitin sebebi – bul aida qar túsýi múmkin, qar túspegen kúnniń ózinde shóp basyn qyraý shalary anyq. Jer ala deitin shaq osy. Qara altynnyń Otany atanǵan qairan aimaqtyń myna ahýaly shynynda aianyshty edi. «Qaitemiz, óz bailyǵyń ózińe buiyrmasyn» degen qarǵysqa ushyraǵan el bolar- myz, əste» deimiz ishtei.

Bizdiń qazaqtyń «Qarasha keledi, jaqsylyqqa baqsa betegeden biik, jýsannan alasa keledi, jamandyqqa baqsa qary men jańbyry talasa keledi» deitin aiy osy ai. Baiqap otyrsańyz, kóshpeli el on eki aidyń eshqaisysyn da jamandamaǵan. Qarasha turmaq, qaharly qańtardyń ózinen jylylyq taýyp, qystyń jazǵa bergisiz mai tońǵysyz kúnderi dep súisinedi.

Súisine bilgenge ne jetsin. Sol jyly Gýrevtiń aiaq alyp júrgisiz batpaq kóshesin keship kele jatyp, Jaiyq boiynda ósip turǵan jalǵyz túp talshyn aǵashyn kórgenim esimde. Shýly qalada kútpegen jerden eski tanysyńdy kezdestirgende əýeli abdyrap qalasyń ǵoi, səlden soń qushaqtar aiqasa ketedi. Jalǵyz talshyndy kórgende dəl sondai kúi keshtik. «Jazǵan-aý, sen munda qaidan júrsiń?». Muny men aittym ba, joq ol aitty ma? Əste, men aitqan bolarmyn, sebebi talshyn aǵashyn Jaiyq boiynan kezdestirdim deseńiz tabiǵattan azdy-kópti habary bar adamnyń eshqaisysy senbes edi. Əste, sol zamandaǵy jas natýralister stantsiiasy túlekteri me, əlde soltústik jaqtan ne Kavkazdan kóship kelgen aǵaiyndardyń biri əkelip otyrǵyzyp, kútip baptady ma eken – əiteýir surǵylt túman basqan sýyq keshte súp-sur úilerdiń arasynan narttai janyp shyǵa kelgen talshyn eski tanystai kózge ottai basyldy. Ol – bir jylda túsin úsh ret ózgertetin aǵash. Kóktemde jańǵaqtyń japyraqtary siiaqty jaiylyp ósedi de, qyzyl kúreń túske enedi, jaz ortasynda ashyq kók, kúzde sary altyndai jarqyrap alystan kóz tartady. Osynyń bəri bir aǵashqa tən boiaýlar ekenine senýdiń ózi qiyn. Qarashada talshyn jańǵaǵy pisip, jerge tógiledi. Búginde Al- matyda talshyn kóptep otyrǵyzyla bastady. Mysaly, sońǵy tórt-bes jylda tartylǵan əl-Farabi dańǵyly jaǵasynyń eki beti qaz-qatar talshyn. Kútimi təýir bolsa taǵy birer jyldan soń shyrqap kókke jaiylyp, shynardai sulý bop boi túzep keteri sózsiz. Sodan beri talshyn dese Kiev te, Almaty da, Bishkek te, Stambýl da emes, sonaý it arqasy qiiandaǵy Gýrevte kórgen jalǵyz aǵash esime túsedi. Adamnyń basy – Allanyń doby deidi. Adamnyń kóńili she? Kútpegen jerden jolyqqan jetim tal kóńil kúiimdi kóterip jibergeni esimde. Men endi qarashanyń óńi qap-qara emes, bunyń da ózine tən túrli boiaýlary, alýan naqysh-sazdary baryn oilai bastadym. Sol kúni keshke Jaiyqtyń tómengi aǵysynan aqqýlar ushyp ótkenin estidim. Ol jyldary aqqýlar búgingidei Mańǵystaý jarty aralynda qystamaityn. Sulý qus, qupiia jumbaq qus ińkər kóńildi odan saiyn yntyqtyrýshy edi. Qaida qystaidy olar, qaidan keledi bizge?

Sol Gýrev búginde aidyndy Atyraý shahary bop adam tanymastai ózgergen. Uly ózgeristiń basynda qazaqtyń aimańdai azamaty Imanǵali Nurǵaliuly Tasmaǵambetov turǵanyn búkil Alash biledi. «Bolar istiń basyna jaqsy keler qasyna», qolǵa alsa bitpeitin sharýa bolmaidy eken. «Bu dúniiada eki qala eshqashan kógermeitin bolsa biri Gýrev» degen sóz əsheiin bozada aitylar bos sózdiń biri boldy.

Sol joly biz qalanyń sary masasyna talanyp kele jatyp osy aida Altai men Jetisý taýlarynda shybynsyz jaz ótip, altyn kúz saparyn aiaqtap, qys keletinin oiladyq. Adam qysty da saǵyna ma eken? Saǵynady. Qarashanyń qara laisań joly, sýyq jańbyry jalyqtyrǵanda aq qar japqan taýlardy ańsaisyń. Taýlar qai kezde de ədemi.

Qypsha bel ózen jaqta anaý,

Sairady sol qus til bezep.  

Qylamyqtaǵan aq qar-aý,

Kidire turshy bir mezet

Qaitpaityn shaqty saǵynyp,

Qaiǵysyn shegip armannyń,

Qarasha qaryn jamylyp

Qamyǵyp ənge salǵan kim, –

desek, ol qus, əlbette sýshylqara. Sýshylqara ózende muz qatqanda kelip, sýyq sýǵa súńgip qorek izdeitin erekshe qus. Osy bir aq tós qońyr torǵai týraly əńgime de, ańyz da kóp.

Qarashada keletin tek bul ǵana emes, sondai-aq qaishy aýyz, əsemshymshyq, sýyqtorǵai, saryshymshyq, shekildekter alystan kelse, sańyraý qur, shil, tentekqus, sarytorǵai, qaraqur, qarǵa, saýysqan, torǵailar qystap qalady. Degenmen, jazdyń ketkeni bilinedi. Alda ne kútip tur? Kóńil alań. Əldeneni kútesiń, saǵynasyń.

Kóp aǵanyń arasyndaǵy jalǵyz qaryndastai aiaýly Jaiyq, aq Jaiyq aǵady bulańdap.

Iə, qarashada qaitatyn qustar qaityp bolady. Bul əlimsaqtan əlbette aian jəit. Al endi qarashada bizdiń ólkemizge keletin qustar bar desem sener me edińiz? Qarashany keide «jyldyń óliarasy» dep te ataidy. Jyldyń óliarasy osy kezeń bolsa, aidyń ólirasy degen ne? Osy týraly bir aýyz sóz. Qazaq jańa ai týardan burynǵy úsh kúndi óliara deidi. Jańa ai degenimiz búgingi siz ben biz qoldanyp júrgen kúnparaqqa sai kelmeidi. Bul jerde qiiaqtanyp týatyn jartykesh Aidy (keibireýler shatasyp júrgendei on besinen tolǵan Aidy emes) aityp otyrmyz. Osy úsh kúnde aspandaǵy Ai kórinbei «jasyrynbaq oinap» jatady. Osy úsh kúnde kóbinese kún raiy buzylady. Mysaly 2014, 2016, 2017-jyldardyń qarashadaǵy óliaralary osyndai kúrt qubylýlarymen este qaldy. Biraq byltyrǵy jyly Almatyda, qara- shanyń kún raiy jiyrma toǵyz, otyz dəreje ystyq bop bastaldy da, on altysy kúni azdaǵan qar aralas jańbyr jaýdy. Ertesine qaitadan ashylyp ketkeni esimizde. Shymkentte turatyn juldyzshy Nurǵabyl Qozybaidyń esebi boiynsha osy aidyń 23-i ne 24-inde Ai men Úrker bir syzyqtyń boiymen júrip kelip, bir birimen bet- tesedi. Toǵys degenimiz osy. Ekeýi ótken aidyń iaki qazannyń 25-i kúni toǵysty. Bul esepke daý aitýshylar bolsa, tyńdaýǵa əzirmiz. Bir adamnyń esebinen góri eki adamnyń esebi ərqashan da týra shyǵady ǵoi. Nurǵabyl aýa raiyn baqylaýmen otyz jyldan beri ainalysady. Qazir ol marqum Nazarbek Qojamseiitovten keiingi birden bir juldyzshy bop tanylyp júr. Boljamdary kóbinese dəl kelip jatady. Alǵashqy maqalalary kezinde respýblikalyq «Zerde» jýrnalynda jariialanǵan kezden bastap-aq ol el nazaryna ilikti. Búginde kóptegen sharýalar Nurǵabyldyń esebine júginedi.

Biz toǵys týraly kelesi maqalalarymyzdyń birinde basqa da esepshilerdiń boljamdaryna qulaq túre otyryp keńirek aitatyn bolamyz. Shyǵys filosofiiasynda qarǵystyń jamany «ótpeli kezeńde ómir súrgeisiń» degen eken. Qarasha baiǵus, sol aitpaqshy, «mende jazyq joq, bar kúnəm sonda – óliara kezeńdi atqarý maǵan nəsip bolǵany» degendei kóz jasyn kóldetip uzap barady. Osy kezde onyń qaiǵysyn jeńildete, qaiǵyǵa demeý bolaiyn, kóńilin sergiteiin degendei alystan ushyp jetetin bir qus bar. Onyń aty – samyrqus. Osy bir alasapyran shaqta aldyńnan shyǵatyn samyrqusty Jaiyq boiynan qansha izdesem de kórmedim. Ədette qarasha aiynda olar sheten dənderimen qorektený úshin qaptap ushyp keletin. Qomaǵailyǵy sonsha, tətti dənge qunyǵyp ketip kúpti bop qalady da, aǵash basynan jerge top etip qulaidy. Syryn bilmeitin adam ólip qalǵan eken dep oilaýy múmkin. Biraq, ol tiri. Dənekke túiilip demi jetpei jerge qulady. Səlden soń kishkentai ǵana asqazany úzdiksiz jumys istep, tal qorekti jyldamdata qoryta bastaidy, uzamai qus esin jinap qaita usha jóneledi. Əsirese, balapan samyrqustar toiǵanyn bilmeidi.

Samyrqus kelse sən keledi,

Samyrqus kelse ən keledi.

Myrzashól qazaqtarynyń «Qarasha topar aiaq súiretilgen, Kiredi jylan inge iretilgen» deituǵyn kezi bul. Basqa aimaqtarda jylan inine qyrkúiek óte-aq kirip alýy múmkin. Jylannyń ýy shoqtai, qany muzdai. Onyń dene qyzýy syrtqy ortanyń qyzýyna bailanysty. Kún ysysa ol, babyna keledi, ýy kúsheiedi, aýa salqyndasa kerisinshe əlsireidi. Bul aida kún qyzýy bar bolǵany 15 dərejede bolsa jylan jutqan asyn qoryta almai, əlsirep jatady, al 10 dərejede ǵana bolsa əreń qozǵalady, 2-3 ǵana dəreje jylyda iretilip, belin jaza almai jatyp qalýy əbden múmkin, kún jazataiym 4-6 dərejege sýytsa sereiip qatyp qalýy kədik. Budan jylan tek kún ystyqta ǵana ómir súredi eken degen toqtam shyqpaýy kerek, shamadan tys ystyq ta ol úshin qaýipti. Mysaly, ǵalymdar 43 dəreje ystyqta kún kózinde qal- ǵan jylandardyń jappai qyrylǵanyn baqylaǵan. Myrzashól demekshi, bul aimaqta keshegi keńes zamanynda maqta jinaý naýqany qarashanyń orta shenine deiin jalǵasatyn. Bul iske jappai jumyldyrylǵan mektep oqýshylary oqý baǵdarlamalarynan kóp artta qalyp keldi. Nətijede bilim sapasy tómendeitini daý týdyrmasa kerek. Búginde maqta jinaýǵa «jappai jumyldyrý» ədisi joq. Ońtústik diqandarynyń arasynda «qyryqpa qaýyn» atalatyn qaýyn túrimen (El arasynda «Dúniiada shyryn qaýyn qyryqpa deimin, Qyryqpańyz júdə unamdy jurtqa deimin, Qyryqpańyz syqpańyzben taiar bolsa, Ne bopty ushyrardai jutqa deimin» deituǵyn óleń bar) «qara darbyz» nemese «kúz tarbyz» deituǵyn qarbyz túrin de osy kezde jinai bastaidy. Bul ekeýin jer emip ósken aǵaiyndar ainytpai, buzbai saqtap kelip jańa jyl meiramynda dastarhan məzirine qosady. Təshkenniń Alai bazarynda ózbek aǵaiyndar osy eki sortty naýryz meiramynda da satyp turady.

Jiyn-terimniń tolyq aiaqtalar kezi osy kez. Kóne Rim qaǵanatynda, tipti odan arǵy Vavilon elinde de qarashany «salyq aiy» dep atapty. Nege degende, naýqan aiaqtalǵannan keiin túsim-paida, ziian-shyǵynnyń esep qisaby bezbendeledi emes pe? Abai «Qarashada ómir tur, Toqtatsań toqsan kóner me, Arttaǵy maida kóńil júr, Jalynsań qaityp keler me?» deidi. Kúz kelse adam nege osy oishyl bop ketedi ek- en degen saýalǵa eshkim jaýap bergen joq. Eń bastysy, kisiniń ózine qoiar suraǵy kóbeiedi. Kóbeigen saiyn jaýap tabylmaidy. Abai aitpaqshy, jalynsań da. Shynyńyzdy aityńyzshy, solai emes pe?

JELTOQSAN

Ábilhan Qasteevtiń “Jeltoqsan. Jańaózen” atty aiaqtalmai qalǵan  sýretter toptamasynyń eskizderi onyń Almatydaǵy mýzei úiinde saqtalǵan. Akvareldik jumystar.

Jeltoqsan saiyn sol sýretterdi qaita bir kórip shyǵý ádetke ainalǵaly qashan. Kórgen saiyn Baironnyń “Manfredindegi” bir joldar jadymda jańǵyrady. Ony sózimniń sońynda aitamyn. Ataqty sýretshi atalmysh toptamasyn 1986-jylǵy Jeltoqsan oqiǵasynan kóp jyl buryn, 2015-jylǵy Jańózen qyrǵynynan da kóp jyl buryn salǵan. Ne uqsastyq bar? Ne biriktirip tur bul qaiǵyly kúnderdi? Qáne, bajailap bir qaralyq.

Jańaózen. Jeltoqsan. Yzaly kún yzǵyryǵy óńmenińnen ótip qutyryp tur. Qaiǵyly emes, qaraly emes. Sharshańqy da emes, sharasyz da emes. [Ekibastan, shat shadyman shaqtar týraly áńgime bolýy da múmkin emes]. Yzaly. Nege yzaly ol? Qaraqoshqyl álem qarǵanyp turǵan sekildi. Jylap turǵan joq. Boldyryp ta turǵan joq. Aiqailamaidy, daýys salyp eńkildemeidi de. Qarǵap tur.  Kimdi qarǵap tur ol? Qazir sálden soń kún tutylatyn syqyldy. Oidy qyrǵa, qyrdy qurdymǵa qýardai sýyq jel azynaidy. Qoiny qonyshyńnan ótip, jyly deneńe ápsátte jylan kirip ketkendei jiyrylasyń. Kiim qamsaý emes. As azyq emes.  Sál myzǵyp almaqqa jantaisań janyń murnyńnyń ushyna kelip qaita atyp turasyń. Qatar kele jatqan kisiniń júzin kórmeisiń. Sebebi ol da sendai basqa jaqqa qarap tur. Qaida deisiz be? Aspanǵa. Aspanda qudai bar, ol ádiletti dep sengendikten.

Meniń erkimde bolsa bul sýretke  “Aspany joq qala”dep at qoiar edim.

Bizdiń aýyldaǵy  poshtanyń  dálizinde qaidan, qashan, qalai kelgenin eshkim de bilmeidi, bir sýret japsyrýly turatyn. Eski bir jýrnaldyń ishki aiqarma betine basylǵan túrli tústi sýret. Kórgen saiyn zárem ushýshy edi.  Keiin bildim, bul Titsiannyń “Lavrentii áýlieniń azap keshýi”degen jumysy eken. Tiri adamdy laýlap janǵan oshaqtyń ústine shalqasynan tastap shyjǵyryp jatyr, ol azdai qyzyl jeńsiz [álde, qyzyl shápkili me?] kigen bireý álginiń  baýyryna  aiyr bas qara temirdi kúshtep tyǵyp tur. Ókpe baýyryn biteýlei  sýyryp almaqshy. Qulaǵynda syrǵasy jyltyraidy. Qul ǵoi demek. Uzaq qarasań sol bir qul, birneshe qyzyl jaǵaly jendetterge ainalyp ketedi. Belinde qanjar. Arǵy jaǵynda temir dýlyǵaly bireý tur, bet aýyzy kórinbeidi. Otqa tiridei qaqtalǵan kisi qulyndaǵy daýysy quraqqa shyǵyp shyńǵyrady.  Nege dúr, men osy sýrettegi adamdardy bir úidiń kisileri dep oilaitynmyn. Aǵaly inili. Bir atanyń balalary sekildi kórinetin. Bet aýzyn tumshalap alǵan  aǵasy jurtty bir birine aidap salyp tiridei órtep, óltirtip jatyr. Ózi tasada qalmaqshy. 

Keiin men álemniń kóptegen mýzeilerin araladym. Orta ǵasyrlardaǵy Eýropa qyl qalam sheberleriniń shirkeý bezendirmelerin,  Injil hikaialaryn, Isa paiǵambardyń ajalyn, aqyr zaman azaptaryn beinelegen sýretteriniń eshqaisy da bala kezde kórgen álgi eki sýrettei áser etpedi. Biraq Ábilhan aqsaqaldyń janymdy budan da  beter túrshiktiretin “Jeltoqsan. Jańaózen” atty sýreti baryn men ol kezde bilmeppin. “Jeltoqsan saiyn jetim bop, Bir jylap alar júrek bar”desek, bul da osy aida týǵan joldar. Kúnder óter, ailar, jyldar óter, jańa ǵasyrlar keler. Qazaq balasy Jeltoqsandy umytar ma eken? Umytsa onyń nesi qazaq?

Ábilhan aqsaqaldyń mýzeiinen osyndai oi qushaǵynda shyǵasyz.

Sol Almaty, sol ózen. 

Jer dúnie túnde jaýǵan qardan soń alys joldan sharshap kelip bir sát qalǵyp ketken atasynyń uiqysyn buzyp almaiyn degen baladai demin ishine tartyp tyna qalǵan. Tóńirek appaq-aý, appaq. Tek buta basyna ilinip qalǵan bir japyraq qyzyl matadai bop ár jerden sýyqtorǵai kórinedi. Kip-kishkentai bop alyp “mal tapqysh”. Myna qalyń qarda endi qaitaiyn dep qus bitken abdyrap turǵanda sýyqtorǵai qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, ushtany  úieńki men ushqatty basyp qalǵan qardy saý etkizip jerge bir-aq tógedi. Tógedi de kúzden qalǵan dánekterdi, búrshik-búrlerdi taýyp jei bastaidy. “E, eńbek etseń bul kúzde de jem tabýǵa bolady eken ǵoi” degendei tórt túlik mal qimaidy.

Qyrǵaýyldyń balapandary áldeqashan qaraqanattanyp, shyrǵanaqqa qona bastaǵaly qashan.

Ásemshymshyq ánge basady.

Shekildek qaiyńnyń “syrǵalaryn” julqylai bastaidy.

Munyń bári dán-dánekpen qoretenetin qustardyń áreketi. Al jaz boiy qurt-qumyrsqa jep kún kórip kelgen qanatty dostarymyz qaitedi eken. Orystyń bir maqaly “jorǵalaý úshin jaralǵandar ushýǵa jaramaidy” deidi. Beker. Dana tabiǵat óz perzentterin óltirip almaý úshin “qaita qubra” bataidy. Mysaly, tentekqus dereý ósimdik dánin izdeýge kóshedi. Izdeýge kóshkende, ol jaz boiy “kókaldy qýyp, gólaittai” bermei, tyrnaǵyna ilingen úieńki men jóńkeniń, jańǵaq pen shieniń dánderin ózi biletin aǵash qýystaryna tyǵa bergen. Erteńgi kúnin oilap erte bastan qamdanǵan kánigi sharýadai búginde onyń jaǵasy jailaý, tósi qystaý. Eshteńeden kemdik kórer emes. Saryshymshyqtar da solai. Jazda qýys-qaltarysqa ákep qyzdyń jiǵan júgindei qaz-qatar jinap qoiǵan ósimdik dánderimen qatar qatyp semip qalǵan shybyn-shirkei, qurt-qumyrsqalardy birden qylǵytady.

“Qansonarda búrkitshi shyǵady ańǵa, tastan túlki tabylar ańdyǵanǵa” deidi Abai atamyz. Túlkiniń ańshy bitkendi erekshe eliktiretin kezi osy kez. “Túlki túginen jazady” deidi halyq. Áste bul o basta, qate aitylǵan maqal. Olai deitinimiz, túlki tamaq izdep jortýylda júredi. Kúzdegidei órip júrgen tyshqan joq. Balapan qustar áldeqashan eseiip, jyly jaqqa ushyp ketken. Sodan “túlkideiin tún qatyp” deitin kúnder bastalady. Túk tappaǵan soń jazǵan túlki jańa jaýǵan qarda iz kesedi, sol kezde qyran, búrkittiń, ushqyr tazynyń ne beren myltyqtyń qaraýylyna iligedi.

Borsyq, qundyz, tiin qysqy uiqyǵa bas qoiǵaly qashan. Ras, qys jaily bolǵan jyldary tiin kópke deiin “kóz ilmeidi”. Sonyń bir mysaly, tóbeńde lashyn ainalady. Tómennen qarap turyp osy qusty bashqurt aǵaiyndardyń “sápsáń” deitinin oilaisyń. Bul bizdiń tilge aýdarsaq “shapshań” iaki “jyldam, tez” degeni emes pe? Orystar bashqurttardan úirendi me eken, bul qusty “sapsan” deidi. Kenet lashyn quldilai bastaidy. Ne kórdi eken? Bir qarasańyz kózge iliner eshteńe joq. Sóitsek, túietaily betkeige japa-tarmaǵai ósken qalyń shyrshanyń butaqtarynda eki tiin oinap júr eken. Jyrtqyshtyń qanat sýsylyn estigen mezet ekeýi de jyp berip aǵashtyń qýysyna kirip ketti. Saýysqan úrkip ushty. Bul neden qoryqty  eken, bul kimge kerekpin dep oilaidy eken

22-jeltoqsan jyldyń eń qysqa kúni. Kózdi ashyp jumǵansha qas qaraiady, astronomiialyq turǵydan qystyń bastalar kúni osy kún. Biraq, dál biylǵydai jáili qys qashan boldy eken?! Qudai taǵala uzaǵynan súiindirgei, mai tońǵysyz jyly kúnder tym uzaqqa sozyldy. Jeltoqsannyń basynda tórt-bes kún táýlik boiy sýytty, biraq ol uzaqqa sozylmady Biraq, halyq boljamdaryna sensek, qys jyly bolsa, keler jaz jáisiz keledi. Sonda bizdi jańbyrly, naizaǵaily sýyq jaz kútip tur ma? Sengim kelmeidi.

Jeltoqsan – qusy kóp ai. Tarihqa kóz salsańyz, bul aida neshe bir uly oqiǵalar bolǵan. Biz úshin bul ai 1986 jyly qazaq jastarynyń kóterilisimen qymbat. Bul qozǵalań týraly da sońǵy kezde ártúrli alypqashpa áńgime kóp. Saiasat júrgen jer – lań. Lańsyz, daý-damaisyz, taza ómir súrýge bolmas pa, toba? Mysaly, Ana-Tabiǵat sekildi.

“Qys qystyǵyn qylmasa, jaz jazdyǵyn qylmaidy” deidi el.

Aiyr qalpaq aǵaiyndar jeltoqsandy beshtin aiy, keibir derekterde úshtiń aiy deidi. Jeltoqsannyń sońǵy onkúndiginen[ qazaqsha bul kez kúnniń qysqy toqyraýy] bastap týý sonaý aqpannyń basyna sheiingi aralyqty qyrǵyzdar  qyryq birdiń shildesi dep ataidy.  Qyryq birdiń shildesin on onbes kúnge jikteidi, sonda  “Temir aiaz”, “Múiiz aiaz” jáne “Kiiz aiaz” deituǵyn úsh bólek kúnder tizbesi shyǵady. Eń qatal qys jeltoqsannyń sońy, qańtardyń basy iaki “temir aiaz” dep sanaidy. Keshege deiin malmen birge ańshylyqty ata kásip kórip kelgen kórshimiz jeltoqsandy  “Taý teke aiy” nemese “teke burqyldaq ”dep te nyspylaidy. Qyrǵyzben qatar kóship, qabat qonyp júretin  bizdiń dýlat, shapyrashtylar da “teke burqyldaqtyń aiy jeltoqsan” deitinin talai etnograf jazyp qaldyrǵan. Halyq tanymy boiynsha  bul aida  taý teke tasta oinaqtap, tún ortasy aýa, iaki Úrker bata   kúiti kelgen taý eshkilerdi shashaý shyǵarmai úiirip ustaidy.

 Qyrǵyz baýyrlardyń aýyz ádebieti  tabiǵat qubylystaryna orai shyǵarylǵan dúnielerge óte bai. Sonyń biri jumbaqtar. Ony tabyshmaq deidi. Tekeniń jaraityn kezi men sasai bop aryqtap, boldyryp qalatyn bir jumalyq “óttiń dáýren” qysqa mezgilin tuspaldaǵan bir “tabyshmaqty”  qazaq óleńiniń iirimine salsaq, shama shama mynadai shýmaqtar shyǵýy múmkin:

Aiyr, aiyr aiyr taý, Aiyr saqal qart eken, Úigen tasty  aiyrǵan, Úiirlep bult qaiyrǵan, Ala shapan kim desem, Ala at mingen sart eken. Qatyn kórse  tura qap, Qaiyrylatyn salty eken, Paiymynan ápsátte  Aiyrylatyn salty eken, Kúshin sarqyp, belinen, Maiyrlatyn salty eken, Bes ai kútken bazaryn, Bes minótte  tarqatar,  Aqyly azdaý halyq eken.

Qara at mingen kim demes, Qara saqal sart eken, Qima tastan sekirgen, Qimyly da shalt eken, Alty ai jiǵan aqshasy, Alty kúnde tárki eken.

Jalt jalt etken, jalt etken, Tastai berik múiizi Tasty soqsa sart etken,Tasty soqsa tasyrqap, Kóziniń oty jarq etken. Jeti ai jiǵan jilik mai, Jeti kúnde sarp etken.

“Teke burqyldaqqa” bailanysty aitylar taǵy ańyzda  kúshi tasyp, tastan tasqa ushyp sekirip oinap  júrgen jas tekeni kórgen kári eshki  “kandyn koinýnda qaltyrap jatqancha, kýldýn koinynda kýtyryp jat” [“hannyń qoinynda qaltyryp jatqansha quldyń qoinynda qutyryp jat”] dep shybyshtardy kári tekeniń kózin ala bere  úiirden bólip taýǵa aidap salady mys. 

...Ábilhan Qasteev aqsaqaldyń “Jeltoqsan. Jańaózen”atty toptamasyn kórgende Baironnyń “Manfred” poemasyndaǵy nahaqtan ólgen ananyń qarǵysy  eske túsedi, ony sóz sońynda aitam dedim ǵoi. Mine, sol qarǵys: [aýdarǵan jas aqyn Aibol Islamǵaliev] “Túnderiń uiqysyz ótsin jáne meniń muńly beinem seniń haram janyńdy, qanysher júregińdi  máńgi torýyldap, basyń azaptan arylmaǵai... Sol eldiń elesi seniń tozaǵyna ainalsyn, qara bet!”

Esenǵali Raýshanov