ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ جىل مەزگٸلدەرٸ

ماۋسىم

جاز بولسا جارقىراعان كٶلدiڭ بەتi,

كٶگەرiپ تولقىندايدى الىس شەتi.

دiرiلدەپ تولقىن باسقان مٶلدiر سۋىن,

شايقايدى جاس بالاداي جەلدiڭ لەبi.

حالىق ەنi “ياپىر-اي” 

ناچيناەتسيا پورا پرەلەستنىح وبلاكوۆ

ي. بۋنين

تابيعاتتا ەنسiز, جىرسىز مەزگiل بولمايدى. جىل ون ەكi ايدىڭ قاي-قايسىنىڭ دا ٶزiنە تەن ەۋەنi, ٶزiنە تەن بوياۋى, ونى ايتاسىز مiنەزi بار. بۇل — داۋ تۋدىرماس اقيقات. دەگەنمەن, ۇزاقتى كٷن بiر تىنباي ون ەكi پەرنە, قوس شەكتi بەزiلدەتiپ كٷي تٶككەن دەۋلەسكەر دومبىراشىنىڭ دا بiر ۋاق ماڭداي تەرiن سٷرتiپ, مامىراجاي قالىپقا تٷسiپ دەمالاتىن سەتi بولادى ەمەس پە — ٶنەرپاز تابيعاتتىڭ سونداي بiر سايابىر تابار مەزگiلiن كٶرگiڭiز كەلسە — ماۋسىم ايىنداعى ورمان-توعايعا كەلiڭiز.

ون ەكi ايدى ون ەكi اعايىندى جiگiتكە تەڭەپ, ەرقايسىسىنا ات قويىپ, ايدار تاققىمىز كەلدi دەلiك. ماۋسىمدى قالعان ون بiر اعايىنىنان بٶلiپ الىپ “سەنiڭ اتىڭ — ٷندەمەس” دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس پە ەكەن?! بۇل كەزدە ٷش اي بويى ٷزدiك-سوزدىق  كەرۋەن تارتىپ كەلەتiن قاناتتى دوستارىمىزدىڭ بەرi دە كەلiپ بولادى. ەڭ سوڭعى لەكتە ورالاتىن سارعالداقتىڭ مىسىقشا ميياۋلاعانىن نەمەسە يت تۇمسىعى ٶتپەس قالىڭ جىنىستىڭ اراسىنان كٶكەكتiڭ شاقىرعانى قۇلاققا بiرتٷرلi توسىن ەستiلۋi كەدiك. نەگە دەسەڭiز, كەشە عانا كەڭ توعايدى كەرەمەت ەۋەندەرiمەن باسىنا كٶتەرiپ شۋلاپ جاتقان قۇستار ٷنi بٷگiندە پىشاق كەسكەندەي ساپ تيىلعان. تiپتi, تٷنi بويى جاعى سەمبەي, قىرىق قۇبىلتا ەن سالاتىن بۇلبۇلدىڭ داۋسى دا ەستiلمەيدi, انا بەتكەي مەن مىنا بەتكەيدiڭ اراسىن ەنمەن جالعاعان قاراسايراقتىڭ دا قاراسى كٶرiنبەيدi. تاڭشىمشىق قايدا? ناۋرىزەك شە? ٶزiم دەپ كەلگەن توعايىڭ بiر تٷرلi ٷنسiز قارسى الادى.

— شىقپاي-اق قويسىن اعام دەپ الدان,

قالماعان كٶڭiل بۇل كiمنەن.

باسقاسى مەيلi-اۋ, ساعان نە بولعان

بالا كٷنگi دوس, بٷلدiرگەن,—

دەگەن  نازدى قاي قۇسقا باعىشتاساق ەكەن?!

الدا-جالدا تاۋعا شىعا قالساڭىز, تاڭ الدىندا ۇشپا شىڭنىڭ باۋىرىنان ۇلاردىڭ ٷنiن عانا ەستۋiڭiز مٷمكiن, اۋىق-اۋىق جالت ەتiپ تاۋقۇدiرەت ۇشىپ ٶتەدi.

ماۋسىمنىڭ “ٷندەمەس” اتالاتىن سەبەبi — بۇل قۇستاردىڭ ۇياباسار مەزگiلi. قۇداي تاعالا ادام بالاسىنا جەر بەتiندەگi تiرشiلiك اتاۋلىدان بٶلە-جارا, ارناپ-اتاپ ەرەكشە سىي بەردi, ول — ادامنىڭ اقىل-ويى, ساناسى دەيدi ەكەن ەسكi سوپىلاردىڭ ريسالالارىندا. راس. بiراق, سول اقىل مەن سانانىڭ قۇستاردا جوعىنا كiم كەپiل بولا الار ەكەن?! ۇياباسار مەزگiل باستالىسىمەن ولاردىڭ اتالىقتارى “ەركەك توقتى — قۇرباندىق” دەگەندەي ۇياسىن قورعاشتاپ, ماڭىنا ايبات شەگiپ, اينالا ۇشىپ جٷرەدi. بەلكiم, بۇل ولاردىڭ ەڭ باقىتى سەتتەرi بولار. كٷنiمەن, تٷنiمەن ۇياعا جەم تاسيدى. سارىاۋىزدارى سۇمدىق اشقاراق. قازاق قارىنى اشقانىن نەمەسە قانى كەۋiپ شٶلدەگەنiن “بالاپانداي شٷيكiلدەدiم-اۋ” دەگەن تەڭەۋمەن بiلدiرەدi. ويىن, دۋمان, قىزىقتىڭ بەرiنەن باز كەشەدi. “كٶگالدى قۋىپ گٶلايتتاعان” (اباي) شاقتار الىستا قالدى. اتالىق قۇستىڭ ەڭ باستى ٶنەرi — ەنشiلiگi بولسا (انالىق قۇستار, ەدەتتە ەن سالمايدى) ول بولاشاق ۇرپاق قامى ٷشiن بۇل ۋاقىتتى ول ٶنەرiن دە “قۇربان” ەتەدi. كٶنەدi ول ٷنسiزدiككە. قينالسا دا كٶنەدi. بۇل — سەرiنi سەمسەرiنەن, سۇلۋدى سىرعاسىنان, جٷيرiكتi شابىسىنان ايىرعانمەن بiردەي ەمەس پە, تەڭiرiم-اۋ? ال ەندi وسىدان كەيiن قۇستى اقىلسىز نە ساناسىز دەۋگە قالاي اۋزىڭ بارادى?

تابيعاتتا ادام تاڭ قالاتىن نەرسەلەر كٶپ. ەدەتتە, قاي-قاي قۇستاردىڭ دا ەركەگi ەرەكشە سەندi, تٷرلi-تٷستi قاۋىرسىندارى كٶز جاۋىن الىپ الىستان كٶرiنەدi, ال مەكيەنi بولسا بەتەگەدەن بيiك, جۋساننان الاسا, سۇرعىلت,  سۇرىقسىزداۋ بوپ كەلەدi. تٷرiك عالىمى حارۋن ياحيا مۇنىڭ سەبەبiن اتالىق قۇستاردىڭ قاۋiپ-قاتەرگە بiرiنشi بوپ باس تiگۋگە جارالعانىن ياكي جوعارىدا ايتقان “ەركەك توقتى — قۇرباندىق” دەگەن پرينتسيپپەن ٶمiر سٷرەتiنiن جازادى. قۇستاردىڭ بۇل قاسيەتi اتاقتى الفرەد برەم, ە. س. تومپسون, يۆان تۋرگەنەۆ, ۆيتاليي بيانكي, م. پريشۆيندەردi دە تاڭ قالدىرعان.

“قاناتىڭمەن قورعاي جٷر” دەيتiن انا تiلەگi وسىندايدا ويعا تٷسەدi. سٶيتiپ ۇيانى اتالىق قورعايدى, اتالىق  قۇستاردى قۇداي قورعاپ جٷرگەي-داعى.

قۇستاردىڭ ۇياسى — ٶزiنشە بiر ەلەم. بۇل ەلەممەن العاش تانىسۋدىڭ سەتi دە وسى ماۋسىم ايىندا تٷسپەك. بۇعان دەيiنگi مامىردا ۇيا سالاتىن قۇستار از, بۇدان كەيiنگi شiلدەدە قۇس ۇياسى, كٶبiنەسە كٶشكەن جۇرت, ەسكi قونىس. سول ۇيالاردىڭ كەيبiرەۋiنە توقتالا كەتەلiك:

ۆيتاليي بيانكي قۇس ۇيالارى تۋرالى “لەسنايا گازەتا” كiتابىندا بىلاي دەپ جازادى:

“ەڭ كiشكەنتاي ۇيا — سارىباس شىمشىقتىڭ ۇياسى. ويماقتاي دەگەن تەڭەۋ وسى ۇياعا لايىق شىعار.

ەڭ قاراپايىم ۇيا — جىلقىشى مەن تەنتەكقۇستىڭ ۇياسى, بۇل ەكەۋi كٶپ ەڭبەكتەنبەي-اق قۇمدى جايمالاپ جۇمىرتقاسىن تۋا بەرەدi.

ەڭ ەدەمi ۇيا — سارىقاس تورعايدىڭ ۇياسى. ول ۇياسىن قايىڭنىڭ بۇتاعىنا iلiپ توقيدى.

ەڭ جەيلi ۇيا — ۇزىنقۇيرىق سارىشىمشىقتىڭ ۇياسى”.

سول ۇيالارعا ٷڭiلiپ كٶرسەك شە?

كەدiمگi قارلىعاش ۇياسىن كٶبiنە ٷيدiڭ ماڭدايشاسىنا سالاتىنى بەلگiلi. ونىڭ جۇمىرتقاسى 5-تەن اسپايدى. ۇزىنقانات قارلىعاش بولسا 2—4 جۇمىرتقا تابادى. بەبiسەك 10—13 جۇمىرتقا, كٶكقارعا 2—7 جۇمىرتقا, تەنتەكقۇس 2 جۇمىرتقا, ەمەنتۇمسىق 2—7 جۇمىرتقا, قۇرالاي 3—7 جۇمىرتقا تابادى. كٶپتەگەن قۇستار جىلىنا ەكi رەت بالاپان ٶرگiزەدi.

ادامداردىڭ مۇنىسىنا راحمەت — جازدا اڭ اۋلاۋعا قاتاڭ تيىم سالىنادى. قۇس بالاپانىن, قوڭىر اڭ لاق-قودىعىن ٶرگiزگەنشە اڭشى بiتكەن قۋ نەپسiسiن تەجەيدi. ال بۇرىنعى زامانداردا مۇنداي زاڭ بولماعان كٶرiنەدi. مىسالى, ورىس جازۋشىسى ي. تۋرگەنوۆتiڭ “اڭشىنىڭ جازبالارى” اتتى شىعارماسىن قاراپ وتىرساڭىز (“مالينوۆايا ۆودا”, “ بەجين لۋگ”, “كوسيان س كراسيۆوي مەچي”, “بيريۋك, ت.ب.”) شiلدەنiڭ مي قايناتار ىستىعىندا دا مىلتىعىن اسىنىپ,  دالا كەزiپ اڭ اتىپ جٷرگەن ورىستاردى كٶرەمiز. قازاق تا قالىسپاعان سەكiلدi. اباي جاز تۋرالى ٶلەڭiندە بىلاي دەيدi:

مىلتىق اتقان, قۇس سالعان

جاس بوزبالا بiر بٶلەك

سۋ جاعالاپ قۋتىڭداپ, — دەيدi.

دەگەنمەن, ماۋسىمدى “ٷندەمەس اي” دەپ شورت كەسكەن تاعى دا دۇرىس ەمەس سەكiلدi.  كەرi ەمەننiڭ نەمەسە “تەسiك ٶكپە” قاراعايدىڭ تۇسىنان ٶتiپ بارا جاتقاندا ەلسiز بiر دىبىستى قۇلاعىڭىز شالۋى ەبدەن مٷمكiن. بۇل — اشقاراق بالاپانداردىڭ تاماق سۇراپ ”قىلقىلداعانى” نەمەسە تال بەسiك-ۇياسىن تارسىنىپ ۇشىپ كەتۋگە ۇمتىلعانى. دەمەك, ٶمiر جالعاسۋدا. ات تۇياعىن تاي باسىپ, العا قاراي, الىس جاقتارعا قاراي تالپىنعانى. ٶمiر سٷرۋدiڭ قانداي عاجاپ لەززات ەكەنiن بiلسەڭiز عوي, شiركiن.

بۇرىنعى قازاقتىڭ قارا ٶلەڭi:

ماۋسىم-مامىر ەندەشە ماۋسىم-مامىر,

ەل قونادى جايلاۋعا ابىر-سابىر,— دەيدi.

ەلبەتتە بۇنى اتىراۋ-التاي اراسىن الىپ جاتقان بايتاق دالانىڭ قاي  بۇرىشىنا دا تەن “ابىر-سابىر” دەسەك قاتەلەسەمiز. مەسەلەڭكي, وڭتٷستiك, وڭتٷستiك باتىستىڭ قازاعى ەگiنiن ەگiپ بوپ, جايلاۋعا كٶشەتiنi جاس تٶلiن ٶرگiزiپ شٶبiن ورىپ, شٶمەلەسiن ٷيiپ مەز-مايرام بوپ جاتسا, سولتٷستiك, ورتالىق ٶڭiرلەردە جاز ەندi-ەندi كەمەلiنە كەلiپ, كەرتورىسىنا مiنە باستايدى. التايدىڭ تابيعاتى مٷلدە باسقا. الاتاۋ, تالاس الاتاۋى, قاراتاۋدىڭ ەمشiلەرi دەرiلiك شٶپتەرiن جيىپ-تەرiپ, كەپتiرiپ السا, التايدىڭ شٶپشiلەرi ەلi تاۋعا شىققان جوق. جىل ون ەكi ايدىڭ ەر قايسىسىنىڭ ٶزiنە تەن بوياۋىن تٷستەپ كٶرسەك شە? وڭتٷستiك قازاعى ماۋسىمنىڭ تٷسi قىزىل كٷرەڭ دەر ەدi, ال التاي ەلi, قىتاي قازاعى بولسا “جاسىل شاپان ماۋسىم-اي, ساعىندىرعان داۋسىن-اي, سەۋلەم” دەپ ەندەتكەن. مۇنىڭ-داعى سەبەبiنە ٷڭiلسەڭiز, تابيعات — انانىڭ تاڭقالدىرار تاماشا قاسيەتتەرiنە تاپ بولاسىز. گٷلدiڭ, شٶپتiڭ, اعاشتىڭ جىلىنا بiر كەلەتiن توي-دۋمان كەزi — ماۋسىم ايى. بiراق, سوڭعى جىلدارى تابيعات تا سان قۇبىلىپ, ٶز “جۇمىس كەستەسiن” بۇزىپ الىپ جٷر. ەدەتتە, ماۋسىمنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلiگi بۇل ايدىڭ ورتاسىندا (ناقتىراق ايتساق, ون بەسi, ون التىسىندا) يتمۇرىن گٷلدەيتiن. حالىق كٷنپاراقتارىنىڭ قاي-قايسىسى دا بiرiنiڭ اۋزىنا تٷكiرiپ قويعانداي وسى جەيتتi قايتالاعانمەن, بيىل يتمۇرىن ون بەس-جيىرما كٷن ەرتە گٷلدەدi, دولانا دا سولاي. بۇل — ٶتكەن مامىر ايىنىڭ كٶز اشتىرماس جاۋىندى-شاشىندى سالقىن كەلگەنiنە قاراماستان بولعان جەيت. جولجەلكەن مەن شەيقۋراي پiسiپ تۇر, باق-باق باسى دا ەرتە تولدى, گٷلكەكiرەك تiپتi بiتiك ٶسiپتi. كەلەسi شiلدە ايىن ۋكرايندىقتار “ليپiن” دەيدi. ونىسى بۇل ايدا ليپا — جٶكە اعاشى گٷلدەيدi دەگەنi. ال بiزدiڭ الماتىدا جٶكە گٷلدەگەلi قاشان. وسى ايدىڭ اياعىنا شەيiن, بۇيىرسا, تاۋعا بiتكەن جٶكەلەر دە گٷلدەپ بiتەر دەگەن ٷمiت بار. ەدەتتە بيiككە بiتكەن ٶسiمدiكتەر ەتەكتەگi ەگiسكە  قاراعاندا بiر-ەكi جۇما كەش پiسەتiنi ەلiمساقتان بەلگiلi. قاراعاي مەن شىرشا بيىلدىققا تۇڭعىش رەت دەن بايلادى. جاسميندi قازاقشا جۇپار نە اقجۇپار دەيمiز. تٶلەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ:

اقجۇپار اڭقىپ, بۇرقىراپ ازون تاراعان,

بارسىڭ سەن جازدىڭ جاڭبىرىندا اپپاق بوراعان,— 

دەيتiن ٶلەڭiندەگi اقجۇپار, سول جاسمين. ول دا بيىل ەرتە گٷلدەپ كەتتi. يسi دە ەرەكشە بولدى.

بۇرىنعىنىڭ ادامدارى جوعارىدا ايتقانىمىزداي جازدىڭ باستالۋىن يتمۇرىننىڭ گٷلدەگەن كٷنiنەن باستاسا, فەنولوگتار شەڭكiش گٷلدەگەن كٷندi جازدىڭ العاشقى كٷنi دەپ ەسەپتەگەن. بيىل كەشەگi قالىڭ جاڭبىردىڭ ارا-اراسىندا ەكەۋi دە گٷلدەپ كەتتi, بiراق قارا نٶسەردiڭ استىندا بٷرسەڭ قاققان ورمان-توعايعا جاز كەلدi دەپ قالاي ايتۋعا بولادى?! ال استرونومدار ماۋسىمنىڭ ياكي جازدىڭ كەلۋiن جاڭا ايدىڭ 20—22 جۇلدىزىنان باستاپ ساناعان. “ٷندەمەستiڭ ايى”, “تىنىشتىڭ ايى” دەسەك تە  ماۋسىمنىڭ دا جۋاس قاشاعان بوپ جىندىسٷرەيلەنiپ الاتىن كەزدەرi بار. 1998 جىلعى 21-ماۋسىمداعى قارا داۋىل حالىق شارۋاشىلىعىنا قانشا زييان كەلتiردi, 1904 جىلعى 29-ماۋسىمدا تۇرعان قاتتى جەل جٷز جىلدىق ەمەندەردi تومارىمەن قوپارىپ, ٷيلەردiڭ تاس-تالقانىن شىعارعان, 1934 جىلى 20-ماۋسىمدا Iلە الاتاۋىندا بiر تەۋلiكتە 90,2 ميلليمەتر جاڭبىر جاۋعان, ەسەنتاي تاسىپ سەكۋندىنا 31 تەكشە مەتر سۋ اعىزعانى تۋرالى تاريحي مەلiمەتتەر قاعازعا تٷسكەن.

1979 جىلى 19-ماۋسىمدا ورتا تالعار ٶزەنi ارناسىنان اسىپ, جولىنداعى ٷي-جەي, قورا-قوپسىلاردى جۇلىپ ەكەتكەنiن بiلەمiز. سەل تاسقىنىنىڭ كٷشتiلiگi سونشا, ٷيلەردiڭ iرگەتاسىنا شەيiن قوپارا اعىزىپ, ونداعان شاقىرىمدارعا اپارىپ تاستاعان.

قۇداي بەتiن اۋلاق قىلسىن, 1887 جىلعى ۆەرنىيداعى 9—10 باللدىق جەر سiلكiنiسi دە وسى ماۋسىم ايىندا تiركەلگەن بولاتىن.

دەسەك تە ٶز باسىم وسى ايدى قازاقتىڭ ايى دەر ەدiم. نەگە دەسەڭiز, اسىپ تا, تاسىپ تا كەتپەيدi, جۋان ورتا, جۋاس اي. اڭىزاق اپتابى دا جوق, سوقپاسى دا جوق, بiرقالىپتى, ورنىقتى اي.

كٷننiڭ ۇزارعانى كەدiمگiدەي-اق بiلiنەدi.

تاڭەرتەڭگiلiك شٶپ باسىنا تۇنعان شىق قاتار-قاتار تiزiلگەن تٷيiرشەك لاعىلدارداي جىلتىرايدى. حالىق ەمiندە اياقتىڭ اۋرۋى, بالتىردىڭ سىزداۋى قويسىن دەپ, تاڭعى شىقتى جالاڭاياق كەشەتiن بولعان, ٷلكەن كiسiلەر كٶزiن شەل قاپتاسا وسى شىقپەن جۋعان, اسقازان اۋرۋىن ەمدەگەندە تاڭعى شىقتى ۋىسىنا تولتىرىپ اشقارىنعا دا iشكەن. ەسiرەسە, تٷيمەداق پەن بەدەگە تۇنعان شىقتى تاڭ الاگەۋiمدە باقىرمەن جيناپ جٷرەتiن ەشمiلەردi تالاي كٶردiك. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا تٷنگi شىقتى — باق-باق باسىنان, تاڭعى شىقتى اي جاڭارعاندا iشكەن پايدالى كٶرiنەدi. شىق بۇل ايدا مول تٷسسە — ەگiن بiتiك ٶسەدi دەپ ەسەپتەيدi.

حالىق ەمi دەمەكشi, ماۋسىمدا جەر-دٷنيە تەگiس گٷلدەپ بiتەدi دەگەنمەن, پiسiپ جەتiلەتiندەرi سيرەك, ەرتە پiسەتiن شٶپتەر قاتارىندا قازاقتىڭ اتام زاماننان جاقسى كٶرەتiن قىمىزدىعى مەن راۋعاشى بار. قىمىزدىقتىڭ قاسيەتiن كٶنە دٷنيە اقىنى ۆەرگيليي جىرلاعان, قارت تاريحتىڭ اتاسى پلينيي (ٷلكەنi)  جازعان. ەبۋ-ەلي-يبن سينا بولسا ٶزiنiڭ “دەرەگەرلiك iلiمنiڭ ۇستىندارى” اتتى ەڭبەگiندە ەمدiك قاسيەتتەرiن تۇڭعىش رەت عىلىمي تۇرعىدان  دەلەلدەپ جازدى. كاليي, فوسفور, كالتسيي, ماگنيي, مىس, مىرىش, ناترييلەرمەن قاتار, بور, نيكەل, تيتان, موليبدەندەي ميكرو ەلەمەنتتەرگە,  ا, ۆ, ۆ2, س, ك, رر ۆيتاميندەرi وسى بiر سiز بەن كٷندە كٶرiپ جٷرەتiن كiشكەنتاي قىمىزدىقتىڭ بويىنان مولداپ تابىلاتىنىنا سەنۋدiڭ ٶزi قيىن. دەگەنمەن, ەڭگiمەنiڭ راسى وسى.

ورىستاردىڭ ەسكi جازبالارىندا ماۋسىمنىڭ اياعىندا “كٷن تۇسالادى”. مۇنى بiزدiڭ قازاق “شiلدەنiڭ كٷنi — شiل ادىم” دەيدi. بiراق, شiلدەگە ەلi ەرتە. دەسەك تە, استرونومييا عىلىمىنىڭ دەرەكتەرi وسى كەزدە جەردiڭ كٷندi اينالۋ جىلدامدىعى بەسەڭدەيتiنiن جوققا شىعارمايدى. ورىستار دەمەكشi, بۇل ايدىڭ كٶنە سلاۆيان تiلiندە ەكi-ٷش اتى بار. بiرiنشi اتى —”چەرۆەن”. ونىسى — كەدiمگi قىزىل قۇرت. ەرتەدە ورمان ەلi وسى قۇرتتى جيناپ-تەرiپ, كٷدەرi, بىلعارى بويايتىن قانكٷرەڭ بوياۋ العان كٶرiنەدi. سول قىزىل قۇرت وسى ايدا ٶسiپ جەتiلەدi. ەكiنشi اتى —”يزوك”. مۇنىسى — ايتا بەرەتiن شىرىلداۋىق شەگiرتكە. شەگiرتكە  دە وسى كەزدە شىرىلداي باستايدى. ەلبەتتە, حالىقتىڭ نانىم-سەنiمدەردiڭ بەرi بiردەي شىندىققا جاناسا بەرمەيدi. بiز ەڭگiمەلەپ وتىرعان سلاۆيان حالىقتارىنىڭ ٶتە ەرتە كەزدەگi ياكي دiن كiرمەي تۇرعان دەۋiرلەردەگi نانىمى بويىنشا ماۋسىم — سۋ پەرiلەرiنiڭ ايى, سۋعا بارعان جاس جiگiتتەر مەن قىزداردى الباستى باسادى دەپ قورىققان. الباستى دا, سۋ پەرiسi دە ەلدiڭ زەرە-قۇتىن الىپ, تٷنگە سالىم ٷيدەن اتتاپ شىعارماعانى تۋرالى دەرەكتەر بار. ولاردان قورعانۋ ٷشiن كٶيلەگiنە ينە تٷيرەۋiش قاداپ, كەيiن كەلە موينىنا ايقىش تاققان.

سلاۆيان حالىقتارى ميفولوگيياسىندا پاپوروتنيك تۋرالى اڭىز ەرi ەدەمi, ەرi كٷلكiلi. “سامارقاننىڭ كٶك تاسى جىلىنا بiر مەرتە ەريدi ەكەن” دەگەندەي, ولار دا پاپوروتنيكتi جىلىنا بiر مەرتە, ناقتى ايتساق, وسى ماۋسىم ايىنىڭ 24 جاڭاسىنا قاراعان تٷنi گٷلدەيدi دەپ سەنگەن. سول تٷنi ۇيىقتاپ قالماۋ ٷشiن ورتاعا الاۋ جاعىپ, قىز-بوزبالا ەرلi-بەرلi سەكiرiپ, بي بيلەپ ويىن-ساۋىق قۇرعان. بiزدiڭ اقسٷيەك iزدەپ جۇپ-جۇپ بوپ تٷنگە سiنiپ “جوعالىپ” كەتەتiنiمiز سەكiلدi ورىستار, ۋكرايندىقتار, بەلارۋستار “عالامات قازىناعا باستايتىن قاسيەتتi گٷل — پاپوروتنيكتi” iزدەيتiن بولعان. كٷلكiلi دەيتiن سەبەبiمiز — پوپوروتنيك ەشقاشان گٷلدەمەيدi, ونىڭ گٷلدەۋiنە بيولوگييالىق نەگiز جوق.

تاعى بiر تانىمال ٶسiمدiك — قوڭىراۋ گٷل. ول الماتىنىڭ تاۋ-تاسىن ايتپاعاندا قالا iشiندە, جول جيەكتەرiنە دە ٶسە بەرەدi. تٶرت-بەس جاپىراقتى كٶگiلدiر گٷل. سىرتقى پiشiنi تٶڭكەرiلگەن قوڭىراۋعا ۇقسايدى. ەبۋ-ەلي يبن سينا ول تۋرالى “كٶگiلدiر قوڭىراۋ گٷلدەردi تەرiپ ەكەلiپ كەپتiر دە, كەشكە شەي عىپ دەمدەپ iش” دەپ كەڭەس بەرەدi. تيتiمدەي عانا سٷيكiمدi گٷلشەنiڭ ٶن بويىنان اسكوربين, فلاۆونيد, انتيميكروب, سۋىققا قارسى ميكروەلەمەنتتەردiڭ تالايى تابىلادى. ونى ەرتەدە قازاقتار باستىڭ ساقيناسى ۇستاسا, باسپاسى كٶتەرiلiپ, تاماعى iسسە, بۋىندارى سىرقىراسا پايدالانعان. يت قاۋىپ العان كiسiنiڭ جاراسىن وسى قوڭىراۋگٷلدiڭ جاپىراعىمەن تاڭعان. قۇستا سارىشىمشىق, ٶسiمدiكتە — قوڭىراۋگٷل ادامدارعا ٷيiر. كiسi اياعى باسپايتىن كەڭ بەتكەيلەردiڭ توپىراعى قانشا قۇنارلى بولسا دا ونداي جەردە قوڭىراۋگٷل ٶسپەيدi.

قازاقتىڭ ەسكi ماقالىندا ايتىلعانداي جاقسىسىن ايتىپ, جامانىن تاياپ قويساق, بۇل ايدا ەمدiك شٶپتەرمەن بiرگە ۋلى ٶسiمدiكتەر دە گٷلدەيدi. “التىن بار جەردە جىلان بار” دەمەكشi, ەدەمi گٷلدiڭ بەرi پايدالى ەمەس. ۋلى ٶسiمدiكتەر تۋرالى بiز بۇرىنعى ماقالالارىمىزدا دا ايتقانبىز. بۇل جولى — ۋقورعاسىنعا عانا توقتالا كەتەلiك. قازاق كەيدە ونى بەرپi دەپ تە اتايدى. “بوتانيكتەردiڭ اتاسى” اتالعان تەوفيست ونى اكونيي  دەپ اتاعان, وسى اتاۋ ونىڭ عىلىمي اتىنا اينالعان كٶرiنەدi. اڭىزعا سەنسەك, اكونا قالاسىنىڭ ماڭىندا توزاق ٷڭگiرi بوپتى. ونىڭ ەسiگiن ٷش باستى شەربەر تٶبەت كٷزەتەدi ەكەن. گەراكل باتىر توزاققا تٷسiپ  ٷش باستى يتتi جەلكەسiنەن قىسىپ ۇستاپ سىرتقا الىپ شىعادى. تار قاپاس, تاس قاراڭعىدا ٶمiر سٷرiپ ٷيرەنگەن شەربەر يت جارقىراعان كٷنگە كٶزi قارىعىپ اۋزىنان سiلەكەيi اعىپ كەتەدi. سول يتتiڭ سiلەكەيi تامعان جەرگە وسى اكونيت ٶسiپ شىعىپتى دەيدi. ول ٶتە ۋلى ٶسiمدiك. ەسiرەسە, بiر-بiرiنە جالعاسا بiتەتiن بۋناق-بۋناق تامىرى قاۋiپتi. تامىرىنان ەمدiك دەرi جاساماق بولعان دٷمشە ەمشiلەردiڭ تالايى ۋلانىپ, كٶپ جاعدايدا ٶلiپ قالعانى تۋرالى دەرەكتەر بار.

ۋقورعاسىننىڭ بويى ادامنىڭ تiزەسiنەن سەل اسادى, كٶكشiل گٷلدەرi وسى ماۋسىمدا اشىلادى, ارشانىڭ اراسىندا, ٶزەن جاعالاۋىندا ٶسەدi.

جەر بەتiندە 10 مىڭعا تاقاۋ ۋلى ٶسiمدiكتەر بار ەكەن. بiزدiڭ دالامىزدا سونىڭ قانشاسى ٶسەدi ەكەن — بۇل ەلi ناقتى جاۋابى جوق سۇراق. ولاردىڭ قاۋiپتiلiگi سوندا, سىرتقى تٷرi ەدەمi دە بەيكٷنە گٷلدەرگە ۇقسايدى. قازاق “بiلمەگەن ۋ جەيدi” دەپ وسىندايدا ايتقان بولسا كەرەك. مىسالى, كٷيمەسكٷل سۇڭعاق بويلى سۇلۋ گٷل, ۋتامىردىڭ يسi جاس سەبiزدiڭ يسiنە ۇقسايدى, ۋبالدىرعاننىڭ جاپىراعى, كەدiمگi كٷندەلiكتi اسقا پايدالانىپ جٷرگەن اقجەلكەننiڭ (پەترۋشكا) جاپىراعىنان اۋمايدى. اڭىزعا سەنسەك, ٶلiم جازاسىنا كەسiلگەن كٶنە گرەك ويشىلى سوكرات جاڭاعى ايتقان ۋتامىردىڭ سٶلiن iشiپ تiل تارتپاي كەتكەن.

ابايدىڭ بۇل ايعا دەگەن iزەت-ٷريەتi مىنا ٶلەڭنەن بايقالماي ما?

جازدىگٷن شiلدە بولعاندا,

كٶكوراي شالعىن, بەيشەشەك,

ۇزارىپ ٶسiپ تولعاندا;

كٷركiرەپ جاتقان ٶزەنگە,

كٶشiپ اۋىل قونعاندا;

شۇرقىراپ جاتقان جىلقىنىڭ

شالعىننان جونى قىلتىلداپ,

ات, ايعىرلار, بيەلەر

بٷيiرi شىعىپ, ىڭقىلداپ,

سۋدا تۇرىپ شىبىنداپ,

قۇيرىعىمەن شىلپىلداپ.

ابايدىڭ الدىنداعى قازتۋعان جىراۋ دى تىڭداپ كٶرەلiك:

سالپ-سالپىنشاق اناۋ ٷش ٶزەن

سالۋالى مەنiڭ وردام قونعان جەر,

جاباعىلى جاس تايلاق

جارداي اتان بولعان جەر,

جاتىپ قالىپ بiر توقتى,

جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جەر,

جارلىسى مەن بايى تەڭ,

جابىسى مەن تايى تەڭ,

جارى مەنەن سايى تەڭ,

بوتتاشىعى بۇزاۋداي,

بوز سازانى توقتىداي,

بالىعى تايداي تۋلاعان,

باقاسى قويداي شۋلاعان,

شىرماۋىعى شٶككەن تٷيە تاپتىرماس,

بالىعى كٶلگە جىلقى جاپتىرماس,

باقاسى مەن شايانى

كەجiدەگi ادامعا

تٷن ۇيقىسىن تاپتىرماس.

قايران مەنiڭ ەدiلiم,

مەن سالمادىم, سەن سالدىڭ,

قايىرلى بولسىن سiزدەرگە

مەنەن قالعان مىناۋ ەدiل جۇرت!..

بiزدiڭ پايىمداۋىمىزشا بۇل دا جازدىڭ سۋرەتi.

بۇل ايدى ل. تولستوي, ي. بۋنين, ا. كۋپرين, م. پريشۆيندەر ٶتە جاقسى كٶرگەن. ك. پاۋتوۆسكيي, ي. بۋنين تۋرالى وچەركiندە: “ونىڭ جاز ايى تۋرالى جازبالارى قاشان دا ساعىنىشقا تولى. مىسالى مىنا بiر سٶزگە نازار اۋدارىڭىزشى. “باق گٷلدەپ بولدى, جاسىل جەلەككە وراندى, كٷن ۇزاق بۇلبۇل سايراپ, كٷنۇزاق تەرەزەلەردiڭ جەلدەتكiشتەرi اشىق تۇردى”.

ال م. پريشۆين بولسا بۇل اي تۋرالى “كەشە عانا قۇتىرىنعان كٶكتەمگi سۋ تاسقىنىنىڭ ورنىندا بٷگiن گٷل تاسقىنى” دەپ جازادى.

الەكسەي ساۆراسوۆ, يۆان شيشكين, الەكسەي ۆەنەتسيانوۆ, ورال تاڭسىقباەۆ, ەبiلحان قاستەەۆتەر بۇل مەزگiلدە ٶز شىعارمالارىندا اسقان سٷيiسپەنشiلiكپەن ارقاۋ ەتكەن. بٷگiنگi ماقالاعا ٶرنەك بولسىن دەپ ي. شيشكيننiڭ بiر-ەكi سۋرەتiن جارييالاپ وتىرمىز.

بiزدiڭ قازاق “ايدىڭ جامانى جوق” دەپ جاڭا ايدا جارىلقاۋدى, ەسكi ايدى ەسiركەۋدi تiلەيدi. ساناسىن قايداعى بiر بولماعان, بولمايتىن نانىم-سەنiم, جوسىق-جارالعىلارمەن تۇمشالاماعان ەكi حالىق بولسا, بiرi — بiزدەرمiز. سول ٷشiن اتا-بابالارىمىزعا تاعى دا تاعزىم.

ماۋسىمنان 5 كٷن, شiلدەدەن 30 كٷن, تامىزدان تاعى 5 كٷن, 40 كٷن شiلدە كەلەدi ەرتەڭ. ول ەندi باسقا ەڭگiمە...

شIلدە

شiلدە, شiلدەم — شiلدە ايىم,

شىرىلداپ تورعاي كٷن سايىن.

شۇبار الا شەشەكتەر,

شۋدالانعان كٶك شٶپتەر,

جاپىراقتار جالپايدى.

جاس قوزىلار مارقايدى,

ۇشتى كٶكەك قۋالاي,

سايدا پiستi تاڭقۋراي.

قۇرت, iرiمشiك قاينالدى

قۇلىندار دا بايلاندى.

Iليياس جانسٷگiروۆ

اسىلى, الماتىنىڭ ورمان-توعايلارىن ارالاس ورماندار دەگەن ماقۇل بولار. سەبەبi التايداعىداي سامساپ سامىرسىن ٶسكەن, نە ەدiل-جايىقتىڭ ەكi جاعاسىن تەڭ جايلاعان تازا اق قايىڭدار ارالى, كٶكشەتاۋدىڭ كٶپ كٶلiن  كٶمكەرە بiتكەن قالىڭ قاراعاي مەكەنi مۇندا جوقتىڭ قاسى. ەسەسiن مۇندا ٷيەڭكi, قاراعاش, قاراعاي, قايىڭ, تال, تەرەك شىرعاناق, يتمۇرىن دولانا... بەرi دە بار, بەرi دە ارالاس-قۇرالاس قونىستانادى. بەينە تٷبiن قۋىپ, تٷپ-تۇقييانىن تٷگەندەسەڭ بiر شالدىڭ بەلiنەن تارايتىن قارعا تامىرلى (ەلدە قارعى تۇمارلى ما) قازاقتىڭ ٶزi سەكiلدi. بۇرىنعى شالدار “جەرiنە قاراي قۇلانى, تاۋىنا قاراي بۇلانى” دەگەن. بiز, ەكiباستان سول شالداردان اسىپ جاڭا بiردەڭە ايتا الماسپىز.

ەلقيسسا, سول ارالاس ورماندا التى قانات, تٶرت قانات ٷي تiگەردەي كەيدە ات شاپتىرىمداي اشىق الاڭقايلار كەزدەسەدi. الاڭقاي. ات جٷرگiزبەس شالعىن پiسiپ تۇر. تال تٷس. ماڭاي مەڭiرەۋ تىنىشتىق. تەك تۋ تٶمەندە تاس-تاستىڭ اراسىنان سىعىراڭداعان ماڭقا بۇلاقتىڭ “ەنi” تالىپ ەستiلەدi. ىزىڭ ەتiپ ارا دا ۇشپايدى. كەنەت قالىڭ يتمۇرىننىڭ اراسىنان ەلiكتiڭ لاعى شىعىپ, ەكi قۇلاعى سەلتيiپ تىڭ تىڭداپ تۇرا قالدى. ٷپ ەتiپ جەل تۇرسا, شٶپ باسى سەل قيمىلداسا زۋلاي جٶنەلمەك. ٷرگەدەك. ساق. قايدان شىققانىن كiم بiلسiن, توسىننان جونارقاسىنا سارىشىمشىقتىڭ بالاپانى ۇشىپ كەپ قونا كەتتi. كiشكەنە قۇيرىعىن ەرi-بەرi شولتاڭداتىپ, شاقىرىلماعان قوناقتى قۋىپ تاستاعىسى كەلiپ, سارى اۋىز ودان ٷركەتiن سىڭاي تانىتپاي “جوناستى بويلاپ” ەرلi-بەرلi جٷرە باستادى. ەكەۋi  دە پەرiشتە. ەكەۋi دە بالاپان. سiز شiلدە دەگەن نە دەپ سۇرايسىز عوي, ە? مەنiڭشە شiلدە دەگەن وسى. ياكي شiلدەنiڭ سۋرەتiن سالۋ كەرەك بولسا بۇدان ارتقان كٶرiنiس تابىلار ما?! باسقاشا ايتساق, تاپ وسى كٶرiنiستi باسقا ماۋسىمدا كٶرە المايسىز. ەلiك لاعىن اياقتاندىرىپ, قۇس بالاپانىن ۇشىراتىن كەز — ەڭ قاسيەتتi كەز, ەڭ قاستەرلi اي دەسەك كەلiسەسiز بە?

شiلدە جاڭا قاناتتانعان جاس قۇستار ٷشiن “دەبيۋتتەر ايى”. بالاپان بالاۋسا ەنiن كونتسەرتكە العاش شىعاتىن ەنشiدەي قوبالجىپ, قورقاسوقتاي باستايدى. بٷگiن ۇياڭداۋ, ەرتەڭ ودان گٶرi سەندiرەك, كەلەسi جۇمادا تiپتi ەۋەزدiرەك, سٶيتiپ جٷرگەندە اتا-اناسىنداي  ەسەم داۋىستى ەنشi بوپ شىققانىن ٶزi دە بiلمەي قالادى. دۋمانعا تولى دٷنيە دەگەن وسى. جالعاسىپ جاتقان ٶمiر...

بالاپان قاناتتاناتىن كەزدەگi انالىق قۇستىڭ جٷرەگiن تٷسiنەر مە ەدiك, شiركiن. قارىنى اشقان, قانى كەۋiپ شٶلدەگەن بالاپان كٷنi بويى بiر تىنباي شٷيكiلدەي بەرەدi, شٷيكiلدەي بەرەدi. شٷيكiلدەگەن سايىن انا بايعۇس جانىن شٷبەرەككە تٷيiپ شىرق اينالادى. ەربiر قۇستى — شٶل قىسىپ جىلاعان سەبيiن اجالدان قۇتقارماق بولىپ, سافا مەن مارۋا اتتى ەكi تاۋدىڭ اراسىندا جالاڭ اياق, جالاڭ باس الاسۇرعان اجارعا تەڭەسەك ارتىق بولار ما ەكەن? انانىڭ ٷلكەن, كiشiسi بولمايدى عوي.

ٶسكەن سايىن بالاپان اشقاراقتانا تٷسەدi.

ٶسكەن سايىن بالاپانعا قاۋىپ كٶپ. شٷيكiلدەگەن داۋىسىن ەستiپ كٷندiز قىرعي مەن قارشىعا, تٷندە ٷكi مەن جاپالاق اڭديدى. “اقىرىن سٶيلە, ٷي ارتىندا كiسi بار, بالام” دەگەندi شىرىلداپ  ايتىپ ۇيانى اينالا ۇشقان انا تورعاي...

ٶسكەن سايىن بالاپان ەرنەگە ەۋەس. ۇيادا تىپ-تىنىش وتىرۋدىڭ ورنىنا, باسىن قىلتيتىپ ۇشىپ كەلە جاتقان ەربiر قاناتتىنى انام دەپ ويلايدى. اۋزىن اشادى, تاماق تiلەيدi, مەيiرiم كٷتەدi.

ونىڭ ۇيادان ە دەپ ۇشار كەزi دە انا ٷشiن ۋايىمعا تولى كەز. ەر بالاپاننىڭ مiنەزi ەرتٷرلi. بiردەن شارىقتاپ ەۋەلەپ كەتەتiن كەسەك بiتiمدiلەرi دە بار, ەر بۇتاعا سوقتىعىپ ورتا جولدا مەرتiگiپ قالاتىن ەلجۋازدارى دا بار. انا ٷشiن ەكەۋi دە قايعى.

بۇل جەردە دە قۇستارعا بiزدەن بۇرىن تابيعاتتىڭ ٶزi جەردەمگە كەلەدi.

وعان وسى شiلدە ايىنىڭ 20-جۇلدىزىنان باستاپ قىران باپتاعان قۇسبەگiدەرگە اڭ اۋلاۋعا رۇقسات بەرiلەتiنiن قوسىڭىز. ەندi كٶپ ۇزاماي قانشەڭگەل بٷركiت توماعاسى سىپىرىلماق. تەپسە تەمiر ٷزەردەي تەگەۋرiندi سۇڭقارلار دا ەلەڭكەدەي جالانىپ شىعا كەلمەك.

ٶزگە ايلاردىڭ وتىز-وتىز بiر كٷندە ۇشىعىنا شىعىپ جاتساق, شiلدەنiڭ تابانى كٷرەكتەي قىرىق كٷنگە سوزىلاتىن تاعى بiر سەبەبi — وسى جٷگiرگەن اڭ, ۇشقان قۇس اتتى تiرشiلiك يەلەرiنiڭ جارىق دٷنيەگە بەتكە الىپ تiزگiن  قاعار مەزگiلi بولعاندىقتان ەمەس پە ەكەن? كەرەمەتi كٷشتi كەڭ قۇداي اسىقپاي-اپتىقپاي, جانۇشىرا, جانىقپاي ەبدەن قاراقاناتتانسىن, ەبدەن اياقتانىپ السىن دەپ تاعى بiر ون كٷندi ارتىق قوسىپ بەرگەن سەكiلدi.

قۇستاردىڭ سەل عانا تىنىش العان “سيمفونيياسى” قايتا جاندانا باستاعان. بiراق بۇل وسىعان دەيiنگi ەۋەن ەمەس, ناقىشى باسقا, سازى ٶڭگە. شەكەرiم قاجى ايتپاقشى “بۇل ەن بۇرىنعى ەننەن ٶزگەرەك, بۇعان ٶزگەشە ەۋەن سٶز كەرەك”.

شiلدە ايىن قۇستاردىڭ جاڭا جىلى نەمەسە تۋعان ايى دەسە قالاي بولار ەكەن?!

سۇڭقىلداق اققۋ كٶل بەتiنە تۇڭعىش رەت كٶگiلدiرiن ەرتiپ شىعادى. وسى سۋرەتتi كٶرگەن ادام:

— اينالايىن قاراعىم, كەكiلدiم-اي,

بالاپانى اققۋدىڭ سەكiلدiم-اي,—

دەيتiن حالىق ٶلەڭiنiڭ مەنiن بiردەن تٷسiنەر ەدi.

قاسقالداق قامىس اراسىنا قاشىپ تىعىلىپ, ٷركiپ شىعىپ جٷرiپ-اق شۇبىرتىپ بالاپان ەرتەدi. كەرەمەت سٷيكiمدi كiشكەنتاي قارا قۇستار قاننەن قاپەرسiز ەرسiلi-قارسىلى جٷزە باستايدى. قاننەن قاپەرسiز جٷزۋگە بولمايدى دەگەندi قانات سۋسىلىمەن ايتىپ, قىسقا كٷندە قىرىق تولقىعان اناسى ٶتە ساق.

تارتار دا سول. مىنا جارىق دٷنيە ەسiگiن ەندi اشقان بالاپاندارىنىڭ ەسەندiگiن ويلاپ ۇشىپ-قونىپ جٷگiرۋمەن كٷنi ٶتەدi.

قىزعىش قۇس ناق 33 كٷننەن سوڭ ۇشادى. ۇشقاندا كەشە عانا ۇيادا جاتقان قىزىلشاقا بالاپان كەدiمگi ەرەسەك قۇستارداي ەرسiلi-قارسىلى سامعاپ ەركiن ۇشادى. ەرتە ەسەيەتiن  قۇستىڭ بiرi وسى  قىزعىش.

ٷيرەك پەن قازدىڭ بالاپان باۋلىعانىن كٶرۋدiڭ ٶزi بiر قىزىق. ٷيرەك ٷشiن باۋىرىنان ٶرگەن بالاپاندارىنان ٶتكەن ەرi ەلسiز, ەرi اۋرۋشاڭ, ەرi نەزiك, ەرi دەرمەنسiز ەشتەڭە جوقتاي. قۇداي تاعالا ول بالاپانداردى سۋدا جٷزۋ ٷشiن, اۋادا ۇشۋ ٷشiن جاراتقانىن انا ٷيرەك بiلمەيتiن سەكiلدi. جٷزۋدi دە, ۇشۋدى دا تەك ٶزi, بiر ٶزi عانا ٷيرەتۋگە تيiستi. ەشكiمگە سەنۋگە بولمايدى. بالاپاندارى ٶز بەتiنشە ەشتەڭە دە iستەۋگە جارامايدى. ولارعا تەك قامقورلىق كەرەك. انا ٷيرەكتiڭ ەرەكشە ٶبەكتەۋiن وسىلاي عانا تٷسiنۋگە بولادى.

قازدىڭ دا بۇدان ايىرماشىلىعى شامالى. قازدىڭ دەمەكشi, تابيعاتتا قىزىق-قىزىق وقيعالار بولا بەرەدi. 2002 جىلعى 27 شiلدەدە رەسەيدiڭ “پاۆلوگرادسكيە نوۆوستي” گازەتi پەرەسودوۆكا سەلوسىنداعى بiر كiسiنiڭ قازى جۇمىرتقا باسىپ, تٶرت اياقتى بالاپان شىعارعانىن حابارلادى. فەنولوگتار مۇنداي جەيتتەردiڭ سيرەك تە بولسا ۇشىراساتىنىن جازۋدا. دەگەنمەن مىنا قۇبىلىستى جامان ىرىمعا بالاعان ٷي يەسi تٶرت اياقتى قازدى جەرگiلiكتi زووپارككە ٶتكiزiپ تىنعان.

بiز كٶكەك تۋرالى ونىڭ ٶز جۇمىرتقاسىن ەدەتتە كiشكەنتاي تاڭشىمشىقتىڭ ۇياسىنا سالاتىنىن ايتقانبىز. كٶكەكتiڭ بالاپانى بiر-ەكi كٷن بۇرىن جۇمىرتقا  جارادى دا, دەرەۋ ۇيالاستارىن سىرتقا تەۋiپ شىعارىپ تاستاي باستايدى. ٶزi اشقاراق, ٶتە جىلدام ٶسەدi. شiلدەنiڭ مي قايناتار ىستىعىندا دەنەسi  ٶزiنەن ٷلكەن “ٶگەي بالاسىنا” سۋ جەتكiزۋ — قۇرتاقانداي شىمشىق ٷشiن ٷلكەن شارۋا.

بiر تاڭقالارلىق جەيت — انا كٶكەك باۋىرىنان ٶرمەسە دە تۋعان بالاسىنىڭ تاعدىرى ەرi قاراي نە بولارىن كٶزiمەن كٶرگiسi كەلiپ سول ماڭنان ۇزامايدى, سىرتتاي باقىلاپ اينالسوقتاپ جٷرەدi. سiز بەن بiزدiڭ كٶكەك داۋىسىن كٶپ ەستيتiن كەزiمiز دە وسى كەز. بەلكiم, ول كٶكەكتiڭ شاقىرعانى ەمەس, تۋماي جاتىپ جات بولعان بالاپانىن ويلاپ ٶكسiگەنi شىعار. كٶكەك كٶپ ۇزاماي جىلى جاققا قايتا باستايدى. بالاسىنىڭ ەسەن-تٷگەل ٶرگەنiن كٶرگەن سوڭ كٶڭiلi جايلانىپ ەندi كەتە بەرسەم دە بولادى دەي مە ەكەن, ەلدە قاراقاناتتانىپ قاتار ۇشا باستاعان پەرزەنتتەرiنiڭ كٶزiنە تٷسۋگە ۇيالا ما ەكەن — ەيتەۋiر, ەڭ ەرتە قايتاتىن قۇستاردىڭ بiرi — وسى كٶكەك. ەيتپەسە, شiلدەدە قۇس قايتۋشى ما ەدi?

كەيبiر حالىقتار بۇل ايدى بٶدەنە ايى دەپ تە اتايدى. مۇنىسى قۇلاققا كiرەدi. بۇل كەزدە بٶدەنە ەدبەن سەمiرەدi. شىعىس بازارلارىندا ەر ماۋسىمنىڭ ٶزiنە تەن تاعامدارى بولادى. بۇل —“بۋدەنا شۋرپا” دەيتiن سورپانىڭ كەزi. شٶپ-شالامعا شىلاپ قۋىرىپ تا جەيدi. سلاۆيان حالىقتارى دا شiلدە ايىنىڭ ٷشiنشi جۇلدىزىن “مەفوديي — پەرەپلياتنيك” دەپ بٶدەنەگە باعىشتايدى. جەنە بiر سەنiم بويىنشا وسى كٷنi جاڭبىر جاۋسا 40 كٷن بويى توقتامايدى دەپ قورقادى. 

سەنiم دەمەكشi, حالىق ەجەلدەن شiلدە تىم ىسىپ كەتسە, الدا كەلەتiن جەلتوقسان ايى سۋىق بولادى دەپ ەسەپتەگەن.

ٷشiنشi ونكٷندiكتە قايىڭنىڭ ۇشار باسىنداعى جاپىراقتارى سارعايا باستاسا كٷز ەرتە تٷسەدi, ەسەسiن كٶكتەم ەرتە شىعادى, ەگەر تٶمەنگi جاپىراقتارى سارعايسا كٷز كەش تٷسەدi, قىس ۇزاققا سوزىلادى.

شىق قالىڭ تٷسپەي, شٶپ باسى قۇرعاپ كەتسە — جاڭبىر جاۋادى.

شىرشانىڭ دەنەگi شىرقاۋ باسىنا ٷيمەلەپ شىقسا — قىس كەش تٷسەدi, قار قاڭتاردىڭ عانا جاۋۋى مٷمكiن.

شىرشا دەمەكشi, قاراعايدىڭ بiزدiڭ  التاي قازاقتارى بالقاراعاي-سامىرسىن دەپ اتايتىن تٷرi بار, ونىڭ جاڭعاعى ەرەكشە دەمدi كەلەدi. ورىستار ونى “تايگانىڭ نانى” دەپ ەرەكشە قادiرلەيدi, بۇل كەزدە ساپار شەكسە, اڭعا شىقسا جول ازىق المايدى, سەبەبi “تايگانىڭ ٶزi نانىن پiسiرiپ كٷتiپ تۇر” دەيتiن كٶرiنەدi. شiلدەنiڭ 17—18 جۇلدىزىنان سول قاراعايلى-سامىرسىندى ورمانداردا ۇزاقتى كٷن بiر تىنباي تيiن جٷگiرiپ, ەشەيiندە كٶزگە سيرەك تٷسەتiن سامىرسىن قۇس (كەدروۆكا) ەرi-بەرi ۇشىپ ەن سالا باستايدى. سەبەبi, بالقاراعايدىڭ پiسكەن جاڭعاعىنىڭ العاش دەمiن تاتاتىن — وسى ەكەۋi. سامىرسىن قۇس بۇعان قوسا وسى بالقاراعايدىڭ ۇرىعىن جان-جاققا شاشىپ, التايدىڭ التاي بولۋىنا ٶزiنشە ٷلەس قوساتىن بiردەن بiر “ديقان تورعاي”, جەرگiلiكتi ەل ونى شاۋقارعا دەيدi.

قازاقتىڭ “مەۋەلi اعاش مايىسقاق” دەيتiن كەزi دە وسى كەز.

ايالى اعاش — سايالى. راس, ەزiرگە سايالى عانا, ياكي جەمiس اعاشتارى, الما, المۇرت ەلi پiسكەن جوق. بiراق, قاراقاتتىڭ المۇرتتان نەسi كەم? الحورىنا المادان كەم دەپ كiم ايتتى? قاۋىننىڭ ەڭگەلەك دەگەن كiشكەنە تٷرi مەن الا قاربىز قىرىق كٷندە پiسەدi. جەر جاڭعاق گٷلدەپ, تامىرى دەن بايلايدى.

سٷتتiگەندi, حالىق اڭىزىندا ايتىلعانداي, جىلان جالايتىن كەز دە وسى كەز.

تاۋ جايلاعان قازاق, قىرعىز بۇل كەزدە ٷندiنiڭ قاراشايى, قىتايدىڭ كٶكشايىن ساندىق تٷبiنە تاستاپ, كەپتiرگەن شەيقۋرايعا جۇپارگٷل قوسىپ قايناتادى. ەرi كٷش بەرەتiن, ەرi شٶلiڭدi قاندىراتىن سۋسىن وسىنداي-اق بولار.

تابيعات بiلگiرi, تاماشا اقىن Iليياس جانسٷگiروۆتiڭ:

قىمىزىن سارىكٷيiكتiڭ iشەمiز دەپ

الباندار جايلايدى ەكەن تاۋدى بيiك,—

دەپ جىرلاعان قىمىزدىڭ كەزi — وسى كەز.

“سٷمبiلەدە سۋ سۋىق, ات سەمiرەر قۇنتيىپ” دەيتiن  كەز دە وسى شiلدەنiڭ ورتا شەنi.

بەرiن ايت تا بiرiن ايت, بٷلدiرگەننiڭ جىرىن ايت. ون ەكi ايدىڭ ەرقايسىنا شٶپتiڭ اتىن بەرiپ كٶرەلiكشi, بەلارۋس اعايىندار شiلدەنi جٶكە اعاشىنىڭ ايى دەيدi. مۇنىڭ دا جانى بار. جٶكە گٷلدەپ ارالارىنانا ەرەكشە ەمدiك قاسيەتi بار بال جينايتىن تۇسى — وسى تۇس. بiراق, جٶكە, بiزدiڭ بايقاۋىمىزشا كەي جىلى ەرتە, كەي جىلى كەش گٷلدەيدi. بيىل دا, بىلتىر دا ەرتە گٷلدەپ كەتتi. ديقان ٶزبەك ماقتانىڭ سۋ iشەتiن كەزi دەيدi. بۇ دا جٶن. ال بٷلدiرگەن تەك شiلدەدە عانا پiسەدi. ونى, تiپتi شٶپ بiتكەننiڭ بiر ورنىنان قوزعالمايتىن تەمiرقازىعى دەسە دە بولعانداي.

— ەندەشە, قاراعايلى, قاراعايلى,

كٶپ جىلقى قاراعايدى ارالايدى.

وسىلاي جاقسى — جايساڭ باس قوسقاندا

وتىرعان بەكەر قاراپ جارامايدى.

بٷلدiرگەن,

قانداي جاقسى قۇربىلارمەن بiر جٷرگەن,—

دەگەن ەننiڭ شiلدە ايىندا  تۋماعانىنا كەپiل بولا الاسىز با? نەمەسە

— اعايىندى ٶلەڭiم ابىسىندى, بٷلدiرگەن,

جازا تاستاپ قامشىمنىڭ  سابى سىندى, بٷلدiرگەن

تاۋدا ٶسكەن بٷلدiرگەن,

تاستا ٶسكەن بٷلدiرگەن.

بولاسارىم بولماسا

جاعدايىمدى كiم بiلگەن,—

دەيتiن ەندەگi “بٷلدiرگەن” سٶزiنiڭ تارماق سايىن قايتالانۋى — تەتتi جيدەكتi تاڭدايعا باسىپ, قايتا-قايتا دەمiن الىپ وتىرىپ شىرقالعان ەۋەن سەكiلدi ەستiلەدi.

م. ەۋەزوۆتiڭ “اباي جولى” ەپوپەياسىندا قازاق بالالارىنىڭ بٷلدiرگەن قۇمارلىعىن قالاي ەدەمi سۋرەتتەيدi. تەكەجان, جاس مىرزا, ٶزiنiڭ iنiلەرiنە كەلiپ تۇر.

“—...ەرتەڭدi كەش سۋدى لايلاعانشا, تىم قۇرىسا بٷلدiرگەن تەرسەڭدەرشi!— دەدi.

— بٷلدiرگەن?

— قاي بٷلدiرگەن?

— بٷلدiرگەن قايدا?

— ەي, اعاتاي, ايتشى — دەپ وسپان مەن سماعۇل تاعى جالىندى. بالا اتاۋلىنىڭ جاز بولادى دەسە, ەرەكشە ساعىناتىنى — بٷلدiرگەن. ...بٷلدiرگەن يسi اڭقىعان, كٶك مايسا شالعىنى بار, جاسىل بەتكەيدە بالالار جەمiس تەرiپ جاتقالى كٶپ بولىپ ەدi. كٷن ەكiندiگi قاراي جاقىنداپ, ادىر-ادىردىڭ كٶلەڭكەسi مولايىپ, ساي-سايلاردا قوڭىر سالقىن سامال سوعا باستادى,— دەپ جازادى كلاسسيك.

مارقۇم اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆ شiلدەنiڭ سۋرەتiن ٶلەڭمەن ٶرنەكتەگەندە:

تاۋ بەتi بالقىپ سارىالا تٷستەرگە

— تاڭقۋراي اعىپ, دولانا پiسكەندە,

سارىالا قۇلماق ساباعىن ٷزiلتiپ,

سەمبi تالدارعا ورالا تٷسكەندە,— دەيدi.

دەل بايقاعان. دۇرىس اڭعارعان. تاڭقۋراي وسى كەزدە پiسەدi. قۇلماق ٶرمەك جiبiندەي شۇبالا تٷسەدi. ساڭىراۋقۇلاقتار دا شiلدەدە پiسە باستايدى.

وسى ايدا گٷلدەيتiن جەنە بiر ەرەكشە ٶسiمدiكتiڭ اتىن ورىس اعايىندار “لۋننيك” دەيدi. بiز مۇنى ايگٶلەك گٷل نەمەسە اي گٷل دەپ اتار ەدiك. اي گٷل دەسە اي گٷل. ناقتى ايتساق ول دەل بٷگiندەرi كەشكi ساعات سەگiز جارىم, توعىز شاماسىندا گٷلiن اشا باستايدى. اشقاندا كەدiمگiدەي سىرت ەتiپ دىبىس شىعارىپ اشادى. سٶيتiپ اينالاسى بيە ساۋىم, بيە ساۋىم دا ەمەس, سٷت پiسiرiم ۋاقىتتىڭ iشiندە كٷنi بويى نايزاشاشاقتانىپ ەلەۋسiز عانا تۇرعان سيدام بۇتالار كەنەت كٶز جاۋىن الاتىن سارعالداقتار ەلەمiنە اينالادى. اۋلا تولى سارى گٷلدەر. الاقانىن ايعا اشقان وسى بiر ەدەمi دٷنيەنi قىزىقتاۋدىڭ ٶزi بiر عانيبەت. سول سارىگٷلدەر تەڭiزi تاڭ اتىپ كٷن قىزا باستاعان سەت جيىرىلىپ, قايتا جينالىپ, قاۋىزىنا قايىرا ەنiپ كەتەدi. كٶرگەن تٷستەي دٷنيە. تٷنi بويى, تٷنi بويى ەمەس-اۋ, وسىدان جارىم ساعات قانا بۇرىن دەل وسى جەردە ساپ-سارى گٷلدەر جايناپ تۇر ەدi دەگەنگە سەنۋدiڭ ٶزi قيىن.

جاۋىنگەر اقىن ماحامبەت قالاي دەۋشi ەدi: “بiزگە بiتكەن بەس ەركەكتiڭ بۋى بار”. اي گٷل سونشالىقتى نەزiك بولسا, اندىز, ەسiرەسە قارا اندىز عالامات قاسيەتتەرiمەن دارالانادى. بiر اندىزدىڭ بويىندا توعىز شٶپتiڭ قاسيەتi بار ەكەن. قازاق “اندىزدى جەردە ات ٶلمەس” دەپ بەكەر ايتپاعان. اندىز شiلدەدە گٷلدەگەننەن قارا كٷزگە دەيiن گٷلدەيدi.

بۇل كەزدە كٶپتەگەن قۇستار تٷلەيدi. كەرiسiنشە كٶپتەگەن ٶسiمدiكتەر گٷلدەپ, تولىپ, پiسiپ جەتiپ باستايدى. مويىل دا سونىڭ بiرi. الماتى تاۋلارىنىڭ مويىلدارى بيىل جىلداعىدان ەرتە پiسەتiن سىڭايلى. بiراق بۇل جىل سايىن وسىلاي بولادى دەگەن سٶز ەمەس.

بۇرىن ايتقانىمىزداي, شiلدە (چيل)— پارسىنىڭ قىرىق دەگەن سٶزiنەن شىقسا كەرەك. Iلكiدە شىعىستا “شiلدە ۇستاۋ”, “شiلدەگە تٷسۋ” دەگەن دiني شارالار بولعانى مەلiم. بۇل دا, ەستە قازاق دالاسىنا كەڭ تاراعان سوپىلىق-مستيكالىق اعىمنىڭ سٷندەت-اتريبۋتتارىنىڭ بiرi بوسا كەرەك, ماعىناسى — مەدرەسە شاتىرحاتىن (ديپلومىن) العان ٷزدiك شەكiرت نەمەسە دەرۋiش, سوپى, اقىن, عۇلاما جەر استىنا (قىلۋەتكە) تٷسiپ قىرىق كٷن بويى ەشكiمدi كٶرمەي, ەش جاققا شىقپاي, ەشكiممەن تiلدەسپەي, جاپادان جالعىز وتىرىپ جاراتقاندى عانا ويلايدى, تاڭدايىنا بiر تٷيiر قۇرمانى باسىپ, جاراتقانمەن عانا ٷنسiز تiلدەسەدi. مۇنى بٷگiنگi عىلىمي تiل مەديتاتسييا دەپ جٷر. “شiلدەگە تٷسۋ” دەگەنi وسى. وڭتٷستiك قازاقستان وبلىسى, تٷركiستان اۋدانىنا قاراستى قارناق  ەلدi مەكەنiندەگi كٶنە مەدرەسەدە وسىنداي “شiلدە ٷيi” ياكي جەر استى قىلۋەتi ەلi كٷنگە ساقتالعان. “شiلدەگە تٷسكەن” شەكiرتتەردiڭ كٶبi قىرىق كٷنگە شىداي الماي, تiپتi ەسi اۋىسىپ جىندى بوپ كەتكەندەرi تۋرالى ەڭگiمەلەر دە ەلi ايتىلادى. قىرىق كٷن شiلدەسiن تولىق اتقارعاندا اقيقاتقا جەتەدi-مىس. بۇل جولى, بٶلەك ەڭگiمەنiڭ جەلiسi.

جالپى, قىرىق سانى تۋرالى ەڭگiمە كٶپ. ەسiرەسە, شىعىستا. ەلبەتتە ونىڭ iشiندە قۇلاققا كiرەتiندەرi دە, شىندىققا ٷش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىندارى دا بار. ەستە, “ٶتكەننiڭ بەرi تاريح ەمەس” دەگەن سٶز — دۇرىس سٶز.

شiلدە — تابيعاتتىڭ جان-جاقتى تولعان, تولىسقان, جەتiلگەن شاعى, دەر شاعى. دەر شاعى دەمەكشi, مۇنى كٶنە ريمدiكتەر كەيدە اي پاتشاسى دەپ تە اتاعان. بiزدiڭ دەۋiرiمiزگە دەيiنگi 44-جىلىيۋليي تسەزار دٷنيەگە كەلەدi. كەيiن ەلەمدi اۋزىنا قاراتقان يمپەراتوردىڭ قۇرمەتiنە ول تۋعان جازدىڭ ەكiنشi ايى يۋلي نەمەسە ييۋل اتالادى. بiز پايدالانىپ جٷرگەن كٷنپاراقتاعى شiلدەنiڭ اتى وسىدان شىققان.

ل. ن. تولستويدىڭ “رەپەينيك”(“وشاعان”) دەگەن شاعىن ەڭگiمەسi بار.

ا. چەحوۆ شiلدەنi اسقان سٷيiسپەنشiلiكپەن سۋرەتتەگەن ەڭگiمەسiن “ستەپ” (“دالا”) دەپ اتايدى.

ي. تۋرگەنەەۆ بولسا “اڭشىنىڭ جازبالارىندا”, “شiركiن, شiلدەنiڭ تاڭدارى-اي” دەپ تاڭداي قاعادى.

بٷگiن بiز مارقۇم ە. قاستەەۆ اقساقالدىڭ وسى ايدى بەينەلەگەن بiر-ەكi سۋرەتiن قوسا جارييالاپ وتىرمىز. 1934 جىلى سالىنعان مىنا بiر سۋرەت “كيiز ٷيدiڭ جانىنداعى اتاي” دەپ اتالادى. ابايدىڭ “جازدى كٷن شiلدە بولعاندا” اتتى ٶلەڭiن سۋرەتتiڭ استىنا لاتىنشا جازعان. جارقىن جازدىڭ تاماشا بiر كٶرiنiسi. “جايلاۋ” (1959), “ەسiك كٶلi” (1959) سەكiلدi سۋرەتتەردە دە جازدى بەينەلەيدi.

شiلدەنiڭ تاعى بiر ەستەن كەتپەس سۋرەتiن اقىن نارماحان بەگاليەۆ بىلاي سۋرەتتەيدi:

گٷل-گٷل دەۋرەن بۇل-بۇل ۇشىپ باسىڭنان,

دەل وسىلاي ٶتەدi عوي, جان ەركەم.

تٷندە سەنiڭ كٷمiس كٷلكiڭ شاشىلعان,

شابىندىققا شالعى تٷستi تاڭەرتەڭ.

تاڭعى اۋا. جاڭا ورىلعان شٶپتiڭ يسi... اسپاندا شٶكiم بۇلت جوق. جٷرەكتە ازداعان مۇڭ بار, ساعىنىش بار.

ٶمiر سٷرگiڭ كەلەدi.

شiلدە...

تامىز

ول قييالشىل بالا بولاتىن. جازدىڭ مي قايناتار ىستىعىندا ٶزگە بالالار سالقىن ٷيگە كiرiپ الىپ, كٷن تٶبەدەن اۋعانشا ۇيىقتاپ جاتسا, ول كٶل جاعاسىنداعى نەن قاراتالدىڭ باسىنا ٶرمەلەپ شىعىپ الىستارعا قاراۋدى ۇناتاتىن ەدi. كٶز ۇشىندا بۇلدىراعان ساعىم, ساعىمنىڭ الاقانىندا دiرiلدەگەن قاراتاۋدىڭ ۇزىن شۇباق جوتالارى, ورتادا ۇشى-قيىرى جوق ومان دارييا... دارييادان ٶتسەم بەرi دە ٶزگەرiپ سالا بەرەر مە ەدi دەپ ويلايتىن بالا. “بەرiبiر مەن بۇل اۋىلدا قالمايمىن”,– دەيتiن تاعى ٶزiنە-ٶزi انت بەرiپ.

كٷن بولسا جانىپ تۇر. تاي-قۇلىن, بوتا-تايلاق كٶلەڭكە iزدەپ سەندەلiپ كەتكەن. قوي-ەشكi كٶنە تامنىڭ كٶلەڭكەسiنە تىعىلىپتى. ماڭاي قۇلاققا ۇرعان تاناداي تىپ-تىنىش. قىرقا-ادىرلار شٶبi سارعايىپ, كٷڭسiپ تۇر. ەجەسi كەشە “سارشا تامىز كەلiپتi-اۋ” دەپ وتىر ەدi. “سارشا” دەگەندi ەستە سارعايعان دالاعا قاراپ ايتقان بولدى عوي.

 كٶل جاعاسىنا جەڭiل ماشينا توقتادى. شاماسى قالانىڭ قازاقتارى بولسا كەرەك, ورىسشا سٶيلەسiپ, دابىرلاسىپ جٷرiپ شاتىر تiكتi, موسىعا شەۋگiم اسىپ, وت جاقتى. بۇل جارتىلاي جالاڭاش اعا-اپالارعا قاراپ كٷلكiسi كەلدi. قيمىلدارى ەبەدەيسiز, يiلiپ-بٷگiلiۋi قيىن. تٶڭiرەك قۋ تەزەكتەن اياق الىپ جٷرگiسiز, ال مىنا كiسiلەر بولسا جىڭعىلدىڭ جاس بۇتاعىن سىندىرا الماي ەلەك. جىڭعىل وڭاي سىنا ما ەكەن, نەگە شٶپشەك تەرمەيدi?! كٷلiپ جiبەردi. ٶزi قۇرالىپتاس قىزى بار ەكەن, تٶبەسiنە ٷيiپ العان اقبانتيگi جەلبiرەپ شاپقىلاپ جٷرگەن, كەنەت قالت تۇرا قالىپ بۇعان قاراپ ەلدەنەلەردi ايتتى. تٷسiنبەدi. تٷسiنبەگەنi قىز ورىسشا سٶيلەيدi. شامادا “نەمەنەگە كٷلەسiڭ?” دەپ رەنجiپ تۇر. نەتكەن ەدەمi قىز. “كەلەشەكتە الىس قالاعا وقۋعا كەتەمiن, ٷلكەن جiگiت بولامىن, سوندا دەل وسىنداي ەدەمi قىزعا ٷيلەنەمiن”. مۇنىڭ iشكi ويىن سەزiپ قويعانداي قىز تەرiس اينالىپ كەتتi. تال باسىنان تٷسiپ, دەمدە بiر قۇشاق شٶپشەك تەرiپ ەكەلدi. موسىنىڭ استىنا ەۋەلi تامىزىق تاستاپ, iلە قۋ تەزەكتi اينالدىرا قالاپ “ٷپ” دەپ ەدi, كٷنi بويى بىقسىپ, تٷتەپ جانباي جاتقان وت لاپ ەتە تٷستi. شەينەك بۇرقىلداپ سالا بەردi. قىزدىڭ ەكەسi بۇعان كەمپيت بەرگەن– المادى. كٶلدi جاعالاپ ەرi كەتتi. سوڭىنا قاراۋعا ۇيالدى. قوعالى يiرiمنەن ٶتە بەرگەندە شاتىر جاقتان قىز ايقايلايدى. جٷگiرiپ كەلەدi. تاعى دا ورىسشا سٶيلەيدi. يiرiمنەن ەرi سۋ بەتiن جاۋىپ ٶسكەن تۇڭعيىق-گٷلدەردi نۇسقاپ بiردەڭە دەيدi.

–ول تۇڭعيىق قوي, – دەدi, بۇل “سونى دا بiلمەيسiڭ بە” دەگەندەي .قىز تاعى سٶيلەدi.

–        نەتكەن ەدەمi گٷلدەر?!– دەپ تٷسiندi بۇل قىزدىڭ سٶزiن.

–        نە, الىپ بەرەيiن بە?– دەپ سۇرادى بۇل. قىز جەنە بiردەڭەلەر ايتتى.

–        سۋ تەرەڭ عوي, قورىقپايسىڭ با?– دەپ سۇراپ تۇر دەپ تٷسiنگەن بۇل:

–        تٷك تە قورىقپايمىن,– دەدi.

–        قوي, كەرەك ەمەس,– دەپ تٷسiندi, بۇل قىزدىڭ كەلەسi ورىسشاسىن.

–        وسى جەردە تۇر. كەتiپ قالما, مەن قازiر,– دەدi. دەدi دە شەگiنشەكتەپ كەلiپ سۋعا سەكiرiپ كەتتi.

سۋ سۇمدىق سالقىن ەكەن. شەكەسiنەن بiر-اق شىقتى. تۇڭعيىقتىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتەدi. ەدەمi جاپىراعىنا ارا قونىپ وتىر ەكەن. سۋ شاشىپ ٷركiتiپ جiبەردi. گٷل ەجەسi ايتاتىن ەرتەگiلەردەگi پەرi قىزدارىنىڭ اپپاق قايىعى سەكiلدi. ورتا تۇسى سارعىلتىم, جيەك-جاپىراقشالارى كٶگiلدiرلەنiپ ەسەم تەربەلەدi. بۇرىن تۇڭعيىقتىڭ مۇنشالىقتى ەدەمi ەكەنiن قالاي اڭعارماعان. “تiپتi, تۇڭعيىقتىڭ استىندا سۋ پەرiسi جاتادى, گٷلiن جۇلعان بالانى سۋ استىنا الىپ كەتەدi” دەگەندi ەستiپ ماڭىنا جولامايتىن. بايقاسا, دٷنيەدەگi ەڭ ەدەمi گٷل – تۇڭعيىق ەكەن. گٷلدiڭ بiر قۇشاعىن تٶسiنە قويىپ, شالقالاي جٷزiپ جاعاعا كەلدi, قىز دەگبiرسiزدەنە كٷتiپ تۇر ەكەن, ەلدەنە دەيدi.

راحمەت, ايتقانى بولار دەپ تٷسiندi بالا.

–        نەسiنە راحمەت, ارعى جاقتا, تۇرعانبەك كٶكەمنiڭ قوراسى جاقتا تiپتi كٶپ, مiنە مىناداي ٷلكەن دەدi بۇل ەكiلەنiپ, –ەرتەڭ تاعى كەل, كٶپ قىپ اپ بەرەمiن, قالاڭا الىپ كەتەسiڭ, جاراي ما?

قىز باسىن يزەدi. سوسىن شاتىرعا قاراي جٷگiرە جٶنەلدi. ۇزاماي جەڭiل ماشينا قاسقا جولعا تٷسiپ قالاسىنا تارتىپ بارا جاتتى.

سول كٷنi بالا ٶمiرiندە تۇڭعىش رەت سۋدىڭ سۋىقتىعىن سەزiپ ەدi. بۇل كەلگەن تامىز بولاتىن. تiسi-تiسiنە تيمەي ساقىلداپ, جاعادا وتىرىپ بوز بۇلاۋ بوپ جىلاپ ەدi. قىزدى قيماعان. مىنا دٷنيەنiڭ ٶزi ويلاعانداي جىلى, مەيرiمدi, راحىمدى ەمەس ەكەنiن, بەلكiم, ول سول كٷنi العاش رەت بiلگەن بولار. ول, مٷمكiن, بٷل دٷنيەدە قيماسىنان ايىرىلىپ جالعىز قالۋ دەگەن سۇمدىق بولاتىندىعىن دا سول كٷنi تۇڭعىش رەت سەزدi. “سٷمبiلە تۋا سۋ سالقىن, تارازىدا تاڭ سالقىن” دەگەندi ەجەسiنەن كٷندە ەستiپ جٷرسە دە مەن بەرمەيتiن. تامىزداعى سۋدىڭ سالقىندىعى دەگەن نە, ونىڭ الدىندا قاراشانىڭ قارا سۋىعى, جەلتوقساننىڭ جەنتەك قارى, قاڭتار-اقپاننىڭ قاїارلى بوراندارى تۇر ەدi. بالا ەزiرگە ونىڭ ەشقايسىسى تۋرالى ويلامايدى . ەزiرگە – ونى تامىز ايى قورشاپ تۇر. دوسىنا كٷتپەگەن جەردەن مiنەز كٶرسەتiپ رەنجiتiپ العانىنا ۇيالعانداي شالقار كٶل ٷنسiز. “قويشى ەندi تٷسپەيمiن, سەن سۋىقسىڭ” دەيدi بالا بۇرتيىپ. ٶكپەلەگەنٸ بۇل.

سودان بەرi قانشا جىل ٶتتi.

سودان بەرi قانشاما تامىز ٶتتi ونىڭ باسىنان.

كەشەگi جارقىن جاز ەپ-سەتتە جالت ەتiپ ٶتە شىققانىن تامىز تۋا بiلەسiڭ. جٷرەككە بiر تٷرلi مۇڭ ۇيالايدى.

قانشا جىل ٶتسە دە سول تامىز, سول قىز ەسiنەن شىققان ەمەس.

تامىز – بiر اياۋلى مەزەت, جاز ەلi اتتان دا, تاقتان دا تٷسكەن جوق, بiراق الدا, جاقىن ارادا زامان بiر ٶزگەرiس بولاتىنىن سەزەسٸڭ. Iشتەي تولقيسىڭ. قاي-قايداعى ەسiڭە تٷسەدi.

ەركەم تامىز, جانىڭدامىن كٷرسiنسەڭ,

قالعان كٷنiم ٶزiڭمەن ٶتسە ەدi.

الماتىعا تۇڭعىش كەلiپ تۇرسىڭ سەن,

مەنەن بۇرىن ەشكiم ٶپكەن جوق سەنi.

مىعىم شاشى,

ساباۋ قارا كiرپiگi.

قانداي تەڭەۋ تاپسام دەيتiن بوتاما

مەنi ۇيىقتاتىپ تۇرىپ كەتتi ول بiر كٷنi.

سودان قايتىپ ورالعان جوق و, توبا!

قالا بەي-جاي.

شىعىپ جولدىڭ شەتiنە.

كiرپiدەيiن  جيىرلامىز بەرiمiز.

وپا جاعىپ ەجiم-ەجiم بەتiنە,

كەلە جاتىر ساپ-سارى كٷز – كەرi قىز,

بiز الدا-جالدا ايلارعا جاڭادان ات قويۋ كەرەك بولسا, ٶتكەن شiلدەنi “ۇيا باسار” دەپ, تامىزدى “قانات قاقتى” دەپ اتاۋدى ۇسىنار ەدiك. بيىلعى جىلدىڭ بالاپاندارى ۇيادان شىعىپ, ەۋەلi تاياق تاستام جەرگە بارىپ, ەۋدەم جەرگە, ودان كٶك اسپاننىڭ تٶسiن شارىقتاپ ۇشىپ جٶنەلەتiن, شىن مەنiندە, قانات قاقتى اي – وسى اي. ساڭىراۋ قۇر مەن ٷكiنi بۇل كەزدە كٶرمەگەن دۇرىس, سەبەبi ولار تٷلەيدi, تٷلەگەندە دە كەيدە جون ارقاسى قارداي بوپ جالاڭاشتانىپ, وعاش كٶرiنەدi. ٷيرەكتiڭ ەركەگi دە جالاڭاشتانىپ قالادى.  ٷيرەك دەمەكشi, قاز بەن ٷيرەك ەسكi ەندە ايتاتىنداي “اششى كٶل تۇششى كٶلدiڭ اراسى بار” دەپ كٶلدەن كٶلگە ۇشىپ ەبiگەرلەنە باستايدى. سەبەبi ۇزاق جول, الىس ساپارعا اتتاناردا “جال-جاياسىن جاۋىپ” – كەڭ دالانى ارمانسىز بر ارالاپ العىسى كەلەدi.

تامىز – دەگەلەكتەردiڭ قايتاتىن ايى. كەشە عانا ٷي الدىنداعى ٷلكەن اعاش باسىندا نە شاتىردا تاڭدايىن تاقىلداتىپ “تۇراتىن قاسىڭىزدا قاسىنسىپ” ەركە كٷيەۋ كەنەت كٶمەيiنە قۇم قۇيىلعانداي ٷنسiز قالادى. ەلەگiزiپ ۇياسىنا كەلەدi. ٶلiپ قالعان جوق پا ەكەن دەگەن قاۋپiڭiز بار. ۇيا بوس. دەمەك, حالىق ەنiندە ايتىلاتىنداي “لەيلەك كەتتi جاز كەتتi, قاناتىندا ساز كەتتi”. جاقسى كٶرەتiن قۇسىڭىزدى قيماي قۋ اعاشتىڭ باسىنداعى يەسiز ۇياعا قاراپ قالاسىز. تاعى دا جٷرەككە بiر مۇڭ ۇيالايدى. تٶڭەرەك بiرلەن قۇلازىپ سالا بەردi. اسپان بوزارا باستايدى. جەرگە قارايسىز – شٶپ باسىنا تۇنعان شىق قايتىپ كەتكەن دەگەلەكتiڭ كٶز جاسى سەكiلدi مٶلتiلدەيدi. تامىزدى  شىقتىڭ ايى دەسە دە بولعاندي. بۇل تاڭ شىق ەرەكشە قالىڭ تٷسەدi. ەرتە كەزدە شىق دەگەن اسپاننان قۇلاعان جاقۇت جۇلدىزدارىڭ شاشىراندى سىنىقتارى ەكەن دەگەن اڭىز بولعانعا ۇقسايدى. جاقۇت جەرگە تٷسكەن سوڭ ەرiپ شٶپ باسىنا جابىسادى-مىس. جەنە بiر اڭىزدا جەر-انا باتقان كٷن ٷشiن جىلاسا, اتقان تاڭ ٷشiن قۋانىپ ەكi جىلايتىن كٶرiنەدi. شىق جەر-انانىڭ كٶز جاسى رەتiندە وسىدان ەدi دەيدi.

تامىز تٷندەرiنiڭ تاعى بiر ەرەكشەلiگi – جۇلدىزدار جيi اعادى. قازاقتىڭ ىرىم-جورالعىسىندا ايتىلاتىن اققان جۇلدىز كٶرگەن “جۇلدىز جوعارى” دەپ ٷش رەت نە جەتi رەت ايتۋ كەرەك دەگەن سٶز وسىنداي تٷندەردە اۋعان بولۋى مٷمكiن. استرونومييالىق ەرەكشەلiكتەر ادامداردى قاي كەزدە دە قىزىقتىرعان. بiرەۋلەر “جۇلدىز اقسا – كiسi ٶلەدi” دەپ قورىقسا, ەندi بiرەۋلەر “جوق, جۇلدىز اقسا – قۇدايدان تiلەك تiلە, مۇراتىڭا جەتەسiڭ” دەيدi. بiز سوڭعى سەنiمدi قولدار ەدiك.

تامىزدا سارعالداق (كەيدە ونى مىسىقتورعاي دەپ تە اتايدى) دەگەن قۇستىڭ ايى دەپ تە اتايدى. اتالمىش تورعاي وسى ايدا ەرەكشە شابىتتانادى. كەشەگi كٶكەك, سايراق, بايقىز شاقىراتىن تاۋ-تاس, ورمان-توعايلاردان ەندi ەندi سونىڭ “شۋلاعانىن” ەستيسiز. حالىق سەنiمiندە “سارعالداق شاقىرسا كٷن قۇلاقتانادى” دەگەن. دەگەلەكتiڭ قانداي دا اۋا رايىنان قولايسىزدىعىمەن بايلانىستىرادى. سارعالداق تۋرالى ي.بۋنين “اۆگۋست” دەگەن ٶلەڭiندە تاماشا سۋرەتتەيدi.

كەي جىلدارى تىرنالار دا تامىزدىڭ اياعىندا قايتادى. مۇنداي كەزدە  جۇرت قازان ايىنىڭ ورتاسى اۋا اياز بولادى دەپ جورامالداپ قام-قاراكەتiن جاساي باستايدى. ال تىرنا قىركٷيەكتە قايتسا قىس جايلى بولادى.

قازاقتىڭ تاعى بiر ەسكi ماقالى “كٷزگi قىمىزدى كٷيەۋگە بەرمە” دەيدi. تامىز جازدىڭ سوڭعى, كٷزدiڭ باسى دەسەك, بۇل ايدا شٶپتiڭ بۋىنى قاتىپ, جەمiس-جيدەكتەر پiسە باستايدى. كٷشiنە مiنiپ, بابىنا كەلەدi. ات-ايعىرلاردىڭ ساۋىرى جىلتىراپ سەمiرiپ, تٷنiمەن ٷيiردi شىرق ٷيiرiپ ازىناي كiسiنەيتiن كەزi وسى كەز.ٷلەك پەن بۋرا دا شىبىن-شiركەي ازايعان سوڭ مايىن ٶركەشiنە جيناي باستايدى.

كٶكتەمدە تۋعان قوزى تۇڭعىش رەت قىرقىلادى. قىرقىم اياقتالعان سوڭ ەركەك-ۇرعاشىسى بٶلiنiپ, iلە كٷزەم باستالادى. كٷزەم جٷننەن ٷزiك, تۋارلىق باساتىنى بەلگiلi, ول قوزىنىڭ جٷنiنەن شە? حالىق ەنiندە ايتىلاتىن:

التى قىردان اسىرايىن,

اق تەكەمەت باسايىن

جەتi قىرعا جەتكiزەيiن

جەلەكi كiلەم باسايىن,

دەپ وسى تامىز ايىن دا ايتسا كەرەك. قوزىنىڭ جٷنi – ساپالى, مىقتى, ەرi نەزiك بولا تۇرسا دا ۇزىن بوپ كەلەدi. اياق استىندا جاتاتىن تەكەمەت ٷشiن ەڭ كەرەگi وسى. جىل ون ەكi اي كٶشiپ-قونىپ ٶمiر ٶتكiزگەن كٶشپەلi حالىق مالدىڭ مٷيiزiنەن باستاپ تۇياعىنا دەيiن دالاعا تاستاماعان, كەرەگiنە تيiمدi پايدالانىپ بالا-شاعا, كەلiن-كەپشiكتi ۇقىپتىلىققا ٷيرەتكەن.

تاعى بiر راۋيااتتا كەشەگi شىعىس تٷركiستان قازاقتارى اراسىندا بۇل ايدا “لاقتىڭ باسىن سوعۋ” دەگەن جورالعى بولعان. جورالعى دەيتiن سەبەبiمiزگە كەلسەك, شٶپ قاتايا ەشكi سەمiرەدi. ەسiرەسە لاعىنىڭ بٶتەكەسiن ماي باسىپ قالادى. كٶڭiل جاقىن دوس-جار, قۇرامداس كiسiلەر كەيدە بiر-بiرiنە لاق سىيلاپ شاقىرىسادى ەكەن. بiر-جار ساعات قاينار-قايناماستان ەت بىلقىپ مايى بەتiنە قالقىپ شىعا كەلەدi. شوشايىپ تۇرعان ەكiتۇقىل مٷيiزiن تٷبiنەن سىعىمداپ قىسىپ قالساڭىز, ەبدەن پiسكەن جاس لاقتىڭ باسى قاق ايرىلادى. “لاقتىڭ باسىن سوعۋ” دەگەنi مiنە وسى. قازاق ەربiر كٷنiن كٶڭiلدi ٶتكiزۋگە تىرىسقان. مالدىڭ سوڭىندا قىس-جازى سالپاقتاپ موينى ىرعايداي, بيتi تورعايداي بوپ ارىپ-اشىپ, ازىپ-توزىپ كەتپەۋدiڭ بiر جولى – اللا تاعالانىڭ ەربiر كٷنiن ىرىزعى-نەسiبەلi دەپ تٷسiنiپ, ەر كٷندi كٶڭiلدi ٶتكiز. بiر اۋىلدا “لاقتىڭ باسىن ساقتاپ” ەندi بiر اۋىلدا قىز ۇزاتىپ جاتسا, قىردىڭ استىنداعى كەلەسi اۋىلدا قىز-بوزبالا جينالىپ جٷن ساباپ جاتادى. جٷن ساباۋ – جاستاردىڭ باس قوساتىن تاعى بiر مەرەكەسi. ٷلكەن كiسiلەردەن اۋلاق, سىرت كٶزدەن تىس سىرلاساتىن وڭاشا ەڭگiمەلەسەتiن ٶزiنشە بiر “باستاڭعى”.

ەتەكتiڭ شٶبi سارعايا باستاعان مەن تاۋ بەتكەيلەرi ەلi جاپ-جاسىل. جاسىل دەگەنiمiز نە, جۇپار (دۋشيتسا) گٷلدەر ەندi-ەندi كەمەلiنە كەلە باستايدى. بيiكتە ٶسكەن اندىز كٶز تارتىپ, ۇشار باسىنداعى سارى گٷلi الاقانداي بوپ اشىلعان, وعان iلەسە ەرمەن گٷلدەپ تۇر. “اندىزدى جەردە ات ٶلمەس, ەرمەندi جەردە ەر ٶلمەس” دەگەندi وسى ەكەۋiنiڭ تامىز ايىندا قاتار پiسكەنiن كٶرگەن سٷيسiنگەن قازاق ايتپادى ما ەكەن? شەيقۋرايدىڭ سارى گٷلدەرi الىستان كٶز تارتادى. شiلدەدە ساي-سالادان شٶپتەردi جيناپ بولعان ەمشiلەر ەندi تاۋعا بەتتەيدi. ايتۋلارىنا قاراعاندا, تاۋدىڭ شەيقۋرايى ەمدiك قاسيەتi ەرەكشە شٶپ بوپ ەسەپتەلiنەدi.

ەسiرەسە, بiزدiڭ الماتىنىڭ تاۋلارىندا تامىز تۋا  گٷل اشىپ, بەتكەي-بەتكەيدi باسىپ سالاتىن ٶسiمدiكتiڭ بiرi ورىستار مالكا دەپ اتايتىن كٶكنار تٷستەس گٷل. ونىڭ گٷل-جاپىراقتارىن جٷرەك اۋرۋىنا قارسى پايدالاناتىن كٶرiنەدi.

كەش گٷلدەيتiن تاۋ بٷلدiرگەندەرi پiسiپ, قاراقات قاپ-قارا بوپ تولىسادى.

كٶنە سلاۆيان تiلiندە بۇل ايدى “سەرپەن” دەگەن, ونىسىن قازاقشالاساق “وراق ايى” دەيگەنگە سايادى. وراق ايى دەيتiن سەبەبi, بۇل ايدا ەگiن جيناۋ باستالادى. ٶزدەرi “ەكiنشi نانىمىز” دەپ ەسەپتەيتiن كارتوپ پەن ساڭىراۋقۇلاقتاردىڭ ماۋسىمى دا وسى كەز. ن.ۆ.گوگول جازاتىن جەرمەڭكە مەزگiلi دە وسى تامىز. ورىستار بۇل ايدى مونشاعا تٷسكەندە شابىناتىن قايىڭ سىپىرعىلارىن دايىنداپ, سىپىرتقىلارىن كٷزگە ەزiرلەي باستايدى. 14-تامىزعا¹  (“پەرۆىي سنوس”) جازبەن قىستاۋ كٷنi, بال كٷنi 19-تامىزعا (“ۆتوروي سنوس”) الما پiسەتiن كٷن دەپ ايدار تاعادى.

ەدەتتە ورىستار 2-تامىز ۋلييا پايعامباردىڭ كٷنi دەپ ۇلاكتاپ, “جازدىڭ بەلومىرتقاسى سىندى, كٷز كٶكiرەككە مiندi” دەپ ەسەپتەگەن. بiزدiڭ قازاقتىڭ جۇلدىزنامالارى مەن ەسەپشiلەرi مۇنى جوققا شىعاردى, سەبەبi ەر جەردiڭ اۋا رايى ەر باسقا.

تامىزدىڭ تامىلجىعان تاماشا عوي دەگەنمەن, كەيدە اياق-استىنان بۇلقان-تالقان بوپ شات-شالەكەيiمiزدi شىعاراتىن جىلدار دا بار. وسىدان بiر, ەكi-ٷش جىل بۇرىن الماتى وبلىسى نارىنقول ٶڭiرiنiڭ قاراساز, سارىجاز, شەلكٶدە تٶڭiرەگiندە 1-تامىز كٷنi قار جاۋىپ, ەلدiڭ ٷمiت ارتىپ وتىرعان كارتوپتارىن سۋىق ۇرىپ كەتكەن. ال رەسەيدە 1986 جىلى العاشقى اياز 17-تامىزدا, 1997-98 جىلدارى 2-تامىزدا, 2001 جىلى 3-تامىزدا, 2002 جىلى 12-تامىزدا جٷرگەن اڭ-قۇس قىرىلىپ, ەگiندi ٷسiك شالعان.

تابيعات نەگە اشۋلانادى ەكەن? نەگە جازىقسىز جان-جانۋارلاردى اياق استىنان نiلدەي بۇزىلىپ قىرىنا الدى ەكەن?  وسىنىڭ بەرiنە ادامدار كiنەلi ەمەس پە? “ادام قولى جاساعان ۇياتتاردان” (ت.ايبەرگەنوۆ) بٷكiل ەلەم زارداپ شەككەن كەزدەر از با? تٶمەندەگi  مىسالعا ايتپاعانىمىز-                   

كٶنەريمدiك كٷنپاراق بويىنشا قازiرگi شiلدە ايى جىلدىڭ بەسiنشi ايى بوپ ەسەپتەلiنiپ, كۆينتيلييا اتانسا, كەلەسi التىنشى اي سەكستيليس دەلiنگەنi مەلiم. يۋليي تسەزار بەسiنشi ايدى سەناتتىڭ شەشiمi بويىنشا ٶز اتىمەن اتادى. (ييۋل دەگەن اتتىڭ وسىدان شىققانىن بۇدان بۇرىنعى ماقالامىزدا ايتقانبىز).

تاعى بiر تاريحي ەڭگiمە بىلاي ٶربيدi.

تسەزار جاس بولسا دا باس بولادى دەپ تانىعان گاي وكتاۆيان ەشتەڭەدەن حابارى جوق, دەنساۋلىعى ناشار, قاتار قۇربىسىمەن ارالاسپايتىن بiرتوعا جiگiت بولىپ ٶسەدi. ىلعي سەن تۇر مەن اتايىن قاعان تۇقىمىنىڭ اراسىنان ەشبiر ەرەكشە قاسيەتiمەن دارالانبايتىن وسى بiر ەلجۋاز, شىنجاۋ بوزبالاعا ۇلى ناعاشىسىنىڭ نەگە ىقىلاسى اۋدى ەكەن – ونى ەشكiم بiلمەيدi. ەيتۋiر, قاعان جيەنiنiڭ ٷيiنە جيi كەلەدi ەكەن.

–        بۇل كiم? دەپ سۇرايدى ەكەن جيەنi قاقپانى اشاردا.

–        بۇ ما, بۇل –كۆينتيلييا عوي,– دەيدi ەكەن يۋليي تسەزار.

–   ە, سiز بە ەدiڭiز جوعارى شىعىڭىز, تٶرلەتiڭiز,– دەپ جiك-جاپپار بولعان وكتاۆيگە قاراپ قۋلانعان ناعاشىسى:

–        ال سiز كiم بولاسىز? ,– دەپ سۇرايتىن كٶرiنەدi.

–   بiز بە, بiز بۇيىرسا سەكستيليس بولارمىز,– جەپ جاۋاپ بەرگەندi ۇناتادى ەكەن جيەنi.

–        دۇرىس, ٶتە دۇرىس, سiز سەكستيليس بولاسىز!– دەيدi  يۋليي تسەزار جۇرتقا ەستiرتiپ داۋىستاپ.

ٶنەر اتاۋلىعا, ەسiرەسە ٶلەڭگە جانى قۇشتار ريم ەلi ناعاشىلى-جيەندi بۇل جاۋاپتاسۋىن, ەدەمi سٶز, ەزiل-قالجىڭ دەپ قابىلداعانمەن, ول ەكەۋi كiمنiڭ نەنi مەڭزەپ تۇرعانىن جاقسى بiلەتiن. قۇدايىم مىڭ ارنامەن مىڭ دارييا اعىزسا دا, پەندەنiڭ بiر ارناسىن مەڭگi قۇرعاتىپ قويادى ەكەن. ەلەمدi جۇمسام جۇدىرىعىمدا ۇستايمىن دەگەن تسەزاردىڭ ۇلى بولمادى, ياعني تاق مۇراگەرi كiم بولارى بەيمەلiم ەدi. تسەزاردان سوڭ كiم يمپەراتور بولادى? بەس, بەستەن كەيiن التى-كۆانتيلييادان كەيiن سەكستيليس دەگەن سٶزدiڭ ماعاناسى وسى ەدi. گاي وكتيۆيي كٶنەريم كٷنپاراعىنىڭ التىنشى ايىندا, ياعني سەكتيليس ايىندا دٷنيەگە كەلگەنi مەلiم.

ەلقيسسا يۋليي تسەزار قاندى كٶيلەك دوستارىنىڭ  قاپييادا قاق جٷرەگiنەن تيگەن قانجارىنان وپات بولعان سوڭ مۇراگەرلiك جيەنiنە قالدى. حاتقا تٷسكەن, مٶر باسىلعان ٶسيەت-نامادا سولاي جازىلىپتى. كٶنە ريمدە زاڭنىڭ قاتال ساقتالعانى مەلiم – بۇعان مارك انتوني دە, كلەوپاترا دا, تiپتi برۋتت تا ەشتەڭە iستەي المادى. زاڭنىڭ اتى-زاڭ. ەر پاتشا ٶزiن بۇرىنعى پاتشالاردان گٶرi اقىلدىمىن دەپ ەسەپتەيدi. انىعىندا شىن اقىل يەسi قۇداي عانا. ناعاشىسىنىڭ نەدەن ٶلگەنiن بiلەتiن گاي وكتاۆيان تەمiر ساۋىت كيiپ جٷرەدi, تسەزار سيياقتى دانىشپاندىققا ۇمتىلعاننان گٶرi سۋىق اقىلعا عانا جٷگiندi,  اق كٶڭiل ەمەس, ساق بولدى, ٶزiنە ەشكiمدi جاقىنداتپادى. ٸىسقاسى, ٶتكەن قاتەلiكتەردiڭ ەشقايسىسىن دا قايتالاماۋعا تىرىستى. “مەن تسەزار ەمەسپiن, باسقامىن” دەيدi ەكەن ىلعي. ييا, ول سالقىن اقىل, سۋىق جٷرەكپەن بەسەكەلەستەرiنiڭ بەرiن قۇرتا بiلدi, قىل اياعى “كەشە گٶر” دەپ ٶكiرە جىلاعان كلەوپاتراعا دا جiبiمەدi. بiراق, سەنات (قورشاعان ورتا دەپ تٷسiنiڭiز) ٶز دەگەنiن iستەمەي قويمادى. بiردە, كiم ەكەنi بەلگiسiز, سەناتورلاردىڭ بiرi.

–  اسا قۇرمەتتi,– دەپ باستادى سٶزiن جاس قاعانعا قاراپ: (جاس قاعان كٷندە ەستiپ جٷرگەن سٶزi بولعان سوڭ سىر بەرمەي سازارىپ وتىرا بەرگەن).

–  اۆگۋست,– دەدi ەلگi سەناتور سٶزiن جالعاپ. بۇل “قاسيەتتi نەمەسە قۇدايدىڭ سٷيگەن قۇلى ” دەگەن ماعانا بەرەتiن سٶز ەدi. كەلەسi سەناتور كٷنپاراقتاعى بەسiنشi اي تسەزاردىڭ قۇرمەتiنە ييۋل دەپ اتالعانىن, ونىڭ زاڭدى مۇراگەرi گاي وكتاۆياننىڭ قۇرمەتiنە التىنشى – سەكستيليس ايىن نەگە اۆگۋست دەپ اتاماسقا  دەپ ۇسىنىسىن جاسادى. بiراۋىزدان قابىلدانعان وسى ۇسىنىس بويىنشا ول ەندi گاي يۋليي تسەزار وكتاۆيان اتاندى. بiراق, سەناتتىڭ شەشiمi–قۇدايدىڭ شەشiمi ەمەس بولاتىن. بارلىق پاتشالار سەكiلدi ول دا قۇداي بولۋعا ۇمتىلدى. ال قۇدايتاعالامنىڭ ەمiرi باسقاشا جازۋلى ەدi. ول اراعا بiرسىپىرا ۋاقىت سالىپ, ريم كٷنپاراعى بويىنشا 19 اۆگۋست كٷنi قايتىس بولدى.

“اۆگۋست ونىڭ ٶزi مە, اجالى ما,

قالدى سولاي حالىقتىڭ مازاعىنا”

دەيتiن ٶلەڭ سول وكتاۆيان اۆگۋستكە ارنالعان دەسەدi.

انىعىندا بارلىق پەلە ٶزiمiزدە, ياكي ادامداردا, ەتپەسە ايدىڭ نە جازىعى بار?!

اۆگۋست–شiلدە, كەلە-كەلە التىنشى ايدان سەگiزiنشi ايعا اۋىسىپ, جىلدىڭ ەڭ بەرەكەلi, مەرەكەلi مەزگiلiنە اينالدى دەمiز-اۋ, اقيقاتىنا كەلسەك, قۇدايدىڭ ەر كٷنi قۇتتى, ەر ايى مەرەكەلi, بەرەكەلi ەمەس پە? بەرەكەلi بولاتىنى – بۇل كەزدە جاز ەبدەن تولىسىپ, پiسiپ, شٶپ اتاۋلىنىڭ بۋىنى قاتادى. قازاق ايتاتىن “سٷمبiلەدە سۋ سۋىق, تارازىدا تاڭ سالقىنى” وسى كەز.

قىركٷيەك

سٶيتٸپ, دەموكريت قالدىرعان جازبالارعا سەنسەك, ادامزات و باستا كٸلەم, الاشا, ٶرمەك توقۋدى ٶرمەكشٸدەن ٷيرەنگەن كٶرٸنەدٸ. ال بٸز دەموكريت اقساقالدىڭ بۇل ويىن ادامزات و باستا كٸلەم, الاشا, ٶرمەك توقۋدى ٶرمەكشٸدەن كٷزدە, انىق ايتساق قىركٷيەك ايىندا ٷيرەنگەن دەپ تولىقتىرعىمىز كەلەدٸ. حالىق جۇمباعىندا ايتاتىنداي “ۇزىن-ۇزىن ۇزارداي, ۇزىن اققان سۋلارداي, اعاش اتقا مٸنگٸزٸپ, ۇزارتىپ قويعان مۇنارداي”, قيىننان قييۋلاستىرىپ, ٷزٸلدٸرٸپ ٷزبەلەپ, تٸزٸلدٸرٸپ تٸزبەلەپ كٶز جاۋىن الاتىن كٶركەم ٶرمەكتٸ وسى ايدا توقيدى. ٶرمەكشٸنٸڭ تورى! ەسٸرەسە, تاڭەرتەڭ قاراساڭ, بەينە بٸر ۋىس جاڭبىر (بٸر ۋىس بۇلت ەمەس) تۇتاسىپ كەلٸپ جاۋا الماي بٸز بٸلمەيتٸن ەلدەبٸر قۇدٸرەتتٸڭ كٷشٸمەن اعاش باسىنا ٸلٸنٸپ قالت تۇرىپ قالعان سەكٸلدٸ. كٷن سەۋلەسٸمەن قۇبىلىپ جىلت-جىلت ەتەدٸ. بۇل – تاڭعى شىق تۇنعان ٶرمەكشٸنٸڭ تورى.

ول سٸزگە جەتە الماي, سٸز وعان جەتە الماي اڭتارىلىپ تۇرعانىڭىز. بۇل ارالىقتا اۋا رايىنىڭ ٶزٸ مىناداي ەسەم تٸزٸلگەن ەلگٸ شىقمونشاقتاردى تٶگٸپ-شاشىپ المايىن دەگەندەي ٷپ ەتكەن جەلسٸز, جاڭبىرسىز جادىراپ, جايناپ تۇرادى. كلاسسيك ايتاتىن “سۇلۋلىق ەلەمدٸ قۇتقارادى” دەگەنگە سايامىز با, ەلدە گيدرومەتەورولوگييا زاڭدىلىعى ما – ەيتەۋٸر ەرتە كٷزدە وسىنداي بٸر ەستەن كەتپەس ەرەكشە كٷندەر بولادى. قازاق مۇنى ميزام شۋاق دەسە, ورىس اعايىنداردىڭ اۋزىنان سۋى قۇرىپ “بابە لەتو” دەپ تامساناتىن كەزەڭٸ وسى كەزەڭ. بارلىق جاقسى ەندەر سەكٸلدٸ “بابە لەتو” دا تەز تاۋسىلادى. ٸلە سۇرعىلت تۇمان, سۋىق جاڭبىرلار دەۋٸرٸ باستالادى دا, سوڭى بوز قىراۋ, ودان اق قار, كٶك مۇزعا اينالىپ سالا بەرەدٸ. اق قار, كٶك مۇزعا اسىقپايىقشى. “اح, اۆگۋست, ايالداشى بٸر اپتا” دەيدٸ اقىن قىز شەمشييا جۇباتوۆا. ەستە, وسى سٶزدٸ قىركٷيەكتەگٸ تامىلجىعان تاماشا تاڭدارعا ارناپ ايتسا دا ورىندى بولار ەدٸ. شىنىندا, جاقسى كٷندەر, جايدارمان تٷندەر نەگە جىلدام ٶتە شىعادى ەكەن.

تاعى بٸر راۋاياتتا – قىركٷيەك جىلدىڭ ىمىرتى دەپ تە اتالادى. سوندا قالاي, الدىمىزدا تٷن تۇر ما? سەنگٸڭ كەلمەيدٸ. سەنگٸڭ كەلمەيتٸندٸكتەن جاڭاعى ايتقان جارق ەتٸپ ٶتە شىعاتىن جاقسى شاقتار تۋرالى ويلانعىڭ كەلەدٸ.

بۇل اي – ساعىنىش ايى.

ساعىنىش ايى. تىراۋلاپ تىرنالار قايتادى. جٷرەگٸڭدٸ سۋىرىپ الاتىنداي مۇڭدى داۋىس. تىرنا تٶمەن ۇشسا قىس جىلى بولادى, جوعارىلاپ ۇشىپ جوعالسا – قاقاعان قاڭتار, اشۋلى اقپان كٷتٸپ تۇر دەي بەرٸڭٸز, مەيلٸ, قىس قاتتى بولسا بولسىن-اق, ەر نەرسە ٶز مەزگٸلٸمەن ەمەس پە! مىنا تىرنالاردى قايتەمٸز? كەۋدەگە سىيماي الاسۇرعان جٷرەكتٸ قالاي جۇباتامىز?!

سودان با ەكەن, كەيبٸر ەلدەردٸڭ اۋىز ەدەبيەتٸندە كەزدەسەتٸن “قىركٷيەك – سارى تٷلكٸدەي قۇبىلادى” دەگەن تەڭەۋ دە ۇنامايدى. نەگە ونى قىزىل تٷلكٸ ەمەس, سارى تٷلكٸگە تەڭەيدٸ. ورمان-توعاي, شٶپ-شالعىن اراسىندا ەۋەلٸ قۋ تٷلكٸنٸڭ ٶزٸ ەمەس قۇيرىعى نە جونى جىلت-جىلت كٶرٸنٸپ قالادى, بارا-بارا بٷكٸل دٷنيە ساپ-سارى بوپ قۇلپىرىپ سالا بەرمەك.

ۋكرايىندار بۇل ايدى “ۆەرەسەن” دەپ اتايدى. مۇنىسى “قىراۋ تٷسەتٸن اي” دەگەنٸ. بٸز بولساق قىراۋ تٷسەدٸ دەگەننەن گٶرٸ شىق تٷسەدٸ دەگەندٸ قالايمىز. قىراۋ دا, قار دا ەلٸ الدا ەمەس پە?

جوق, بۇل قۋ تٷلكٸنٸڭ ايى ەمەس, جىلدىڭ ىمىرتى دا ەمەس بۇل كەزەڭ.

جاز ەلٸ ٶتكەن جوق.

جاقسى كٷندەر الدا ەلٸ.

قاراڭىزشى, ٶزگەرگەن نە بار, بەرٸ قاز-قالپىندا ەمەس پە? گٷلكەكٸرە تۋرا تامىزداعىداي, تامىز عانا ەمەس شٸلدەدەگٸدەي اعى اق, كٶگٸ كٶك قۇلپىرىپ تۇر. سولعان, مۇڭايعان, سارعايعان, قۋراعان جوق. سول قالپى. ي.بۋنين مەن م.پريشۆين سٷيسٸنە جىرلايتىن كٶگٸلجٸم گٷل دە (مالۆا) سولاي. شايشٶپ بولسا, “كٸم سٸزگە كٷز كەلدٸ دەگەن?” دەپ ەتەكتەن تٶسكە ٶرلەپ بالماعىز اتىپ جايناپ تۇر. “مەن سەنەن قالايىن با?” دەگەندەي جۇپار گٷل مەن قاراباس شٶپ تاڭعى سالقىن, كەشكٸ جەلمەن تاۋدىڭ سەنٸن كەلتٸرٸپ ەركٸن ىرعالادى. كەيبٸر گٷلدەر بۇل ايدا ەكٸنشٸ رەت گٷلدەيدٸ. كٷن جايلى كەلسە, الما مەن ٶرٸك اعاشى دا قايتا گٷلدەپ كەتۋٸ مٷمكٸن. ەلبەتتە, ولاردىڭ جەمٸس بەرٸپ ٷلگەرمەيتٸنٸن ويلاساڭ جٷرەگٸڭ اۋىرادى. بەلكٸم, “التى كٷن اتان بولعانشا, بٸر كٷن بۋرا بولىپ زٸركٸلدە” دەمەكشٸ, تٶمەن قاراپ بۇقپانتايلاي بەرگەنشە تٶنٸپ كەلە جاتقان كٷز قاھارىن قايمىقپاي قارسى الايىن دەيتٸن بولار.

اعاش جاپىراقتارىنىڭ سارعايعانىن باقىلاۋدىڭ ٶزٸ قىزىق. جەر-دٷنيەنٸ سۋىق دەمٸمەن بٸر قارىپ ٶتەتٸن العاشقى ٷسٸككە گٷلدەر بولماسا جەمٸس اعاشتارى دا, جابايى ٶسكەن تال-قايىڭ, ەمەن-تەرەكتەر دە سىر بەرە قويمايدى. سىرت كەلبەتٸ گٷلحەرٸگە  نەمەسە شاشىراتقىعا ۇقسايتىن سەنتيابرينا اتتى ەكپە قوڭىرقاي باقتارعا گٷلدەر جاڭا رەڭك بەرٸپ, سولعىن اجارىن اشىپ, شىرايلاندىرا تٷسەدٸ. اعاشتار دا “قانە, قايسىمىز مىقتىمىز?” دەگەندەي قاھارلى سۋىققا قارسى تۇرىپ, ٸشتەي قالتىراعانمەن سىرتتاي اسقاق قالپىن بۇزار ەمەس.

دەگەنمەن, جايدارى جازداعىداي كٷمٸس كٷلكٸ, سىڭعىر دا, سىبدىر دا جوق, ٷنسٸز ىمداسىپ, اقىرىن سىبىرلاسادى. “بٶرٸ ارىعىن بٸلدٸرمەس سىرتقا جٷنٸن قامپايتار” دەگەن وسى.

ايدىڭ 22-نەن 23-ٸنە قاراعان كەزٸ – كٷن مەن تٷننٸڭ كٷزگٸ تەڭەلۋٸ, ياكي, كٷزدٸڭ استرانومييالىق تۇرعىدان باستالاتىن كٷنٸ. تۇقىمداستارى اراسىندا كٷز كەلگەنٸن العاش مويىندايتىن دولانا. بٸرٸنشٸ سونىڭ جاپىراعى سارعايادى. بٸراق, دولانا از. سوندىقتان بٸر قاراعاندا ودان دا بۇرىن ٷيەڭكٸ سارعايعان سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. ٸلە الاتاۋى, تالاس, جوڭعار الاتاۋلارىندا ايدىڭ اياعىنا تامان ٷيەڭكٸ بٸتكەن قىپ-قىزىل تٷسكە ەنٸپ كٶزدٸڭ جاۋىن الادى.

تٸزبە, تٸزبە, تٸزبە تاۋ, تٸزبەك ورمان,

تٸزبەك ورمان ەدٸ عوي – بٸزدەگٸ ارمان.

كٷرەڭ قىزىل ٷيەڭكٸ ارالىنا

كٷرەڭ قىزدىڭ اۋىلى كٷزدە قونعان.

التىن تەڭگە تٶككەندەي جولعا كٸلەڭ,

تٸزبە, تٸزبە جاپىراق – ول دا كٷرەڭ.

“قاراما!” دەپ, كٷلەدٸ, كٶزٸم باسىپ

كٷرەڭ سۇلۋ ىپ-ىستىق قولدارىمەن.

كٷرەڭ تاۋدى قييالاپ تاڭ اتادى,

كٶر, كٶر دەيمٸن, ٶزٸمە قارا تاعى,

قاراي بەر سەن جاپقانشا جانارىمدى,

قارا كٷزدٸڭ سۇپ-سۋىق الاقانى.

ٸلە-شالا المۇرت اعاشتارى سارى التىن سىرعالارىن سىبدىرلاتا باستايدى. وتىز كٷن, كەيدە قىرىق كٷن بويى بەرٸسپەي, اقتىق دەمٸ قالعانشا ايقاساتىن ٷش باتىر – ەمەن, قايىڭ, شەتەن. بۇل كەزدە مويىل مەن كٶكتەرەك جاپىراقتارىنان تٷگەل ايىرىلىپ, قىرقىمنان شىققان توقتىداي جالاڭاشتانىپ قالادى.

بٸراق كٷز ەلٸ كەمەلٸنە كەلگەن جوق, قورعانسىز دا نەزٸك جاسىل جاپىراقتاردى سارعايتۋمەن شەكتەلٸپ تۇر. تۇرسىن سولاي. ەدەپكٸ تەكە تٸرەستەن ٶزٸ دە بولدىرىپ قالعان سىڭايلى, اپتىقپايدى, اسىقپايدى, ۇيىتقي سوعىپ, بەرەكەتٸڭدٸ الاتىن وعاش, وداعاي مٸنەزٸ باسىلعان. بٸز ايتىپ وتىرعان, ميزام شۋاق وسى.

بٸز تابيعاتتان ٶزٸمٸزگە كەرەگٸن, ٶزٸمٸزگە دٷنيەتانىمى سەيكەس قۇبىلىستاردى ٸزدەيمٸز ھەم تابامىز دا. تابيعاتپەن ٷيلەسە, ٷندەسە الماعان كەز - اجالدىڭ تاقاپ قالعان كەزٸ بولار, ەستە. بەتٸ اۋلاق.

قوجاقاتتىڭ مٶلدٸر قارا جەمٸسٸن بٷگٸن تەرٸپ كەتسەڭ, ەرتەڭ تاعى سونشا جەمٸسٸ پٸسٸپ جەتٸلەدٸ. بٶرٸقاراقات بۇتاقتارى تىعىز سالعان دەن جەمٸستەرٸن كٶتەرە الماي مايىسىپ تۇر. مىنا بەرەكەلٸ, مەرەكەلٸ كٷزگە شاشۋى بولار, الىپ ەمەننٸڭ دەنەگٸنەن اياق الىپ جٷرگٸسٸز. تيىن سول دەنەكتٸ اعاش قۋىسىنداعى ٸنٸنە تاسىپ ەلەك.

الماتىنىڭ المالارى-اي دەگٸزەتٸن كەز عوي بۇل. ەتتەڭ, باياعى بالا كەزٸمٸزدەگٸ اپورت جوق. الماتىنىڭ تاۋلارىن بۇل ايدا اپورتتىڭ ەلەسٸ كەزٸپ جٷرەدٸ.

تىرنا مەن سارعالداق, كٶكەك پەن قارلىعاش كٶرٸنبەيدٸ. بٶدەنەنٸڭ بىتى-بىتى ەستٸلمەگەلٸ قاشان. قايتەمٸز, قايتقان قۇستاردىڭ جولى بولسىن! ەسەسٸن, “تاۋدان تٷسٸپ كەلە جاتىر سالقىن كٷز” (امانحان ەلٸم) دەپ اقىن ايتپاقشى, التى اي جاز بيٸكتە جٷرگەن سارىباۋىر شىمشىقتار تٶمەنگە تٷسٸپ, “قىرداعى, ويداعى ەلمەن ارالاسقانداي” جىرا-جىرا, ساي-سالا ازان-قازان, ۋ دا شۋ. جىلى جاققا قايتاردا بٸزدٸڭ دالادا از كٷن ايالداپ ٶتەتٸن قۇستار قانشاما?!

قاراتورعاي مەن جاۋراۋىق, تاڭشىمشىق پەن بٷرگەن تورعايدىڭ جازداعىداي سايران سالعانىن قالار ەدٸك, بٸراق بٸر سۇمدىقتى سەزگەندەي بەرٸ دە ٷنسٸز, ەن سالسا داۋسىن شارىقتاتپاي بەسەڭ سالادى, شۋىلدامايدى, قاناتتارىن قاتتى قاقپاي تٶمەن ۇشادى. قارعانىڭ ٶزٸ قارقىلدامايدى. ساق ساۋىسقان بەرٸن سىرتتان باقىلىپ تال باسىندا جەكە وتىر. نە ويلايدى ول? نەنٸ بٸلٸپ وتىر? نە بولدى, سەندەرگە قۇستار?

باياعىدا, اۋىلدا, ات سۋىتامىز دەپ تاڭدى تاڭعا ۇرىپ ۇيىقتاماي بەيگەگە جٷيرٸكتٸ دە, بالانى دا دايىنداماۋشى ما ەدٸ? وندايدا, تٸپتٸ الامان جارىستىڭ شيرەگٸن, كەيٸن جارتى جولىن, كەلە-كەلە بٷتٸندەي شاۋىپ ٶتٸپ, قوسار اتتى قانشىرداي قاتىرىپ ەبدەن باپتاۋشى ەدٸ عوي. قۇستار دا سولاي. ۇزاقتى كٷن ۇزاق قارعالار مەن قارلىعاشتار, قارا سايراقتار مەن قازدار, تىرنالار توپ-توپ بوپ توپتاسىپ كٶك تٶسٸن تٸلگٸلەپ, ەرٸ-بەرٸ ۇشادى. تاس تٷيٸن بوپ شىرقاۋ كٶككە تٸك كٶتەرٸلٸپ, ٶزٸن-ٶزٸ جەرگە دوپشا لاقتىرادى, ەندٸ بٸر سەت قايقاڭ ەتٸپ قايتا كٶتەرٸلٸپ جازىلا ۇشادى, جالت ەتٸپ وڭعا بۇرىلىپ, سولعا بۇرىلىپ تٷرلٸ-تٷرلٸ قيمىلدار جاسايدى. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا مۇنىڭ بەرٸ بەكەردەن بەكەر بولمايدى. بۇل كەزدە قۇستار ەبدەن سەمٸرەدٸ. بۇل دا “جورتار اتتىڭ توعى يگٸ” دەمەكشٸ, قۇدايدىڭ قۇدٸرەتٸمەن بٸز ەسسٸز سانايتىن قاناتتى اعايىندارىمىزدىڭ ۇزاق جولدىڭ الدىندا كٷش جيناۋى, قازاقشا ايتساق “جال-جاياسىن جاۋىپ قوڭدانۋى” بولسا كەرەك.

سٶيتٸپ, بٸزدەن ۇشىپ قۇستاردىڭ كٶبٸ افريكا, ٷندٸستان, ەۋروپا ەلدەرٸنە كەتٸپ جاتسا, ەندٸ بٸر توبى سولتٷستٸكتەن بٸزدٸڭ دالاعا قىستاۋعا كەلٸپ جاتادى. ولاردىڭ اراسىندا – قىزىل تٶس سۋىق تورعاي, كەكٸلدٸ سامىرقۇستار (ەرتەرەكتە الماتىداعى تاۋلى قىراتتىڭ ەر بٶكتەرٸندە توپ-توبىمەن قىستاپ جٷرەتٸن), بٸر بويىندا جەتٸ تٷستٸ قاۋىرسىنى بار ەسەم شىمشىق, قىزىلقۋناق, شەكٸلدەك قۇستار بار. بٸزدٸڭ دالامىز بەن بٸزدٸڭ قالامىز اشىققاندار مەن تورىققاندارعا پانا بولاتىنىن ويلاساڭ تۇلا بويىڭدى قۋانىش كەرنەيدٸ.

بۇل كەزدە قۇستار تٷلەيدٸ. تٷلەك كەزٸ ولار ٷشٸن قاۋٸپتٸ كەز. ٷيرەكتٸڭ كەجەگٸ قىزىلدى-جاسىلدى “تونىن” تاستاسا, قوڭىرقاي “جاداعاي” جامىلادى. جاڭا قاۋىرسىندار ۇزىن, سالالى جەنە ٶتە قالىڭ بوپ ٶسەدٸ. تابيعات قانداي شەبەر دەسەڭٸزشٸ, ەر نەرسە ٶز ۋاقتىسىمەن, ٶز كەزەگٸمەن! وسىنىڭ بەرٸن باسقارىپ, ٷيلەستٸرٸپ تۇرعان بٸر قۇدٸرەت بارىنا قالاي سەنبەيسٸز?

ەرتەڭ ۇشىپ كەتەدٸ ولار. سودان كەلەسٸ كٶكتەمگە دەيٸن جوق. الاڭ كٶڭٸل كٷندەر باستالماق. تۋۋ جازعا دەيٸن.

ٷش مىڭ, بەس, ون مىڭ شاقىرىمدىق جولدار كٷتٸپ تۇر ولاردى.

“تۇلپار تۇرىپ ۇيقتايدى” دەۋشٸ ەدٸك قوي, سول سيياقتى قۇستار ۇشىپ بارا جاتىپ ۇيىقتايدى. مىسالى, دەگەلەكتەر تەۋلٸگٸنە بار-بولعانى 10-15 مينۋت قانا كٶز شىرىمىن الادى ەكەن. ۇشىپ بارا جاتىپ ۇيىقتاعاندا باعىتىنان اۋىتقىپ باسقا جاققا لاعىپ كەتپەۋٸ ٷشٸن “ۇيقىشىل” دەگەلەك ەۋەلٸ قالىڭ لەكتٸڭ ورتا تۇسىنا كٸرٸپ الادى ەكەن, سەل بۇرىلىپ بارا جاتسا, ٶزگە قۇستار قاناتىمەن قاعىپ دۇرىس جولعا سالىپ وتىراتىن كٶرٸنەدٸ. ۇيقىسى قانىپ, سەرگٸپ ويانعان دەگەلەك سودان سوڭ سەرٸكتەرٸن دەمالدىرىپ ٶزٸ توپ باستاپ جٶنەلەدٸ. سٶيتٸپ, الما-كەزەك دەمالىپ, ەرتە كٷندٸ كەش قىلماي مەجەلٸ جەرگە جەتكەنشە تىنباي ۇشادى ەكەن. مۇنداي مىقتىلىق ادامنىڭ قولىنان كەلمەيدٸ. ەستە, بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ ەبدەن تولىسقان, تولعان, شىعىستا ايتاتىنداي (ينسوني كاميل) كەمەلدەنگەن تٸرشٸلٸك يەسٸ بولۋىمىز ٷشٸن ەلٸ تالاي جولداردان ٶتۋٸمٸز كەرەگٸن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك شىعار.

قارقىلداق شاعالا بولسا تۋۋ يت ارقاسى قييانعا – اركتيكاعا بارىپ ۇيا باسادى. قىستاۋعا انتاركتيداعا ۇشادى. سوندا ول ۇشىپ ٶتەتٸن جولدىڭ جالپى ۇزىندىعى – ون مىڭ شاقىرىمنان اسادى ەكەن.

قىركٷيەك قۇستاردىڭ ٶزدەرٸنە تەن ەرەكشەلٸكتەرٸ ايقىندالاتىن اي. “ات جٷيرٸگٸ بٸلٸنبەس بەيگەگە تٷسٸپ جارىسپاي” دەمەكشٸ, كەشەگە دەيٸن ەڭ جىلدام ۇشاتىن قۇس دەپ سۇڭقار مەن بٷركٸتتٸ, جوعارىدا ايتقان قارقىلداق شاعالانى اتاپ كەلدٸك. قىركٷيەك ايى - فەنولوگتاردىڭ بۇل قاتەلٸگٸنە تٷزەتۋ ەنگٸزەتٸن اي رەتٸندە باعالى. عىلىمي دەلەلدەنگەندەي, ەڭ جىلدام ۇشاتىن قۇس – كەدٸمگٸ سٸز بەن بٸز بالا كەزٸمٸزدەن كٶرٸپ ٶسكەن اق تاماق قارلىعاشتار ەكەن. جەنە بۇل جاڭالىققا قازاقستاندا شاقپاق قۇس ساقينالايتىن بەكەتٸ دەرەكتەرٸ بويىنشا تاعى بٸر رەت دەلەلدەنگەن.

بوي توڭازىتار تاڭعى سالقىنمەن ورمانعا كەلسەڭٸز, ەمەن, قاراعايلاردىڭ تٷبٸنە ٷڭٸلٸپ, ساي-سالانى كەزٸپ جٷرگەن ساڭىراۋقۇلاق تەرۋشٸلەردٸ كٶرەسٸز. اراسىندا قازاق ٸلۋدە بٸرەۋ. بٸزدٸڭ ەل قىزىقپاعان كەسٸپ. بەكەر-اق, ەستە, كەسٸپتٸڭ ٷلكەن-كٸشٸسٸ جوق, پايدالى ەرەكەتٸمەن قاي-قايسىسى دا تەۋٸر ەمەس پە? مٸنە, سول شٶپشٸ اعايىنداردان جازىپ العان كەيبٸر مەلٸمەتتەرٸمٸز:

• جٶكەنٸڭ تۇقىمىن قىركٷيەك – قازان ايلارىندا;
• ەمەننٸڭ دەنٸن قىركٷيەك – قاراشا ايلارىندا;
• قايىڭ تۇقىمىن شٸلدە – تامىز ايلارىندا;
• كٶكتال مەن تەرەكتٸڭ تۇقىمىن جازدىڭ باسىندا, العاشقى بٷرٸن جارىپ, گٷلٸن اشقان سوڭ 35 كٷننەن كەيٸن جينايدى. بۇل شامادا, سەۋٸردٸڭ اياعى, مامىردىڭ باستاپقى اپتاسىنا تۇسپا تۇس كەلەدٸ.
• مويىلدىڭ دەنٸن – تامىزدا;
• قاراعايدىڭ دەنەگٸن قاراشا مەن ناۋرىزدا;
• ٷيەڭكٸ دەنەگٸن قىركٷيەك - قاراشادا جينايدى.

كٶشەتتەن ٶنٸم الامىن دەيتٸندەر ەمەن مەن قىلقان جاپىراقتى اعاشتاردان ٶزگە اعاش دەنٸن كٷزدە ەككەندٸ دۇرىس كٶرەدٸ ەكەن.

سونداي-اق, قازٸر قان-قىزىل دولانانىڭ, جاتاعان ارشا مەن يتمۇرىننىڭ دەنٸ, اندىز, باق-باق, ايۋبالدىرعان, شٷيگٸنشٶپتٸڭ تامىرىن قازاتىن كەز.

ٶزگە جان-جانۋارلار دا بۇل ايدا قونىس جاڭارتىپ, قىسقا دايىندىققا كٸرٸسەدٸ. بۇلان باۋىرىنان جاراپ, كەڭ توعايدى شيىرلايدى. بۇل كەزدە ونىڭ جولىنا كەسە كٶلدەنەڭ تۇرۋ قاۋٸپتٸ. تٷلكٸ تٷلەپ, قۇندىز بٸتكەن قۇنايى ٷشٸن سۋ بٶگەپ “ٷي سالا” باستايدى. ۇرپاق قامىن ويلاعان وسى بٸر كٸشكەنتاي اڭ اتان بويلى اق قايىڭدى كٸشكەنتاي تٸسٸمەن قىرقىپ, قيىپ باۋداي تٷسٸرەدٸ دەگەنگە سەنۋ قيىن. قۇندىز “قۇرلىسشى” تۋرالى ەڭگٸمە – باسقا ەڭگٸمە.

ات جاراتىپ, بيە اعىتاتىن كٷن دە الىس ەمەس.

توبىلعى كٷنگەيدە, ىرعاي تەرٸسكەيدە – قويشى-قولاڭ, جىلقىشى, تٷيەكەش, ديقان مەن سۋشى – ەركٸم ٶز حاراكەتٸندە.

جىلان ٸنٸنە كٸرسە جىلى كٷندەر اياقتالدى دەيدٸ ەكەن بۇرىنعىلار.

قىركٷيەك ايى تۋرالى ەلدٸڭ تٶمەندەگٸدەي ىرىم-جورامالدارى, اڭداتپالارى مەن اڭعارعان جەيٸتتەرٸ بار:

ەمەننٸڭ دەنٸ مول بوپ, تارىداي شاشىلىپ جاتسا (بيىل دەل وسىلاي بوپ تۇر) قار قالىڭ, قىس قاتتى بولادى دەيدٸ.

قىركٷيەكتٸڭ باسىندا ٶرمەكشٸ تورىن جيٸ قۇرسا دا – قىس ايازدى كەلەدٸ دەيدٸ.

قايىڭ جاپىراقتارى ۇشار باسىنان باستاپ سارعايسا – كٶكتەم ەرتە شىعاتىن كٶرٸنەدٸ.

بۇل ايدا كٷن كٷركٸرەسە – كٷز جىلى بولعانمەن, قىستا قار كٶپ تٷسەدٸ دەيدٸ.

قىركٷيەك ەرٸ جىلى, ەرٸ جاڭبىرسىز, جەلسٸز بوپ كەلسە – قىس كەش تٷسەدٸ.

جاڭبىرلى كەشتە ٷكٸ شاقىرسا – كٷن جەيلٸ بولاتىنىنىڭ بەلگٸسٸ.

كٷزدٸڭ كەلگەنٸن – يتمۇرىننىڭ پٸسكەنٸنە قاراپ بٸلەرسٸز.

قارا مال قالاي قاراپ جاتادى – ەرتەڭٸنە جەل سول جاقتان تۇرماق.

قۇمىرسقا يلەۋٸنٸڭ تٶبەسٸ شوشاق بوپ بٸتسە – قاتتى قىس كەلە جاتىر دەي بەرٸڭٸز.

تاۋىق ەرتە تٷلەسە – قىس كەرٸسٸنشە جىلى بولادى.

توعىستىڭ بٸرٸ – “كيٸك ماتاۋ” – قىركٷيەكتٸڭ سوڭى. كيٸكتٸڭ تەكەسٸ جەلگە قاراپ جەلسە – كٷن ەلٸ جىلى, ىققا قاراسا سۋىتادى.

كٶردٸڭٸز عوي, بٸز ماقتاپ, ماراپاتتاپ وتىرعان ايدا قار دا, اياز دا, جاڭبىر دا, جەل دە بولادى ەكەن. جەل, جاڭبىر دەمەكشٸ, بۇل ايدىڭ ەكٸنشٸ اتى كٶكتەم ايى. قالايشا? ٶزٸڭٸز بٸلەسٸز, ەكۆاتوردىڭ كٶلدەنەڭ سىزىعى جەردٸ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك جارتى شار دەپ ەكٸگە بٶلٸپ تۇر ەمەس پە, سول وڭتٷستٸك جارتى شار ەلدەرٸندە بۇل كەزدە كٶكتەم باستالادى. ول بٸزدٸڭ ناۋرىز ايىنا سايما ساي كەلەدٸ. سٶيتٸپ سٸز وسى تۇستا الدا جالدا افريكاعا نەمەسە جاڭا زەلاندييا مەن اۆستراليياعا نە وڭتٷستٸك امەريكاعا بارا قالساڭىز وسىدان التى-جەتٸ اي بۇرىن ٶتٸپ كەتكەن كٶكتەممەن قايتا قاۋىشاسىز.

قىركٷيەك, راسىندا دا بٸز ايتقانداي بەيقام, مامىراجاي, جىلى, جۇپار, جۇمساق, بەرەكەلٸ, مەرەكەلٸ مەزگٸل مە? انىعىندا “سۇرعىلت تۇمان دىم بٷركٸپ” (اباي) كەلەتٸن سالىڭقى يٸن سالقىن كٷز ەمەس پە? ديقان ەگٸنٸن ەرتە تٷسكەن سۋىققا ٷسٸتٸپ الىپ, مالشى كٷزەۋگە كٷيزەلٸپ تٷسٸپ, باعبان جەمٸسٸن قار استىندا قالدىرىپ, جولاۋشى جولدان قالىپ, كٶكتايعاق تارپاڭ مەن تاعىنى تۇساپ-شٸدەرلەپ اڭشى مىلتىعىنىڭ قاراۋىلىنا ٸلٸندٸرەتٸن كەدٸمگٸ كٷز عوي دەيسٸز بە?

مٷمكٸن, بٸراق سٸز عافۋ ەتٸڭٸز, بٸزدٸڭ قىركٷيەگٸمٸز وسىنداي مەزگٸل. سٸزگە, نە ۇناماي ما? ۇناسا مەن سٸزدٸڭ دوسىڭىزبىن.

قازان

قازان ايى قاشان دەل بيىلعىداي جايماشۋاق بولدى ەكەن?! قۇداي تاعالانىڭ ىقىلاسى اۋىپ, مەيرiمi تٷسiپ بiز پەندەلەرiنە بەرگەن بiر نىعىمەتi دەيسiز بە, جوق بٷكiل عالامدىق جىلىنۋدىڭ بiزدi اينالىپ ٶتپەيiن دەگەنi مە, ەلدە كەلەر قىستىڭ كەرەمەتiم ەلi الدا دەپ تىرناعىن iشiنە بٷككەن الدامشى تىنىشتىعى ما – ەيتەۋiر مايتوڭعىسىز مامىراجاي كٷندەر ۇزاققا سوزىلدى. ساناعان ادام بiلەدi, ارا-تۇرا سiركiرەپ ٶتكەن بولماشى جاڭبىردى ەسەپكە الماساق قىركٷيەكتiڭ سوڭى – قازاننىڭ ٶنە بويى قىرىق جەتi تەۋلiك بويى كٷن اشىق بولدى. تەك سوڭعى كٷندەرi عانا اسپان ازداپ قاباق شىتا باستاعان سىڭايلى. قازاقتىڭ كٷن قايىرۋعا باعىتتالعان ەسكi ٶلەڭiندە:

“قاي قازان, مىنا قازان – جەيلi قازان.

مال سەمiز, مالشى ىرجاقاي, مايلى قازان”,–

دەيتiن جولدار بار. دەمەك, بيىلعىداي مامىراجاي كٷزدەر قاشان دا بولعان, لايىم بۇدان بىلاي دا بولا بەرگەي. “مايلى قازان” دەگەننەن شىعادى, بۇل راسىندا شىبىن-شiركەي جوعالىپ, شٶپتiڭ بۋىنى قاتىپ, تٶرت-تٷلiك قوڭداناتىن كەزi. بالا-شاعا سوعىمعا دەيiن قىزىلسىراپ قالماسىن دەپ قويى مەن تايىنشاسىن سويىپ كٷزدەۋدەگi ەلدiڭ “قازان مايلايتىن” بەرەكەلi, مەرەكەلi شاعى. ويداعى ديقان دەنiن ۇراعا تٶگiپ, ەندiگi جەردە قاي بازاردا قانداي نارىق بار ەكەن دەپ ساناسىمەن بايىپ – ول جاتىر.

تابيعات شە? اعاش بiتكەن جاپىراقتارىنان ايرىلىپ, ٶڭi قۋقىل تارتقان. ەسiرەسە, ٷيەڭكiنiڭ قىزىل الا, جٶكەنiڭ سارى الا جاپىراقتارى “تابان استىندا اياقپەن بوپىر  اقشا باسقانداي سىقىرلايدى”. (جۇماتاي جاقىپباەۆ).

بiر ايعا بiر ات ازدىق ەتەتiن سەكiلدi.

ەر ايعا قوسىمشا قۇستىڭ, اڭنىڭ, اعاشتىڭ اتىن قويۋعا بولماس پا?

مىسالى دەيسiز بە? مىسالى, قازان ايىن شەتەننiڭ ايى دەسەك شە?

كٷزگi جەلiك كٷللi الاپتى كٷپiر عىپ,

استان-كەستەن.

نە بوپ كەتكەن بۇ تiرلiك?

شەتەن عانا قىزارادى شەت تاۋدا,

ۇيالادى – وعان-داعى شٷكiرلiك.

شەتەن عانا قىزارادى قييادا,

وعان بولا كٷز ايىلىن جييا ما.

شەشەڭ بايعۇس سەن تۋعاندا, ەتتەڭ-اي

شەتەن بەسiك نەگە الماعان, بي اعا?

بي-اعاسى بار بولسىن, ەڭگiمە ول تۋرالى ەمەس, جوق ول ەڭگiمە ەتۋگە ارزىمايدى, ەڭگiمە – تابيعات حاقىندا بولماق.

شىنىندا, شەتەننiڭ كٷزگi “ٶرتi” ەرەكشە. كٶلدەنەڭ جاتقان كٶكجاسىل تاۋلار كەنەت بiر تٷننiڭ iشiندە ساقال-شاشىن قىزىلعا بوياپ ۇيقىعا كەتكەن ٷندiنiڭ ابىزى سەكiلدi. ەسiرەسە, قارا جيدەك شەتەن (ريابينا چەرنوپلودنايا نەمەسە ارونييا) باتار كٷننiڭ سەۋلەسiمەن قۇبىلعاندا بەينە الىستان تالىپ كٶرiنەتiن تاندىردىڭ اۋزىنداي الاۋلايدى. سٶيتiپ, مامىر-ماۋسىمدا الما اعاشىنىڭ گٷلدەرi سەكiلدi اپپاق گٷلدەرiن اشاتىن شەتەن كٷز تٷسە جاپىراقتارى جالقىن تارتىپ ەكiنشi رەت قۇبىلۋدا.

شەتەننiڭ جيدەگi ٶت  تاتيدى. Iشiن اشساڭىز ٷش دەنەگi بولادى. ەدەتتە سول اششى جيدەك العاشقى اياز سورىپ ٶتكەن سوڭ ەدەپكi دەمiن جوعالتىپ شىرىن تاتيدى. ايتپاعىمىز اششى بولعان سوڭ وعان ەشكiم دە, ەشتەڭە دە تيمەيدi, ٶرتتەي قىزارىپ ۇزاق تۇرادى. “بiز شەتەننەن قالامىز با?” دەگەندەي ٶرiكتiڭ جاپىراقتارى دا نارتتاي جانادى. بiراق جەمiس اعاشتارىنىڭ دەنi بۇل كەزدە جالاڭاشتانىپ بiتكەن, سۇرقاي, سيداڭ, سۇرىقسىز. وسىدان بار-جوعى بەس-التى اي بۇرىن مىنا سيديعان بۇتاقتار اپپاق گٷلدەرگە بٶلەنiپ الىستان مەن مۇندالاپ تۇراتىن ەدi دەگەنگە قالاي سەنەسiڭ. كٷزبەن اقتىق جاپىراعى قالعانشا ايقاساتىن مىقتىنىڭ بiرi سيرەن. كٶكتەمنiڭ جازعا ۇلاسار كەزiندە ەرi كەتسە ەكi اپتا عانا گٷلدەپ ودان كەيiن كٶزگە iلiنە بەرمەس كٶپ بۇتانىڭ بiرiنە اينالاتىن سيرەننiڭ وسىنداي عاجاپ قاسيەتi بار. “تۇلپار بويىن جاسىرادى” دەمەكشi ەلەۋسiز تۇرىپ-تۇرىپ, ەڭ مىقتى دەيتiن ەمەننiڭ ٶزi سيديىپ جالاڭاش قالعاندا قارا جاڭبىرعا قاسقايىپ قارسى تۋراتىن جاسىل جاپىراقتى ەرەكشە نۇرلانىپ سالا بەرەدi. العاشقى قار جاۋعانشا سيرەن جاپىراعىنان ايىرىلمايدى. ورمانشىلار اراسىندا “سيرەن بiر جىلدا ەكi رەت گٷلدەيدi” دەگەن ەڭگiمە بار. بiرiنشi گٷلدەۋi – كٶكتەمدە, ەكiنشi رەت گٷلدەيدi دەگەندە قازان مەن قاراشانىڭ قاїارىنان قايمىقپاعان ٶرلiگiن ايتسا كەرەك. 

حالىق جورامالىندا “اعاشتىڭ جاپىراقتارى كەش تٷسسە قىس ۇزاققا سوزىلادى ەرi سۋىق بولادى” دەيدi. بەتi اۋلاق, بيىل ەلi جاپىراعى تٷسپەگەن اعاشتار بار. سلاۆيان حالىقتارى ەرتەرەكتە بۇل ايدىڭ اتىن “جاپىراق تٷسەتiن اي” (ليستوپاد) دەپ بەكەر ايتپاعان.

بيىلعى قازاننىڭ قىركٷيەكتەن ايىرماشىلىعى از بوپ تۇر, ەيتپەسە, بۇل ەكەۋi بiر ٷيدiڭ بiرi سابىرلى, بiرi شايپاۋ اپالى-سiڭiلi ەكi قىزى سەكiلدi ەكi بٶلەك مiنەزدiڭ يەلەرi.

كٷنپاراقتار بiزگە دەيiن تالاي اۋىسقان. ا.گريبوەدوۆتىڭ “اقىلدىڭ ازابى” اتتى دراماسى بەرiمiزگە مەكتەپ قابىرعاسىنان تانىس قوي. سوندا حلەستوۆا قالاي دەۋشi ەدi: “كالەندارلاردىڭ بەرi دە ٶتiرiك ايتادى” دەمەي مە?! راسىندا, تابيعاتتى سٷيگەن ادامنىڭ ەشقايسىسى دا كٷنپاراققا قارامايدى, سەبەبi تابيعات قاتىپ قالعان قارا تاس ەمەس, اي سايىن, اپتا سايىن, تiپتi ساعات سايىن ٶزگەرiپ وتىراتىن تiرi قۇبىلىس. بيىلعى كٷزدiڭ اۋجايىنا قاراساق ايدا وتىز كٷن ەمەس, قىرىق كٷن دەپ ەسەپتەگەن ماقۇل بولار ەدi.

عىلىمدا قازاننىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى +3, 3,8 گرادۋس دەلiنەدi. بيىلعى كٷز ودان بiرنەشە ەسە جىلى بولىپ تۇر.

قايىڭنىڭ التىن سىرعالارى جەردە جاتىر تٶگiلiپ.

ەمەن جاپىراقتارى جەزدەي جالتىرايدى.

دەگەنمەن, قازاننىڭ تٷسi سارى دا, قىزىل دا, كٷلگiن دە, كٶگiلتiم دە, اقسۇر دا, جاسىل دا تٷس ەمەس, قازاننىڭ تٷسi – قاراقوڭىر. جەر بەدەرi بiر تەگiس, توپىراعى بەتiنە شىعىپ, الۋان تٷرلi قۇستاردان تەك قارعا مەن قۇزعىنعا عانا مەكەن بوپ قۇلازىپ جاتىر. “قۇزعىن” دەمەكشi بۇل ايدىڭ “قازان” اتالۋى ەۋ باستا وسى قۇزعىننىڭ اتىنا بايلانىستى دەگەن دە سٶز بار. كٶنە تٷرiكتەر قۇزعىندى “كۇزان” دەگەن كٶرiنەدi, قۇزانىمىز كەلە-كەلە فونەتيكالىق ٶزگەرiستەرگە ۇشىراپ “قازانعا” اينالعان. عىلىم, ونىڭ iشiندە تiل iلiمi دە – بولجامعا تولى.

وسىنداي جەرi دە, قۇسى دا قاراقوڭىر, اسپانىن ەكi باستان قارا بۇلتتار بٷركەگەن قازان ايىنىڭ ٶزiنەن iزدەگەن ادام الۋان تٷرلi بوياۋ تابار ەدi. كٷزگi سەلدiر ورماندا كەلە جاتىپ كەنەت ارانىڭ ىزىڭىن ەستيسiز. بايقاپ قاراساڭىز ەبەقوڭىر ەلەمنiڭ ورتاسىندا “جىلقى iشiندە – الا جٷر” ەدەمi بiر گٷل ٶسiپ تۇرادى. سارى گٷل. ونى سارىراۋشان دەيدi, ورىسشا اتى – زولوتايا روزگا. كٷزدiڭ ەڭ سوڭعى گٷلi!

سارىراۋشاننان ەرتەدە كاۋچۋك العان دەيدi.

سارىراۋشاننان ماتانىڭ ٶڭiن كەلتiرەر تٷرلi-تٷستi بوياۋلار العان كٶرiنەدi.

سارىراۋشان يiس ماي, وپا-دولاپ ٶندiرiسiندە كەڭiنەن قولدانىلعان دەيدi.

مۇنىڭ بiرi دە قىزىق ەمەس. قىزىعى سول – قارايعان, قوڭىر تارتقان, ۋايىم شەككەن تابيعاتتىڭ قايعىسىن جەڭiلدەتەيiن, جابىققان كٶڭiلiن كٶتەرەيiن دەگەندەي سۋىقتان, سوعاتىن جەلدەن سەسكەنبەي, جاسقانباي گٷلدەيدi. بەلكiم ول كٷنi ەرتەڭ  جىندى داۋىل, قاسات قاردىڭ قۇربانى بولاتىنىن سەزەتiن دە شىعار. مەيلi. ٶلiمنiڭ دە ٶلiمi بار.

“ٶلiم ەمەس بۇل ٶلiم ەسiركەيتiن,

ەدەمi ٶلiم, بۇل ٶلiم عاجاپ ٶلiم”,–

دەيدi اقىن. راس ايتادى. بۇل تارماقتارعا تاعى بiر ەنشiلەس iزدەسەك – ول حريزانتەما گٷلدەرi. العاشقى قار جاۋىپ تۇرعاندا ول ەلi اجارىن بەرمەي ەدەمiلەنە تٷسەدi. جەرورتا تەڭiزi جاعالاۋى ەلدەرi “حريزانتەما سولسا قىستىڭ كەلگەنi” دەيدi ەكەن. ٶكiنiشكە وراي, سوڭعى جىلدارى الماتى مەن استانادا, اتىراۋ, اقتاۋدا ۆيللا, كوتتەدج سالۋعا جاپپاي كiرiسكەن “جاڭا قازاقتار” دا ولاردىڭ التىن-كٷمiسكە مالىنعان “جاڭا بەيبiشەلەرi” دە ٷي الدىنا گٷل وتىرعىزۋعا كٶڭiل بٶلە بەرمەيدi, بiتپەيتiن, تاۋسىلمايتىن قۇرلىستىڭ سوڭىندا جٷرگەندە اعاش, گٷل ٶسiرۋ, باپتاۋدى ۇمىتىپ تا كەتەدi. نەتيجەسiندە سالعان ٷيi تاستىڭ ٷستiنە تاس ٷيگەن سەكiلدi سۇرىقسىز, سۇرقاي بiر عيماراتقا اينالادى.  

ەسەنتاي بويى – ەن توعاي.

ەسەنتاي بويى – قۇستاردىڭ مەكەنi.

جازدا قاي قۇستىڭ قاي اعاشتىڭ اراسىنان شىرقاعانىن بiلمەيسiڭ. بۇلبۇلدىڭ ەنiن ەستiگەنمەن ٶزiن كٶرمەگەندەر كٶپ. اعاش بiتكەن قاناتتى دوستارىنىڭ ۇيالارىن جاپىراقتارىمەن بٷركەمەلەپ سۇق كٶزدەن, سۋىق جەلدەن, كٷننەن قورعاپ تۇرادى. اعاش قۇستاردى قورعاسا, قۇستار زييانكەستەردەن اعاشتاردى قورعايدى. سiز بەن بiز اقتارعان نەشە بiر اقىلدى كiتاپتاردا ايتىلا بەرەتiن, قايتالانا بەرەتiن “ٷيلەسiم“ (گارمونييا) دەگەن وسى ەمەس پە?  سiز بەن بiز سىرتتاي تابىنىپ, iشتەي اقىل جەتپەس ٷلكەن بiر ۇعىمدارعا بالاپ جٷرگەن ۇلى ٷيلەسiم ٶتە-مٶتە قاراپايىم نەرسە ەكەن. ەستە, ۇلى نەرسەلەردiڭ قاي قايسىسى دا قاراپايىم. ەندi بٷگiن اعاش جاپىراعىنان ايىرىلعاندا جالاڭاش بۇتاقتاعى ەسكi ۇيالار انىق كٶرiنەدi. مۇندا دا ٷيلەسiم بار, تەرتiپ, زاڭدىلىق بار. قارعا ۇيا سالعان اعاشقا باسقا قۇس جولامايدى. قۇرقىلتايدىڭ سالبىرىپ تۇرعان “قالتا-ۇياسى” سول اعاشتى جالعىز يەمدەنگەن.

ۆ. بيانكي ٶزiنiڭ بiر ەڭگiمەسiن “دۆوينايا ۆەسنا” دەپ اتاعان. سولتٷستiكتەگi لەنينگرادتا سەڭ ەندi جٷرە باستاسا, وڭتٷستiكتەگi كاۆكاز تاۋلارىندا كٶكتەمنiڭ كەمەلiنە كەلiپ تۇرعانىن ايتادى. ەكi ايماق, ەكi كٶكتەم.

قازاقستاننىڭ ەر بiر جىل مەزگiلiن وسىلاي اتاۋعا بولار ەدi.

ەسەنتاي بويىن قازان ايىندا كٶكتەمنiڭ ٶزi بولماعانىمەن ەلەسi كەزiپ جٷرسە, كٶكشەتاۋدىڭ كٶك ورماندارىن قار باسىپ سالىپتى. ەندi بiر جۇمادا سول سۋىق بiزگە دە جەتۋi كەرەك. بiز ايتىپ وتىرعان جايماشۋاق قازان سولتٷستiكتە بۇدان بiر اي بۇرىن قوناق ەدi, جەيلi “قوناقتىڭ” سوڭىن الا “كەرi قۇدا” قىس كەلگەلi قاشان.

“جۇت جەتi اعايىندى” دەيمiز.

“جەتi قازىنا”, “جەتi شەرiپ” ت.ب.

قازان قالاي كەلەدi, جەتi قىردىڭ استىنان اقىرىپ كەلەدi, جەتi جىنىن شاقىرىپ كەلەدi, جەتi ساۋال ارتا كەلەدi, جەتi ساۋاپ تارتا كەلەدi; جەتi ساۋابى نە جەتi ساۋالى نە دەيسiز بە?

1. ەگiنiڭدi ەگەيiن بە دەپ كەلەدi? (اق ەگiستi їەم جەمiس اعاشتارىن وتىرعىزۋدى مەگزەپ ايتسا كەرەك).
2. قىرمانىڭدى سۋىرايىن با, قىزىلىڭدى قۋىرايىن با دەپ كەلەدi (جيىن-تەرiمدi نۇسقاپ وتىر).
3. بٶركiڭدi تەرiس كيگiزەيiن بە دەيدi ەكەن (حالىق “قازاننىڭ قارا داۋىلى” دەپ اتايتىن جەلدi ايتادى).
4. تۇنىعىڭدى ىلايلايىن با دەيدi ەكەن (ٶزەن-كٶلدiڭ تارتىلۋى, بۇلاقتاردىڭ سارقىلۋى).
5. تۇمارىڭدى جۇلايىن با دەپ كەلەدi ەكەن (“قازاننىڭ جاپىراق جەلi” ياكي جاپىراقتاردىڭ تٷسۋi, جەمiستەردiڭ پiسۋi).
6. تٶبەڭنەن قۇيايىن با? دەپ كەلەدi ەكەن (جاڭبىر, تۇمان, قار).
7. تٶمەننەن سىپىرايىن با? (“قازان ۇردى” دەيتiن ىزعىرىقتى ايتىپ وتىر).

حالىقتىڭ قازانعا بەرگەن باعاسى وسىنداي. مۇنىڭ قاي-قايسىسى دا تالاي جىلعا تەجiريبەدەن الىنعان, كٶزبەن كٶرiپ, كٶڭiلگە تٷيگەننەن شىققان ويلار. ارتىق-كەمi جوق.

قازان اتتى كەلە مە, قاتتى كەلە مە, شانا مiنiپ كەلە مە, اربا جەگiپ كەلە مە? دەپ سۇرايتىن كٶرiنەدi iلگەرiدە. شاناعا مiنiپ كەلگەنi – قار جاۋعانى, اربا جەككەنi – قۇرعاقشىلىق جايماشۋاق, جايلى مەزگiل بولعانى ەمەس پە?

تاعى بiر راۋياتتا العاشقى قار جاۋىپ ەرiپ كەتكەن سوڭ التى اپتادان كەيiن ناعىز قىس تٷسەدi دەيدi.

قىسقا ەلi ەرتە. “قازان جىلى بولسا قىس قاتتى بولادى” دەگەنگە دە سەنگiڭ كەلمەيدi.

سۋىق تٷندەردiڭ, سۇرعىلت كٷدەردiڭ قىر استىنا كەلiپ بەرi ٶتۋگە جٷرەكسiنiپ تۇرعانى, بiزدەن ەمەس ەلi قايتپاعان قۇستاردان قورىققانى بولار. ەلدە, قۇستاردى قۇرمەتتەگەنi مە?

ازا بويىڭدى قازا عىپ قازاندا تىرنا قايتادى. يۆان بۋنيننiڭ بiر ەڭگiمەسi بار ەدi عوي, “كەشەۋ كٷزدiڭ شايداي اشىق سالقىن-كٷنi ەدi, كەڭ جولدا جەلە جورتىپ كەلە جاتىر ەدiم, كەنەت سوڭىمنان ات تۇياعىنىڭ دٷسiرi ەستiلدi, بۇرىلىپ قاراسام, بiرەۋ جەڭiل اربا جەككەن اتىن اق تەر, كٶك تەر عىپ شاۋىپ كەلەدi ەكەن. تاني كەتتiم – كٶرشi دەرەۆنياداعى پەلەنشە دەگەن ەكەن. مالى قوندى, شارۋاسى وڭدى قاراجامباس كٷيلi جiگiت بولاتىن. كيگەن كيiم, مiنگەن اتىنىڭ ٶزi قاتارىنىڭ الدى ەكەنiن ايتقىزباي-اق تانىتىپ تۇر. سونىمەن, جانىمنان “مىرزا, جول بەرiڭiز, بىلاي كەتiڭiز, مىرزا” دەپ ايقاي سالىپ اعىزىپ ٶتە شىقتى. “اپىرماي, استىنداعى اتى قام ەكەن, اياعىنا قان تٷسiرiپ وبالىنا قالماسا قايتسiن” دەگەنiمشە بولعان جوق ۇزاپ بارىپ اتىنان اۋناپ تٷسiپ, جەر باۋىرلاپ جاتا كەتتi. بايقايمىن, ۋداي ماس. تاقاپ كەلiپ ەدiم, ساقالىن جاس جۋىپ:

–  كەتتi عوي, مىرزا, جەتكiزبەي كەتتi عوي,– دەدi ٶكسiپ,– كەتiپ قالدى عوي, مىرزا. تىرنالاردى ايتام, تىرنالاردى. كەتiپ بارا جاتىر تىرنالار”.

بۋنين نەگە ۇلى? ەستە, ابىز تابيعات ٶزiن ٶلەردەي سٷيگەن سۋرەتكەرمەن “سىيعا-سىي” دەپ ۇلىلىعىن بٶلiسەتەن بولۋعا كەرەك.

اڭشىلاردىڭ اراسىندا “كٷزدi كٷنi اتقان وق قۇسقا تيمەيدi” دەگەن سٶز بار. مۇنىڭ مەنiسi نەدە? ەلبەتتە, وق تيەدi, بiراق قۇس قۇلاماۋى مٷمكiن. مىسالى, قىرعاۋىل قاراۋىلعا ناق iلiككەنمەن اۋىپ بارىپ قايتا ۇشىپ كەتەدi, ٷيرەك پەن قاز دا سولاي, وڭايلىقپەن قۇلامايدى. سەبەپ? كٷزدە قۇستار ەبدەن سەمiرەدi بۇل بiر, ەكiنشiدەن – تٷلەۋدەن كەيiن پايدا بولعان قاۋىرسىندارى قالىڭ بوپ ٶسەدi, قاشىقتان تالىپ جەتكەن بىتىرانىڭ ٶتپەيتiنi سودان. مۇنىڭ مەنiسiنە بارماعان جەلاۋىزدار نەشە تٷرلi ادام سەنگiسiز ەڭگiمەلەردi ەلدەقانداي بiر قۇبىجىقتارمەن بايلانىستىرا مايىن تامىزا “جىرلاعاندا” اڭقاۋ ەلگە ناعىز “ارامزا مولدا” بوپ شىعا كەلمەك.

– بiزدiڭ ەل ەرتە كٶشiپ, كەش قايتادى.

ەلمەنەن بiرگە كٶشiپ قۇس قايتادى,–

دەيدi حالىق ٶلەڭ. بۇل جىر دا, شاماسى, بيىلعىداي جەيلi, قازانى مايلى, قازاندا شىقسا كەرەك.

قۇستار كەش قايتتى.

بوقىراۋ (پوكروۆ) (ەسكi ەسەپ بويىنشا 14-قازان) تىنىش ٶتتi! قار دا, جاڭبىر دا جاۋمادى, تiپتi جەل تۇرىپ اعاش باسى قيمىلداعان جوق. ەدەتە, بوقىراۋدا العاشقى قار تٷسۋشi ەدi. جيىن-تەرiم اياقتالىپ, ديقان دەمiن السا, مالشى قورا-قوپسىسىن قايتا بiر قاراپ قىسقا دايىندالاتىن.

ايدىڭ باسىندا بال اراسى ومارتانىڭ ەسiگiن iشتەن “iلiپ” ۇيقىعا كەتپەۋشi مە ەدi?!

ونى ايتاسىز, بيىل قازاننىڭ سوڭىندا باق-باق قايتا تولىپ ٷلپiلدەي ۇشتى.

بەرiن جاقسىلىققا جورىپ بiز وتىرمىز.

كٶرەسiز ەلi, بەرi دە جاقسى بولادى. جاقسى ىرىم, جاقسى سٶز, جاقسى زامان...

قاراشا

«كٷز اسپانى كٷڭگٸرت, بۇلىڭعىر. اۋادا دىمقىل سىز بار. تاڭ سالقىنى قازٸر كٷزدٸڭ سۋىق جەلٸنە اينالعان. ماڭايدا قىزارىپ سولعان قۋرايلار كٶپ كٶرٸنەدٸ. بٷرٸنەن ايىرىلعان توبىلعى دا قۋقىل رەڭدٸ. ۇزارىپ سارعايعان سەلەۋ مەن بوزعىل كٶدە, جۋسان – بəرٸ دە جەل لەبٸنەن قالتىرايدى. باس شۇلعىپ, ەلبەك قاعادى. قارا جەل قۋعان قاڭباق تا ەرəلٸنٸڭ كەڭ جازىعىندا كٶپ بۇلاڭداپ, تىنىمسىز كەزٸپ, جوسىپ ٶتەدٸ. تاڭ جاڭادا اتقان. سالقىن تٷننٸڭ قالىڭ شىعى جٷرگٸنشٸلەردٸڭ اتتارىنىڭ تۇياعىن جىلتىراتىپ, شاشاسىنا شەيٸن سۋلاندىرعان».

1980 جىلداردىڭ باس كەزٸ ەدٸ...

بٸر كەزدە جəنٸبەك حان سالدىردى دەيتٸن التىن تəجدٸ استراحان شاھارىنان بەرٸ قاراي بٷگٸندە قازاق جەرٸ. Əرٸ قاراي ورمانداي قالىڭ ورىس تۇر. بابالار «قايران دا مەنٸڭ ەدٸلٸم, مەن قالمادىم, سەن قالدىڭ» دەيتٸن انا ەدٸلدٸڭ بٸر ساعاسى – بوزاڭ. سۋرەتشٸ تابيعاتتىڭ بوزاڭنان ٶتەردە جەتٸ بوياۋ سالعان قورجىنى قاپييادا سۋعا اعىپ كەتٸپ, بەرٸ قاراي سوزىلىپ جاتقان ماڭ دالانى əبەقوڭىر تٷسپەن شيمايلاي بەرگەن سەكٸلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە تاڭ اتقالى سەبەلەپ تۇرعان مىنا بٸر سۋىق جاڭبىر دا جەردٸڭ ميىن شىعارىپ, مۇحاڭنىڭ, مۇحتار Əۋەزوۆتٸڭ «اباي جولى» رومانىندا ايتىلاتىن كٷڭگٸرت, بۇلىڭعىر اسپان ەڭسەڭدٸ ەزە تٷسەردەي. مۇحاڭ سٶزبەن سالعان وسى بٸر سۋرەتتٸ ٸشتەي قايتالاۋمەن سوۆحوزدان سوۆحوزعا ٶتٸپ گۋرەۆكە كەلە جاتىرمىز. ەدٸلدٸڭ جوعارعى سالالارىنداي سىڭسىعان ورمان, كٶكوراي شالعىن مۇندا از. Əر جەر, əر جەردە جالعىز-جارىم جەكە ٶسكەن سەكسەۋٸل مەن جەتٸم بۇيىرعىن قاراۋىتادى, جەردٸڭ بەتٸنە شىققان جاراسىنداي بوپ, ويدىم-ويدىم الا سور الىستان اعاراڭدايدى. گۋرەۆكە جەتكەندە تابيعات سٸزدٸ اسا كٶڭٸلدەندٸرە المايدى.

گۋرەۆتٸڭ ول كەزدە, شىنىن ايتساق, قالا سيقى شامالى. جەر استى سۋلارى تىم جاقىن بولعاندىقتان با – كٶشەنٸڭ تال-تەرەگٸ بيٸك بوپ ٶسپەيدٸ, شەرمٸش بالاداي جاتاعان. Əسەم جاراتىلىستان گٶرٸ əلجۋاز تاربيعان-تاربيعان اۋرۋشاڭ بٸر əلەمنٸڭ ٸشٸنە كٸرٸپ كەتكەندەي كٶڭٸلٸڭ əلەم-جəلەم بولادى. قاراشانىڭ قاق ورتاسى بولسا دا بٸز توقتاعان ٷيدٸڭ دəلٸزٸندە سارى ماسا ٶرٸپ جٷر, جەرتٶلەدەن قولقاڭدى قاباتىن جامان يٸس كەلەدٸ. ول كەزدە قازاقستان وبلىس ورتالىقتارىنىڭ اراسىندا ەڭ ناشار قالالار گۋرەۆ پەن قىزىلوردا ەدٸ. گۋرەۆتە ادام كٶز تاستاپ قارايتىن جالعىز عانا عيمارات بار – ول دا بولسا ورىستىڭ شٸركەۋٸ ەكەن دەيدٸ جولسەرٸك ورىس جۋرناليست تەرەزەدەن سىرتقا قار- اپ. ونىسىمەن قويماي تاعى دا, پەردەنٸ اشىپ شٸركەۋگە بارا جاتقان كەمپٸرلەرگە «س پارازدنيكوم ۆاس, ۆەد, سەگودنيا گۋرەۆ دەن» دەدٸ ايقايلاپ. «زناەم, سىنوك, زناەم» دەيدٸ كەمپٸرلەر كٶڭٸلدەنٸپ. قاراشا ايىنىڭ 28-ٸن ورىستار «گۋرەۆ كٷنٸ» دەپ ەرەكشە قاستەرلەيتٸنٸن كەيٸن بٸلدٸم. دəل وسى كٷنٸ قار تٷسسە ول قاشان كٷن جىلىنعانشا جاتادى دەيدٸ ەكەن. تاعى بٸردە «الا بايتال مٸنگەن گۋريي جىن-شايتاننىڭ بəرٸن جەرگە تىقتى» دەپ تە جوريتىن كٶرٸنەدٸ.

الا بايتال دەيتٸن سەبەبٸ – بۇل ايدا قار تٷسۋٸ مٷمكٸن, قار تٷسپەگەن كٷننٸڭ ٶزٸندە شٶپ باسىن قىراۋ شالارى انىق. جەر الا دەيتٸن شاق وسى. قارا التىننىڭ وتانى اتانعان قايران ايماقتىڭ مىنا احۋالى شىنىندا ايانىشتى ەدٸ. «قايتەمٸز, ٶز بايلىعىڭ ٶزٸڭە بۇيىرماسىن» دەگەن قارعىسقا ۇشىراعان ەل بولار- مىز, əستە» دەيمٸز ٸشتەي.

بٸزدٸڭ قازاقتىڭ «قاراشا كەلەدٸ, جاقسىلىققا باقسا بەتەگەدەن بيٸك, جۋساننان الاسا كەلەدٸ, جاماندىققا باقسا قارى مەن جاڭبىرى تالاسا كەلەدٸ» دەيتٸن ايى وسى اي. بايقاپ وتىرساڭىز, كٶشپەلٸ ەل ون ەكٸ ايدىڭ ەشقايسىسىن دا جامانداماعان. قاراشا تۇرماق, قاھارلى قاڭتاردىڭ ٶزٸنەن جىلىلىق تاۋىپ, قىستىڭ جازعا بەرگٸسٸز ماي توڭعىسىز كٷندەرٸ دەپ سٷيسٸنەدٸ.

سٷيسٸنە بٸلگەنگە نە جەتسٸن. سول جىلى گۋرەۆتٸڭ اياق الىپ جٷرگٸسٸز باتپاق كٶشەسٸن كەشٸپ كەلە جاتىپ, جايىق بويىندا ٶسٸپ تۇرعان جالعىز تٷپ تالشىن اعاشىن كٶرگەنٸم ەسٸمدە. شۋلى قالادا كٷتپەگەن جەردەن ەسكٸ تانىسىڭدى كەزدەستٸرگەندە əۋەلٸ ابدىراپ قالاسىڭ عوي, سəلدەن سوڭ قۇشاقتار ايقاسا كەتەدٸ. جالعىز تالشىندى كٶرگەندە دəل سونداي كٷي كەشتٸك. «جازعان-اۋ, سەن مۇندا قايدان جٷرسٸڭ?». مۇنى مەن ايتتىم با, جوق ول ايتتى ما? Əستە, مەن ايتقان بولارمىن, سەبەبٸ تالشىن اعاشىن جايىق بويىنان كەزدەستٸردٸم دەسەڭٸز تابيعاتتان ازدى-كٶپتٸ حابارى بار ادامنىڭ ەشقايسىسى سەنبەس ەدٸ. Əستە, سول زامانداعى جاس ناتۋراليستەر ستانتسيياسى تٷلەكتەرٸ مە, əلدە سولتٷستٸك جاقتان نە كاۆكازدان كٶشٸپ كەلگەن اعايىنداردىڭ بٸرٸ əكەلٸپ وتىرعىزىپ, كٷتٸپ باپتادى ما ەكەن – əيتەۋٸر سۇرعىلت تٷمان باسقان سۋىق كەشتە سٷپ-سۇر ٷيلەردٸڭ اراسىنان نارتتاي جانىپ شىعا كەلگەن تالشىن ەسكٸ تانىستاي كٶزگە وتتاي باسىلدى. ول – بٸر جىلدا تٷسٸن ٷش رەت ٶزگەرتەتٸن اعاش. كٶكتەمدە جاڭعاقتىڭ جاپىراقتارى سيياقتى جايىلىپ ٶسەدٸ دە, قىزىل كٷرەڭ تٷسكە ەنەدٸ, جاز ورتاسىندا اشىق كٶك, كٷزدە سارى التىنداي جارقىراپ الىستان كٶز تارتادى. وسىنىڭ بəرٸ بٸر اعاشقا تəن بوياۋلار ەكەنٸنە سەنۋدٸڭ ٶزٸ قيىن. قاراشادا تالشىن جاڭعاعى پٸسٸپ, جەرگە تٶگٸلەدٸ. بٷگٸندە ال- ماتىدا تالشىن كٶپتەپ وتىرعىزىلا باستادى. مىسالى, سوڭعى تٶرت-بەس جىلدا تارتىلعان əل-فارابي داڭعىلى جاعاسىنىڭ ەكٸ بەتٸ قاز-قاتار تالشىن. كٷتٸمٸ تəۋٸر بولسا تاعى بٸرەر جىلدان سوڭ شىرقاپ كٶككە جايىلىپ, شىنارداي سۇلۋ بوپ بوي تٷزەپ كەتەرٸ سٶزسٸز. سودان بەرٸ تالشىن دەسە كيەۆ تە, الماتى دا, بٸشكەك تە, ستامبۋل دا ەمەس, سوناۋ يت ارقاسى قييانداعى گۋرەۆتە كٶرگەن جالعىز اعاش ەسٸمە تٷسەدٸ. ادامنىڭ باسى – اللانىڭ دوبى دەيدٸ. ادامنىڭ كٶڭٸلٸ شە? كٷتپەگەن جەردەن جولىققان جەتٸم تال كٶڭٸل كٷيٸمدٸ كٶتەرٸپ جٸبەرگەنٸ ەسٸمدە. مەن ەندٸ قاراشانىڭ ٶڭٸ قاپ-قارا ەمەس, بۇنىڭ دا ٶزٸنە تəن تٷرلٸ بوياۋلارى, الۋان ناقىش-سازدارى بارىن ويلاي باستادىم. سول كٷنٸ كەشكە جايىقتىڭ تٶمەنگٸ اعىسىنان اققۋلار ۇشىپ ٶتكەنٸن ەستٸدٸم. ول جىلدارى اققۋلار بٷگٸنگٸدەي ماڭعىستاۋ جارتى ارالىندا قىستامايتىن. سۇلۋ قۇس, قۇپييا جۇمباق قۇس ٸڭكəر كٶڭٸلدٸ ودان سايىن ىنتىقتىرۋشى ەدٸ. قايدا قىستايدى ولار, قايدان كەلەدٸ بٸزگە?

سول گۋرەۆ بٷگٸندە ايدىندى اتىراۋ شاھارى بوپ ادام تانىماستاي ٶزگەرگەن. ۇلى ٶزگەرٸستٸڭ باسىندا قازاقتىڭ ايماڭداي ازاماتى يمانعالي نۇرعاليۇلى تاسماعامبەتوۆ تۇرعانىن بٷكٸل الاش بٸلەدٸ. «بولار ٸستٸڭ باسىنا جاقسى كەلەر قاسىنا», قولعا السا بٸتپەيتٸن شارۋا بولمايدى ەكەن. «بۇ دٷنييادا ەكٸ قالا ەشقاشان كٶگەرمەيتٸن بولسا بٸرٸ گۋرەۆ» دەگەن سٶز əشەيٸن بوزادا ايتىلار بوس سٶزدٸڭ بٸرٸ بولدى.

سول جولى بٸز قالانىڭ سارى ماساسىنا تالانىپ كەلە جاتىپ وسى ايدا التاي مەن جەتٸسۋ تاۋلارىندا شىبىنسىز جاز ٶتٸپ, التىن كٷز ساپارىن اياقتاپ, قىس كەلەتٸنٸن ويلادىق. ادام قىستى دا ساعىنا ما ەكەن? ساعىنادى. قاراشانىڭ قارا لايساڭ جولى, سۋىق جاڭبىرى جالىقتىرعاندا اق قار جاپقان تاۋلاردى اڭسايسىڭ. تاۋلار قاي كەزدە دە əدەمٸ.

قىپشا بەل ٶزەن جاقتا اناۋ,

سايرادى سول قۇس تٸل بەزەپ.  

قىلامىقتاعان اق قار-اۋ,

كٸدٸرە تۇرشى بٸر مەزەت

قايتپايتىن شاقتى ساعىنىپ,

قايعىسىن شەگٸپ ارماننىڭ,

قاراشا قارىن جامىلىپ

قامىعىپ əنگە سالعان كٸم, –

دەسەك, ول قۇس, əلبەتتە سۋشىلقارا. سۋشىلقارا ٶزەندە مۇز قاتقاندا كەلٸپ, سۋىق سۋعا سٷڭگٸپ قورەك ٸزدەيتٸن ەرەكشە قۇس. وسى بٸر اق تٶس قوڭىر تورعاي تۋرالى əڭگٸمە دە, اڭىز دا كٶپ.

قاراشادا كەلەتٸن تەك بۇل عانا ەمەس, سونداي-اق قايشى اۋىز, əسەمشىمشىق, سۋىقتورعاي, سارىشىمشىق, شەكٸلدەكتەر الىستان كەلسە, ساڭىراۋ قۇر, شٸل, تەنتەكقۇس, سارىتورعاي, قاراقۇر, قارعا, ساۋىسقان, تورعايلار قىستاپ قالادى. دەگەنمەن, جازدىڭ كەتكەنٸ بٸلٸنەدٸ. الدا نە كٷتٸپ تۇر? كٶڭٸل الاڭ. Əلدەنەنٸ كٷتەسٸڭ, ساعىناسىڭ.

كٶپ اعانىڭ اراسىنداعى جالعىز قارىنداستاي اياۋلى جايىق, اق جايىق اعادى بۇلاڭداپ.

يə, قاراشادا قايتاتىن قۇستار قايتىپ بولادى. بۇل əلٸمساقتان əلبەتتە ايان جəيت. ال ەندٸ قاراشادا بٸزدٸڭ ٶلكەمٸزگە كەلەتٸن قۇستار بار دەسەم سەنەر مە ەدٸڭٸز? قاراشانى كەيدە «جىلدىڭ ٶلٸاراسى» دەپ تە اتايدى. جىلدىڭ ٶلٸاراسى وسى كەزەڭ بولسا, ايدىڭ ٶلٸراسى دەگەن نە? وسى تۋرالى بٸر اۋىز سٶز. قازاق جاڭا اي تۋاردان بۇرىنعى ٷش كٷندٸ ٶلٸارا دەيدٸ. جاڭا اي دەگەنٸمٸز بٷگٸنگٸ سٸز بەن بٸز قولدانىپ جٷرگەن كٷنپاراققا ساي كەلمەيدٸ. بۇل جەردە قيياقتانىپ تۋاتىن جارتىكەش ايدى (كەيبٸرەۋلەر شاتاسىپ جٷرگەندەي ون بەسٸنەن تولعان ايدى ەمەس) ايتىپ وتىرمىز. وسى ٷش كٷندە اسپانداعى اي كٶرٸنبەي «جاسىرىنباق ويناپ» جاتادى. وسى ٷش كٷندە كٶبٸنەسە كٷن رايى بۇزىلادى. مىسالى 2014, 2016, 2017-جىلداردىڭ قاراشاداعى ٶلٸارالارى وسىنداي كٷرت قۇبىلۋلارىمەن ەستە قالدى. بٸراق بىلتىرعى جىلى الماتىدا, قارا- شانىڭ كٷن رايى جيىرما توعىز, وتىز دəرەجە ىستىق بوپ باستالدى دا, ون التىسى كٷنٸ ازداعان قار ارالاس جاڭبىر جاۋدى. ەرتەسٸنە قايتادان اشىلىپ كەتكەنٸ ەسٸمٸزدە. شىمكەنتتە تۇراتىن جۇلدىزشى نۇرعابىل قوزىبايدىڭ ەسەبٸ بويىنشا وسى ايدىڭ 23-ٸ نە 24-ٸندە اي مەن ٷركەر بٸر سىزىقتىڭ بويىمەن جٷرٸپ كەلٸپ, بٸر بٸرٸمەن بەت- تەسەدٸ. توعىس دەگەنٸمٸز وسى. ەكەۋٸ ٶتكەن ايدىڭ ياكي قازاننىڭ 25-ٸ كٷنٸ توعىستى. بۇل ەسەپكە داۋ ايتۋشىلار بولسا, تىڭداۋعا əزٸرمٸز. بٸر ادامنىڭ ەسەبٸنەن گٶرٸ ەكٸ ادامنىڭ ەسەبٸ əرقاشان دا تۋرا شىعادى عوي. نۇرعابىل اۋا رايىن باقىلاۋمەن وتىز جىلدان بەرٸ اينالىسادى. قازٸر ول مارقۇم نازاربەك قوجامسەيٸتوۆتەن كەيٸنگٸ بٸردەن بٸر جۇلدىزشى بوپ تانىلىپ جٷر. بولجامدارى كٶبٸنەسە دəل كەلٸپ جاتادى. العاشقى ماقالالارى كەزٸندە رەسپۋبليكالىق «زەردە» جۋرنالىندا جارييالانعان كەزدەن باستاپ-اق ول ەل نازارىنا ٸلٸكتٸ. بٷگٸندە كٶپتەگەن شارۋالار نۇرعابىلدىڭ ەسەبٸنە جٷگٸنەدٸ.

بٸز توعىس تۋرالى كەلەسٸ ماقالالارىمىزدىڭ بٸرٸندە باسقا دا ەسەپشٸلەردٸڭ بولجامدارىنا قۇلاق تٷرە وتىرىپ كەڭٸرەك ايتاتىن بولامىز. شىعىس فيلوسوفيياسىندا قارعىستىڭ جامانى «ٶتپەلٸ كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەيسٸڭ» دەگەن ەكەن. قاراشا بايعۇس, سول ايتپاقشى, «مەندە جازىق جوق, بار كٷنəم سوندا – ٶلٸارا كەزەڭدٸ اتقارۋ ماعان نəسٸپ بولعانى» دەگەندەي كٶز جاسىن كٶلدەتٸپ ۇزاپ بارادى. وسى كەزدە ونىڭ قايعىسىن جەڭٸلدەتە, قايعىعا دەمەۋ بولايىن, كٶڭٸلٸن سەرگٸتەيٸن دەگەندەي الىستان ۇشىپ جەتەتٸن بٸر قۇس بار. ونىڭ اتى – سامىرقۇس. وسى بٸر الاساپىران شاقتا الدىڭنان شىعاتىن سامىرقۇستى جايىق بويىنان قانشا ٸزدەسەم دە كٶرمەدٸم. Əدەتتە قاراشا ايىندا ولار شەتەن دəندەرٸمەن قورەكتەنۋ ٷشٸن قاپتاپ ۇشىپ كەلەتٸن. قوماعايلىعى سونشا, تəتتٸ دəنگە قۇنىعىپ كەتٸپ كٷپتٸ بوپ قالادى دا, اعاش باسىنان جەرگە توپ ەتٸپ قۇلايدى. سىرىن بٸلمەيتٸن ادام ٶلٸپ قالعان ەكەن دەپ ويلاۋى مٷمكٸن. بٸراق, ول تٸرٸ. دəنەككە تٷيٸلٸپ دەمٸ جەتپەي جەرگە قۇلادى. سəلدەن سوڭ كٸشكەنتاي عانا اسقازانى ٷزدٸكسٸز جۇمىس ٸستەپ, تال قورەكتٸ جىلدامداتا قورىتا باستايدى, ۇزاماي قۇس ەسٸن جيناپ قايتا ۇشا جٶنەلەدٸ. Əسٸرەسە, بالاپان سامىرقۇستار تويعانىن بٸلمەيدٸ.

سامىرقۇس كەلسە سəن كەلەدٸ,

سامىرقۇس كەلسە əن كەلەدٸ.

مىرزاشٶل قازاقتارىنىڭ «قاراشا توپار اياق سٷيرەتٸلگەن, كٸرەدٸ جىلان ٸنگە يرەتٸلگەن» دەيتۇعىن كەزٸ بۇل. باسقا ايماقتاردا جىلان ٸنٸنە قىركٷيەك ٶتە-اق كٸرٸپ الۋى مٷمكٸن. جىلاننىڭ ۋى شوقتاي, قانى مۇزداي. ونىڭ دەنە قىزۋى سىرتقى ورتانىڭ قىزۋىنا بايلانىستى. كٷن ىسىسا ول, بابىنا كەلەدٸ, ۋى كٷشەيەدٸ, اۋا سالقىنداسا كەرٸسٸنشە əلسٸرەيدٸ. بۇل ايدا كٷن قىزۋى بار بولعانى 15 دəرەجەدە بولسا جىلان جۇتقان اسىن قورىتا الماي, əلسٸرەپ جاتادى, ال 10 دəرەجەدە عانا بولسا əرەڭ قوزعالادى, 2-3 عانا دəرەجە جىلىدا يرەتٸلٸپ, بەلٸن جازا الماي جاتىپ قالۋى əبدەن مٷمكٸن, كٷن جازاتايىم 4-6 دəرەجەگە سۋىتسا سەرەيٸپ قاتىپ قالۋى كəدٸك. بۇدان جىلان تەك كٷن ىستىقتا عانا ٶمٸر سٷرەدٸ ەكەن دەگەن توقتام شىقپاۋى كەرەك, شامادان تىس ىستىق تا ول ٷشٸن قاۋٸپتٸ. مىسالى, عالىمدار 43 دəرەجە ىستىقتا كٷن كٶزٸندە قال- عان جىلانداردىڭ جاپپاي قىرىلعانىن باقىلاعان. مىرزاشٶل دەمەكشٸ, بۇل ايماقتا كەشەگٸ كەڭەس زامانىندا ماقتا جيناۋ ناۋقانى قاراشانىڭ ورتا شەنٸنە دەيٸن جالعاساتىن. بۇل ٸسكە جاپپاي جۇمىلدىرىلعان مەكتەپ وقۋشىلارى وقۋ باعدارلامالارىنان كٶپ ارتتا قالىپ كەلدٸ. نəتيجەدە بٸلٸم ساپاسى تٶمەندەيتٸنٸ داۋ تۋدىرماسا كەرەك. بٷگٸندە ماقتا جيناۋعا «جاپپاي جۇمىلدىرۋ» əدٸسٸ جوق. وڭتٷستٸك ديقاندارىنىڭ اراسىندا «قىرىقپا قاۋىن» اتالاتىن قاۋىن تٷرٸمەن (ەل اراسىندا «دٷنييادا شىرىن قاۋىن قىرىقپا دەيمٸن, قىرىقپاڭىز جٷدə ۇنامدى جۇرتقا دەيمٸن, قىرىقپاڭىز سىقپاڭىزبەن تايار بولسا, نە بوپتى ۇشىرارداي جۇتقا دەيمٸن» دەيتۇعىن ٶلەڭ بار) «قارا داربىز» نەمەسە «كٷز تاربىز» دەيتۇعىن قاربىز تٷرٸن دە وسى كەزدە جيناي باستايدى. بۇل ەكەۋٸن جەر ەمٸپ ٶسكەن اعايىندار اينىتپاي, بۇزباي ساقتاپ كەلٸپ جاڭا جىل مەيرامىندا داستارحان مəزٸرٸنە قوسادى. تəشكەننٸڭ الاي بازارىندا ٶزبەك اعايىندار وسى ەكٸ سورتتى ناۋرىز مەيرامىندا دا ساتىپ تۇرادى.

جيىن-تەرٸمنٸڭ تولىق اياقتالار كەزٸ وسى كەز. كٶنە ريم قاعاناتىندا, تٸپتٸ ودان ارعى ۆاۆيلون ەلٸندە دە قاراشانى «سالىق ايى» دەپ اتاپتى. نەگە دەگەندە, ناۋقان اياقتالعاننان كەيٸن تٷسٸم-پايدا, زييان-شىعىننىڭ ەسەپ قيسابى بەزبەندەلەدٸ ەمەس پە? اباي «قاراشادا ٶمٸر تۇر, توقتاتساڭ توقسان كٶنەر مە, ارتتاعى مايدا كٶڭٸل جٷر, جالىنساڭ قايتىپ كەلەر مە?» دەيدٸ. كٷز كەلسە ادام نەگە وسى ويشىل بوپ كەتەدٸ ەك- ەن دەگەن ساۋالعا ەشكٸم جاۋاپ بەرگەن جوق. ەڭ باستىسى, كٸسٸنٸڭ ٶزٸنە قويار سۇراعى كٶبەيەدٸ. كٶبەيگەن سايىن جاۋاپ تابىلمايدى. اباي ايتپاقشى, جالىنساڭ دا. شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, سولاي ەمەس پە?

جەلتوقسان

ەبٸلحان قاستەەۆتٸڭ “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن” اتتى اياقتالماي قالعان  سۋرەتتەر توپتاماسىنىڭ ەسكيزدەرٸ ونىڭ الماتىداعى مۋزەي ٷيٸندە ساقتالعان. اكۆارەلدٸك جۇمىستار.

جەلتوقسان سايىن سول سۋرەتتەردٸ قايتا بٸر كٶرٸپ شىعۋ ەدەتكە اينالعالى قاشان. كٶرگەن سايىن بايروننىڭ “مانفرەدٸندەگٸ” بٸر جولدار جادىمدا جاڭعىرادى. ونى سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا ايتامىن. اتاقتى سۋرەتشٸ اتالمىش توپتاماسىن 1986-جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنان كٶپ جىل بۇرىن, 2015-جىلعى جاڭٶزەن قىرعىنىنان دا كٶپ جىل بۇرىن سالعان. نە ۇقساستىق بار? نە بٸرٸكتٸرٸپ تۇر بۇل قايعىلى كٷندەردٸ? قەنە, باجايلاپ بٸر قارالىق.

جاڭاٶزەن. جەلتوقسان. ىزالى كٷن ىزعىرىعى ٶڭمەنٸڭنەن ٶتٸپ قۇتىرىپ تۇر. قايعىلى ەمەس, قارالى ەمەس. شارشاڭقى دا ەمەس, شاراسىز دا ەمەس. [ەكٸباستان, شات شادىمان شاقتار تۋرالى ەڭگٸمە بولۋى دا مٷمكٸن ەمەس]. ىزالى. نەگە ىزالى ول? قاراقوشقىل ەلەم قارعانىپ تۇرعان سەكٸلدٸ. جىلاپ تۇرعان جوق. بولدىرىپ تا تۇرعان جوق. ايقايلامايدى, داۋىس سالىپ ەڭكٸلدەمەيدٸ دە. قارعاپ تۇر.  كٸمدٸ قارعاپ تۇر ول? قازٸر سەلدەن سوڭ كٷن تۇتىلاتىن سىقىلدى. ويدى قىرعا, قىردى قۇردىمعا قۋارداي سۋىق جەل ازىنايدى. قوينى قونىشىڭنان ٶتٸپ, جىلى دەنەڭە ەپسەتتە جىلان كٸرٸپ كەتكەندەي جيىرىلاسىڭ. كيٸم قامساۋ ەمەس. اس ازىق ەمەس.  سەل مىزعىپ الماققا جانتايساڭ جانىڭ مۇرنىڭنىڭ ۇشىنا كەلٸپ قايتا اتىپ تۇراسىڭ. قاتار كەلە جاتقان كٸسٸنٸڭ جٷزٸن كٶرمەيسٸڭ. سەبەبٸ ول دا سەنداي باسقا جاققا قاراپ تۇر. قايدا دەيسٸز بە? اسپانعا. اسپاندا قۇداي بار, ول ەدٸلەتتٸ دەپ سەنگەندٸكتەن.

مەنٸڭ ەركٸمدە بولسا بۇل سۋرەتكە  “اسپانى جوق قالا”دەپ ات قويار ەدٸم.

بٸزدٸڭ اۋىلداعى  پوشتانىڭ  دەلٸزٸندە قايدان, قاشان, قالاي كەلگەنٸن ەشكٸم دە بٸلمەيدٸ, بٸر سۋرەت جاپسىرۋلى تۇراتىن. ەسكٸ بٸر جۋرنالدىڭ ٸشكٸ ايقارما بەتٸنە باسىلعان تٷرلٸ تٷستٸ سۋرەت. كٶرگەن سايىن زەرەم ۇشۋشى ەدٸ.  كەيٸن بٸلدٸم, بۇل تيتسياننىڭ “لاۆرەنتيي ەۋليەنٸڭ ازاپ كەشۋٸ”دەگەن جۇمىسى ەكەن. تٸرٸ ادامدى لاۋلاپ جانعان وشاقتىڭ ٷستٸنە شالقاسىنان تاستاپ شىجعىرىپ جاتىر, ول ازداي قىزىل جەڭسٸز [ەلدە, قىزىل شەپكٸلٸ مە?] كيگەن بٸرەۋ ەلگٸنٸڭ  باۋىرىنا  ايىر باس قارا تەمٸردٸ كٷشتەپ تىعىپ تۇر. ٶكپە باۋىرىن بٸتەۋلەي  سۋىرىپ الماقشى. قۇلاعىندا سىرعاسى جىلتىرايدى. قۇل عوي دەمەك. ۇزاق قاراساڭ سول بٸر قۇل, بٸرنەشە قىزىل جاعالى جەندەتتەرگە اينالىپ كەتەدٸ. بەلٸندە قانجار. ارعى جاعىندا تەمٸر دۋلىعالى بٸرەۋ تۇر, بەت اۋىزى كٶرٸنبەيدٸ. وتقا تٸرٸدەي قاقتالعان كٸسٸ قۇلىنداعى داۋىسى قۇراققا شىعىپ شىڭعىرادى.  نەگە دٷر, مەن وسى سۋرەتتەگٸ ادامداردى بٸر ٷيدٸڭ كٸسٸلەرٸ دەپ ويلايتىنمىن. اعالى ٸنٸلٸ. بٸر اتانىڭ بالالارى سەكٸلدٸ كٶرٸنەتٸن. بەت اۋزىن تۇمشالاپ العان  اعاسى جۇرتتى بٸر بٸرٸنە ايداپ سالىپ تٸرٸدەي ٶرتەپ, ٶلتٸرتٸپ جاتىر. ٶزٸ تاسادا قالماقشى. 

كەيٸن مەن ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مۋزەيلەرٸن ارالادىم. ورتا عاسىرلارداعى ەۋروپا قىل قالام شەبەرلەرٸنٸڭ شٸركەۋ بەزەندٸرمەلەرٸن,  ٸنجٸل حيكايالارىن, يسا پايعامباردىڭ اجالىن, اقىر زامان ازاپتارىن بەينەلەگەن سۋرەتتەرٸنٸڭ ەشقايسى دا بالا كەزدە كٶرگەن ەلگٸ ەكٸ سۋرەتتەي ەسەر ەتپەدٸ. بٸراق ەبٸلحان اقساقالدىڭ جانىمدى بۇدان دا  بەتەر تٷرشٸكتٸرەتٸن “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن” اتتى سۋرەتٸ بارىن مەن ول كەزدە بٸلمەپپٸن. “جەلتوقسان سايىن جەتٸم بوپ, بٸر جىلاپ الار جٷرەك بار”دەسەك, بۇل دا وسى ايدا تۋعان جولدار. كٷندەر ٶتەر, ايلار, جىلدار ٶتەر, جاڭا عاسىرلار كەلەر. قازاق بالاسى جەلتوقساندى ۇمىتار ما ەكەن? ۇمىتسا ونىڭ نەسٸ قازاق?

ەبٸلحان اقساقالدىڭ مۋزەيٸنەن وسىنداي وي قۇشاعىندا شىعاسىز.

سول الماتى, سول ٶزەن. 

جەر دٷنيە تٷندە جاۋعان قاردان سوڭ الىس جولدان شارشاپ كەلٸپ بٸر سەت قالعىپ كەتكەن اتاسىنىڭ ۇيقىسىن بۇزىپ المايىن دەگەن بالاداي دەمٸن ٸشٸنە تارتىپ تىنا قالعان. تٶڭٸرەك اپپاق-اۋ, اپپاق. تەك بۇتا باسىنا ٸلٸنٸپ قالعان بٸر جاپىراق قىزىل ماتاداي بوپ ەر جەردەن سۋىقتورعاي كٶرٸنەدٸ. كٸپ-كٸشكەنتاي بوپ الىپ “مال تاپقىش”. مىنا قالىڭ قاردا ەندٸ قايتايىن دەپ قۇس بٸتكەن ابدىراپ تۇرعاندا سۋىقتورعاي قاناتىن قاعىپ-قاعىپ جٸبەرٸپ, ۇشتانى  ٷيەڭكٸ مەن ۇشقاتتى باسىپ قالعان قاردى ساۋ ەتكٸزٸپ جەرگە بٸر-اق تٶگەدٸ. تٶگەدٸ دە كٷزدەن قالعان دەنەكتەردٸ, بٷرشٸك-بٷرلەردٸ تاۋىپ جەي باستايدى. “ە, ەڭبەك ەتسەڭ بۇل كٷزدە دە جەم تابۋعا بولادى ەكەن عوي” دەگەندەي تٶرت تٷلٸك مال قيمايدى.

قىرعاۋىلدىڭ بالاپاندارى ەلدەقاشان قاراقاناتتانىپ, شىرعاناققا قونا باستاعالى قاشان.

ەسەمشىمشىق ەنگە باسادى.

شەكٸلدەك قايىڭنىڭ “سىرعالارىن” جۇلقىلاي باستايدى.

مۇنىڭ بەرٸ دەن-دەنەكپەن قورەتەنەتٸن قۇستاردىڭ ەرەكەتٸ. ال جاز بويى قۇرت-قۇمىرسقا جەپ كٷن كٶرٸپ كەلگەن قاناتتى دوستارىمىز قايتەدٸ ەكەن. ورىستىڭ بٸر ماقالى “جورعالاۋ ٷشٸن جارالعاندار ۇشۋعا جارامايدى” دەيدٸ. بەكەر. دانا تابيعات ٶز پەرزەنتتەرٸن ٶلتٸرٸپ الماۋ ٷشٸن “قايتا قۇبرا” باتايدى. مىسالى, تەنتەكقۇس دەرەۋ ٶسٸمدٸك دەنٸن ٸزدەۋگە كٶشەدٸ. ٸزدەۋگە كٶشكەندە, ول جاز بويى “كٶكالدى قۋىپ, گٶلايتتاي” بەرمەي, تىرناعىنا ٸلٸنگەن ٷيەڭكٸ مەن جٶڭكەنٸڭ, جاڭعاق پەن شيەنٸڭ دەندەرٸن ٶزٸ بٸلەتٸن اعاش قۋىستارىنا تىعا بەرگەن. ەرتەڭگٸ كٷنٸن ويلاپ ەرتە باستان قامدانعان كەنٸگٸ شارۋاداي بٷگٸندە ونىڭ جاعاسى جايلاۋ, تٶسٸ قىستاۋ. ەشتەڭەدەن كەمدٸك كٶرەر ەمەس. سارىشىمشىقتار دا سولاي. جازدا قۋىس-قالتارىسقا ەكەپ قىزدىڭ جيعان جٷگٸندەي قاز-قاتار جيناپ قويعان ٶسٸمدٸك دەندەرٸمەن قاتار قاتىپ سەمٸپ قالعان شىبىن-شٸركەي, قۇرت-قۇمىرسقالاردى بٸردەن قىلعىتادى.

“قانسوناردا بٷركٸتشٸ شىعادى اڭعا, تاستان تٷلكٸ تابىلار اڭدىعانعا” دەيدٸ اباي اتامىز. تٷلكٸنٸڭ اڭشى بٸتكەندٸ ەرەكشە ەلٸكتٸرەتٸن كەزٸ وسى كەز. “تٷلكٸ تٷگٸنەن جازادى” دەيدٸ حالىق. ەستە بۇل و باستا, قاتە ايتىلعان ماقال. ولاي دەيتٸنٸمٸز, تٷلكٸ تاماق ٸزدەپ جورتۋىلدا جٷرەدٸ. كٷزدەگٸدەي ٶرٸپ جٷرگەن تىشقان جوق. بالاپان قۇستار ەلدەقاشان ەسەيٸپ, جىلى جاققا ۇشىپ كەتكەن. سودان “تٷلكٸدەيٸن تٷن قاتىپ” دەيتٸن كٷندەر باستالادى. تٷك تاپپاعان سوڭ جازعان تٷلكٸ جاڭا جاۋعان قاردا ٸز كەسەدٸ, سول كەزدە قىران, بٷركٸتتٸڭ, ۇشقىر تازىنىڭ نە بەرەن مىلتىقتىڭ قاراۋىلىنا ٸلٸگەدٸ.

بورسىق, قۇندىز, تيٸن قىسقى ۇيقىعا باس قويعالى قاشان. راس, قىس جايلى بولعان جىلدارى تيٸن كٶپكە دەيٸن “كٶز ٸلمەيدٸ”. سونىڭ بٸر مىسالى, تٶبەڭدە لاشىن اينالادى. تٶمەننەن قاراپ تۇرىپ وسى قۇستى باشقۇرت اعايىنداردىڭ “سەپسەڭ” دەيتٸنٸن ويلايسىڭ. بۇل بٸزدٸڭ تٸلگە اۋدارساق “شاپشاڭ” ياكي “جىلدام, تەز” دەگەنٸ ەمەس پە? ورىستار باشقۇرتتاردان ٷيرەندٸ مە ەكەن, بۇل قۇستى “ساپسان” دەيدٸ. كەنەت لاشىن قۇلديلاي باستايدى. نە كٶردٸ ەكەن? بٸر قاراساڭىز كٶزگە ٸلٸنەر ەشتەڭە جوق. سٶيتسەك, تٷيەتايلى بەتكەيگە جاپا-تارماعاي ٶسكەن قالىڭ شىرشانىڭ بۇتاقتارىندا ەكٸ تيٸن ويناپ جٷر ەكەن. جىرتقىشتىڭ قانات سۋسىلىن ەستٸگەن مەزەت ەكەۋٸ دە جىپ بەرٸپ اعاشتىڭ قۋىسىنا كٸرٸپ كەتتٸ. ساۋىسقان ٷركٸپ ۇشتى. بۇل نەدەن قورىقتى  ەكەن, بۇل كٸمگە كەرەكپٸن دەپ ويلايدى ەكەن

22-جەلتوقسان جىلدىڭ ەڭ قىسقا كٷنٸ. كٶزدٸ اشىپ جۇمعانشا قاس قارايادى, استرونومييالىق تۇرعىدان قىستىڭ باستالار كٷنٸ وسى كٷن. بٸراق, دەل بيىلعىداي جەيلٸ قىس قاشان بولدى ەكەن?! قۇداي تاعالا ۇزاعىنان سٷيٸندٸرگەي, ماي توڭعىسىز جىلى كٷندەر تىم ۇزاققا سوزىلدى. جەلتوقساننىڭ باسىندا تٶرت-بەس كٷن تەۋلٸك بويى سۋىتتى, بٸراق ول ۇزاققا سوزىلمادى بٸراق, حالىق بولجامدارىنا سەنسەك, قىس جىلى بولسا, كەلەر جاز جەيسٸز كەلەدٸ. سوندا بٸزدٸ جاڭبىرلى, نايزاعايلى سۋىق جاز كٷتٸپ تۇر ما? سەنگٸم كەلمەيدٸ.

جەلتوقسان – قۇسى كٶپ اي. تاريحقا كٶز سالساڭىز, بۇل ايدا نەشە بٸر ۇلى وقيعالار بولعان. بٸز ٷشٸن بۇل اي 1986 جىلى قازاق جاستارىنىڭ كٶتەرٸلٸسٸمەن قىمبات. بۇل قوزعالاڭ تۋرالى دا سوڭعى كەزدە ەرتٷرلٸ الىپقاشپا ەڭگٸمە كٶپ. ساياسات جٷرگەن جەر – لاڭ. لاڭسىز, داۋ-دامايسىز, تازا ٶمٸر سٷرۋگە بولماس پا, توبا? مىسالى, انا-تابيعات سەكٸلدٸ.

“قىس قىستىعىن قىلماسا, جاز جازدىعىن قىلمايدى” دەيدٸ ەل.

ايىر قالپاق اعايىندار جەلتوقساندى بەشتين ايى, كەيبٸر دەرەكتەردە ٷشتٸڭ ايى دەيدٸ. جەلتوقساننىڭ سوڭعى ونكٷندٸگٸنەن[ قازاقشا بۇل كەز كٷننٸڭ قىسقى توقىراۋى] باستاپ تۋۋ سوناۋ اقپاننىڭ باسىنا شەيٸنگٸ ارالىقتى قىرعىزدار  قىرىق بٸردٸڭ شٸلدەسٸ دەپ اتايدى.  قىرىق بٸردٸڭ شٸلدەسٸن ون ونبەس كٷنگە جٸكتەيدٸ, سوندا  “تەمٸر اياز”, “مٷيٸز اياز” جەنە “كيٸز اياز” دەيتۇعىن ٷش بٶلەك كٷندەر تٸزبەسٸ شىعادى. ەڭ قاتال قىس جەلتوقساننىڭ سوڭى, قاڭتاردىڭ باسى ياكي “تەمٸر اياز” دەپ سانايدى. كەشەگە دەيٸن مالمەن بٸرگە اڭشىلىقتى اتا كەسٸپ كٶرٸپ كەلگەن كٶرشٸمٸز جەلتوقساندى  “تاۋ تەكە ايى” نەمەسە “تەكە بۇرقىلداق ”دەپ تە نىسپىلايدى. قىرعىزبەن قاتار كٶشٸپ, قابات قونىپ جٷرەتٸن  بٸزدٸڭ دۋلات, شاپىراشتىلار دا “تەكە بۇرقىلداقتىڭ ايى جەلتوقسان” دەيتٸنٸن تالاي ەتنوگراف جازىپ قالدىرعان. حالىق تانىمى بويىنشا  بۇل ايدا  تاۋ تەكە تاستا ويناقتاپ, تٷن ورتاسى اۋا, ياكي ٷركەر باتا   كٷيتٸ كەلگەن تاۋ ەشكٸلەردٸ شاشاۋ شىعارماي ٷيٸرٸپ ۇستايدى.

 قىرعىز باۋىرلاردىڭ اۋىز ەدەبيەتٸ  تابيعات قۇبىلىستارىنا وراي شىعارىلعان دٷنيەلەرگە ٶتە باي. سونىڭ بٸرٸ جۇمباقتار. ونى تابىشماق دەيدٸ. تەكەنٸڭ جارايتىن كەزٸ مەن ساساي بوپ ارىقتاپ, بولدىرىپ قالاتىن بٸر جۇمالىق “ٶتتٸڭ دەۋرەن” قىسقا مەزگٸلٸن تۇسپالداعان بٸر “تابىشماقتى”  قازاق ٶلەڭٸنٸڭ يٸرٸمٸنە سالساق, شاما شاما مىناداي شۋماقتار شىعۋى مٷمكٸن:

ايىر, ايىر ايىر تاۋ, ايىر ساقال قارت ەكەن, ٷيگەن تاستى  ايىرعان, ٷيٸرلەپ بۇلت قايىرعان, الا شاپان كٸم دەسەم, الا ات مٸنگەن سارت ەكەن. قاتىن كٶرسە  تۇرا قاپ, قايىرىلاتىن سالتى ەكەن, پايىمىنان ەپسەتتە  ايىرىلاتىن سالتى ەكەن, كٷشٸن سارقىپ, بەلٸنەن, مايىرلاتىن سالتى ەكەن, بەس اي كٷتكەن بازارىن, بەس مينٶتتە  تارقاتار,  اقىلى ازداۋ حالىق ەكەن.

قارا ات مٸنگەن كٸم دەمەس, قارا ساقال سارت ەكەن, قيما تاستان سەكٸرگەن, قيمىلى دا شالت ەكەن, التى اي جيعان اقشاسى, التى كٷندە تەركٸ ەكەن.

جالت جالت ەتكەن, جالت ەتكەن, تاستاي بەرٸك مٷيٸزٸ تاستى سوقسا سارت ەتكەن,تاستى سوقسا تاسىرقاپ, كٶزٸنٸڭ وتى جارق ەتكەن. جەتٸ اي جيعان جٸلٸك ماي, جەتٸ كٷندە سارپ ەتكەن.

“تەكە بۇرقىلداققا” بايلانىستى ايتىلار تاعى اڭىزدا  كٷشٸ تاسىپ, تاستان تاسقا ۇشىپ سەكٸرٸپ ويناپ  جٷرگەن جاس تەكەنٸ كٶرگەن كەرٸ ەشكٸ  “كاندىن كوينۋندا قالتىراپ جاتقانچا, كۋلدۋن كوينىندا كۋتىرىپ جات” [“حاننىڭ قوينىندا قالتىرىپ جاتقانشا قۇلدىڭ قوينىندا قۇتىرىپ جات”] دەپ شىبىشتاردى كەرٸ تەكەنٸڭ كٶزٸن الا بەرە  ٷيٸردەن بٶلٸپ تاۋعا ايداپ سالادى مىس. 

...ەبٸلحان قاستەەۆ اقساقالدىڭ “جەلتوقسان. جاڭاٶزەن”اتتى توپتاماسىن كٶرگەندە بايروننىڭ “مانفرەد” پوەماسىنداعى ناحاقتان ٶلگەن انانىڭ قارعىسى  ەسكە تٷسەدٸ, ونى سٶز سوڭىندا ايتام دەدٸم عوي. مٸنە, سول قارعىس: [اۋدارعان جاس اقىن ايبول يسلامعاليەۆ] “تٷندەرٸڭ ۇيقىسىز ٶتسٸن جەنە مەنٸڭ مۇڭلى بەينەم سەنٸڭ حارام جانىڭدى, قانىشەر جٷرەگٸڭدٸ  مەڭگٸ تورۋىلداپ, باسىڭ ازاپتان ارىلماعاي... سول ەلدٸڭ ەلەسٸ سەنٸڭ توزاعىنا اينالسىن, قارا بەت!”

ەسەنعالي راۋشانوۆ