Bir kezdegi ótken tús sekildi, kórgen kúniń kór sekildi edi. «Baiaǵyny» saǵynýshy ediń, «kazirgige» qamyǵýshy ediń. «Átteń, táńirimen» kúniń ótti. Tiliń shyqsa, úniń shyqpady. Úniń shyqsa, kúniń shyqpady. Dúnieni qarańǵy tuman basty. Sen bir eriksiz qul ediń. Talantsyz týǵan sorly ediń. Kóp zaryqtyń, kóp sarǵaidyń…
Kózińniń jasyna Qudai iidi.
– Qózińniń jasyn! – Óitkeni, jylaýdan basqany bilmeýshi ediń.
– Qabyly Alladan, qamy kimnen? – dese,
– Pendeden, – der ediń.
– Qam qylyp pe ediń? – dese,
– Joq – der ediń.
– Joq ekenin bilemin, qamdanýǵa ýaqytyń boldy ma? Qazaq degen halyq ediń. Edil-Jaiyq, Esil, Nura, Arqa, Syr, Ertis, Oral, Alataý, Altai mekeniń edi.
– Osylardai ujmaqqa meńzes jerleriń bar edi.
– Aidyn shalqar kólderiń bar edi.
– Tý ustap, tulpar mingen erleriń bar edi.
– Erdiń qunyn eki aýyz sózben bitiretin bileriń bar edi.
– Dushpan kúnderlik kúileriń bar edi.
– El bastaityn kósemiń bar edi.
– Sóz bastaityn shesheniń bar edi.
– Aq kiizge kótergen handaryń bar edi.
– Izgi qariia shaldaryń bar edi.
– Saýyq-sairan jiynyń bar edi.
– Baq-bereke uiymyń bar edi.
– Kedeiiń joq, bai ediń,
– Tórt túlikke sai ediń.
– Sol kúnderde armanyń bar ma edi?
– Joq sekildi edi. Sonan da qazaq airyldyń!
– Onan qymbat neń bar edi?
– Moinyńa buǵalyq tústi, bulqynbadyń.
– Quryq kóterip edi, qolǵa turdyń.
– Arǵymaq ediń, jaby boldyń.
– Júgensiz mindi, qaqpalap júrdi. Erqashty qyldy, kóne berdiń. Baiaǵy dáýren kózińnen byr-byr ushty. Qamyqtyń, jabyqtyń.
– Kózińniń jasyna Qudai iidi! Qam qylǵan joqsyń. Qam qylýǵa ýaqytyń bolǵan joq. Ýaqytyń talas-tartysqa ketti. Ózdi-ózińniń talasyńa ketti.
– Eldiń kórki er edi.
Bizdiń qazaqtyń basshylary tana, monshaqqa qyzyǵyp, jer júzinde esh halyq dáreje kórmegen bolystyqty zor abroi, baqyt kórip adasty. Talas qanyna sińdi. Atadan balaǵa miras bolyp qaldy.
– Er adassa, el adasýshy edi.
Erlerimiz adasyp edi, elimiz de adasty. Sol adasýdan áli beti ońǵa burylǵan joq. Kózdiń jasyn Qudai iigen kezde de jónge túsken joq.
Bolystyq qalyp edi, jaqsylarymyz bolystyń tonyn komitetke kigizdi. Komitetke predsedatel, aǵza bolý burynǵydai bolys, bi bolyp «el bileý» momynǵa tize kórsetý eken dep adasty. Komitet ashý bostandyqty kúsheitý jolynda halyqqa qyzmet etý ekenin oilamady. Oilasa da dert kernep shydatpady. Aýrý qalsa da, ádet qalmady. Bostandyq bolǵaly tórt aidan asty: Qazaq arasynda komitetten de ózge zor ister bar ekeninen habary joq.
– Endi, biz qashan jurt bolamyz?
– Adasýdy áli de qoimasaq, istiń, túbi nege soǵar? Alashtyń azamaty, osyny oilaiyq!
Qazaqtyń qazaq zamany bastan keshkennen keiin bizdiń atqa mingen jaqsylarymyz alashtyń ary úshin, asyl istiń qamy úshin ózara alalyǵyn tastap, dushmanǵa qarsy jol qarap, ádis izdegen bolsa, bul kúnde kóńilimiz jetigirek, kózimiz ashyǵyraq bolar edi.
– Bostandyq týdy.
Bul bostandyq kókten tústi. Endi ózimizdiń uiymsyzdyǵymyzdan tegin bostandyq jemisinen paidalana almasaq, «aspannan shuǵa jaýǵanda ultaraq timegen qul» biz bolmaimyz ba?
– Qúni erteń zemstvo ashylǵaly tur.
1917 jyly sentiabrde ýchreditelnoe sobranieniń sailaýy.
Aýylnai komitetterge talasyp, tórt aida jumystyń tórtten birin bitire almaǵanda, bir kúnniń ishinde bitýge tiis ýchreditelnoe sobranieniń sailaýy qalai bolmaq?
– Búkil dúnieni qanǵa boiaǵan soǵystyń túri mynaý.
…Basymyzdan keshirip turǵan zamanymyzdyń qalpy bul.
– Mynaý áli buǵanasy bekimegen, býyny qatpaǵan bostandyq.
Munyń bárin oilaǵan adam ishken asyn jerge qoiady. Shyrt uiqydan shoshyp oianady. Jalǵyz-aq qara sýǵa semirgen qaiǵysyz, bizdiń qazaq.
– Bul bostandyqty ápergen erlerge at saldyrmasaq, bizdi olar kim der?
– Bul bostandyqtan airylsaq, kórgen kúnimiz ne bolar? Sana qaida?
Ardaqty aqsaqaldar, atqa mingen aǵalar, el bilegen jaqsylar!
– Talas-tartysty endi qoiyńdar!
– Mynaý bolǵaly turǵan zor isterge qamdanyńdar!
– Yntymaqqa qaityńdar!
– Qudaidan qorqyńdar!
– Jurtty oilańdar!
– Násil-nesiptiń kóz jasyna qalyp júrmeńder!
Madiiar,
«Qazaq», 1917 j. № 236.
