Jaqynda «Shymqala» tarihi-mádeni kesheninde «Ustalyq óner ǵurpy» atty etnotanymdyq is-shara ótti. Oǵan Almaty qalasynan usta Dárkembai atyndaǵy qolóner mýzeiiniń direktory Dáýlet Dárkembaiuly, Qyzylordadan Bekzat Jaqypov, shymkenttik Abdýlla Qalmanuly, Jeńisáli Babaqulov, IýNESKO-nyń «Sapa belgisi» iegeri Ikram Rafikov, Ábdiraiym Sultanǵali Temiruly, túrkistandyq Bekzat Tastanov sekildi qolóner sheberleri qatysty.
Sharanyń ashylýynda Shymkent qalalyq mádeniet, tilderdi damytý jáne arhivter basqarmasynyń basshysy Baýyrjan Oryntaev sóz alyp, kelýshilerdi túrkiler arasynda qara temirdi qamyrsha ilep, bolat balqytqan ustany kieli sanaý kýlti ejelden qalyptasqanyn aityp ótti.
«Ustalyq – kóneden úzilmei kele jatqan kieli kásip. «Ustaly el ozar, ustasyz el tozar» degen halqymyz temirden túiin túiip, aǵash jonǵan ismerdi «temirshi», «darqan», «usta» dep tóbesine kóterip qadirlegen. Áigili Mahmud Qashqari «aǵashty uzyn kes, temirdi qysqa kes» dep keiingilerge ustalyq naqyldy ósiet etipti. Baǵzydan jetken saq áshekeileri de, myńdaǵan jyldar myzǵymai turǵan balbal músinder de osy ustalardyń kóz maiynyń nátijesi. Sharaǵa Qazaqstannyń ár óńirinen kelgen on saýsaǵynan óner tamǵan ustalarymyz keldi» dedi Baýyrjan Oryntaev.
Ádet-ǵuryp jáne salt-dástúr ortalyǵy uiymdastyrǵan sharanyń maqsaty – kórermenderge temirden túiin túigen ustalardyń qatysýymen, umyt qalǵan ustalyq ǵuryptardyń mán-mazmunyn arnaiy jasaqtalǵan usta dúkeninde kórsetý. Sharany qala turǵyndary men sheteldik týrister tamashalady. Ustalar 7-15 minýt aralyǵynda óz sheberligin kórsetip, qarý-jaraq túrleri men onyń jasalý joldaryn túsindirdi. Atap aitqanda, sheberler «Tós mailaý» rásimin, jylan qaiys saltyn, qarý-jaraq túrleri men jasalý jolyn, er-turman, qamshynyń órimi men zergerlik buiymdardyń jasalý joldaryn kórsetti.
Shara barysynda «Aqsý» folklorlyq-halyqtyq ansambliniń ónerpazdary kelýshilerdi ulttyq áýenmen terbetse, «Shymkent-Tsirk» ónerpazdary «Bes qarý» atty qoiylymyn usyndy. Odan bólek sadaq atý, asyq oiyndary baǵdarlamasy da kelýshilerdiń nazaryn aýdardy.
Sondai-aq, Dáýlet Dárkembai-uly ótkizgen Tós mailaý rásiminen de jastardyń úireneri az bolmady.
«Kieli kásipti meńgergen temir ustalary rýhani tazalyqqa erekshe mán berip, boilaryn taza ustaýǵa tyrysqan. Kórik berip, tós soǵar kezde «meniń qolym emes, er, Dáýittiń qoly» dep niet etken. Otqa qyzǵan temirdi usta sol qolyndaǵy qysqyshpen qysyp ustaidy da, tóstiń betine tósep, ony balǵamen uryp, balǵashyǵa jón siltep otyrady. Halyq tanymynda usta da, onyń quraldary da kieli sanalyp, túrli jamandyqtardan saqtaidy degen senim bolǵan. Iaǵni, ustamen birge onyń jumys isteitin ustahanasy nemese dúkeninde arnaiy rásimder ótkizgen. Bul rásim ádette kóktem mezgilinde oryndalady. Iaǵni, naýryzda ustanyń saimandary mailanyp, «tós mailar» dep mal soiylyp, aq búrkilip, as berilgen. Rásimniń naýryz aiynda atqarylýy baiyrǵy túrki dáýirindegi «Ergeneqon» dastanymen bailanysty bolsa kerek. Dastanda Ergeneqondy mekendegen túrikter uzaq jyldardan soń taý qatparyn eritip, jazyqqa shyqqandyǵy baiandalady. Mine, sol kúnnen bastap ár jyly naýryz aiynda ustalyqty, temirshilikti yrymdap, balǵamen tós soǵý dástúrge ainalypty» deidi Dáýlet Dárkembaiuly.
Sonymen qatar «Jylan qaiys» ǵurpynan sheberlik saǵatyn ótkizgen Abdýlla Naýryzbai «Jylan qaiys» – halqymyzdyń salt-dástúrinde saqtalǵan kóne yrymdardyń biri. Adam balasyn «ishten shyqqan shubar jylan» dep jylanmen bailanystyrýynda tereń syr bar. Úige kirgen jylandy óltirmei, onyń basyna aq quiyp shyǵaryp jiberýimizdiń quriiasy tereńde» ekenin aityp ótti.
«Baǵzy zamanda qazaqta ustany baqsylar siiaqty tylsymnyń syryn biletin, joǵarymen uǵysatyn qasietti jan retinde baǵalaǵan. Halyq arasyndaǵy «Jylan qaiys» rásimi de ustanyń baqsylyq kýltimen bailanysty ekenin kórsetedi. Qazirgi kezde bul saltty umytylyp ketken dese de bolady. «Jylan qaiys» rásimi balanyń tórt jasqa tolǵanynda, iaǵni qoian múshel jasyna kelgen kezinde oryndalǵan. Ol úshin usta men balanyń ákesi arnaiy bir kúndi belgilep, balany ustahanaǵa ákelgen. Áýeli usta dúrildetip kórik basyp, temir soǵyp, yrymyn jasaidy. Ustahananyń irgesine saýyt-saiman men qarý-jaraq qoiady. Usta ústine jylan tústes sur torqadan toqylǵan shekpen kiedi. Darhan saýyt-saiman men qarý-jaraqqa arqasyn, balaǵa betin berip, eki aiaǵyn alshaq qoiyp turady. Sodan balany aiaǵynyń arasynan ary-beri ótkizedi. Bir ótkizgende balaǵa saýyt-saiman kigizip, ekinshisinde ústine qarý-jaraq taǵady. Sodan soń darhan eki alaqanyn otqa qaqtap alady da, balanyń betin sipaidy. Keide rásimniń sońynda balaǵa basqa esim qoiylýy da múmkin. Bul úrdis jasalǵanda «Elińdi qorǵa, jerińdi qorǵa, jaýynger bol, biraq jendet bolma» dep bata berilgen» dedi Abdýlla Naýryzbai.
Qyzylordalyq Bekzat Ánesuly er qarýy bes qarý jaily tolǵamdy oilar aitty.
«Ertede ustalar túrki qarýlarynyń barlyq túrlerin: arnaiy bolattan qaiqy qylysh, semser, aibalta, naiza, qalqan t.b soqqan. Qanjar, iilgen júzdi uzyn pyshaqtar jasap, turmysta keńinen qoldanylǵan. Eń kóp taraǵan qarý – sadaq pen jebe, naizanyń ushy boldy. Dástúrli qarý-jaraq keshenine bylǵary jáne bolat saqinadan jasalǵan metall saýyt, torly jáne kúnqaǵary bar bolat dýlyǵalar, temir tilimshelermen qaptalǵan aǵash jáne bylǵary qalqandar kiredi. Usta óziniń ár túrli metaldaryna, jasaityn qarý-jaraǵyna bailanysty temirdi somdaidy. Onyń somdaý, shyńdaý, sýǵarý, jasytý, qaqtaý sekildi birneshe túrleri bar» deidi ola.
67 jastaǵy Abdýlla Naýryzbaev temir ustalyǵymen 1982 jyldan beri ainalysyp keledi eken.
«Kózkórgender Naýryzbai atamdy usta bolǵan dep otyratyn. Biraq ol kisini ózim kórmedim. Osy kúnge deiin qanshama buiymdar jasadym. Meniń qolymnan shyqqan dúnieler túrli konkýrstarda, alys- jaqyn shetelderde kórmege qoiylyp jatyr» deidi temir ustasy.
Abdýlla Naýryzbaev Qoja Ahmet Iasaýidiń diametri eki metrlik mórin jasaǵan. Ustanyń osy eńbegi bes million teńgege baǵalanǵan. Al, taǵy bir kóne jádigerge uqsas buiymyn sheteldik týristke on million teńgege satypty.
«Meniń Ikram Rafikov degen shákirtim sonaý Amerikaǵa deiin baryp, qazaq qolónerin nasihattap júr» dedi Abdýlla Naýryzbaev. Ábekeńniń shákirti Ikram óz ónerimen Amerika, Túrkiia, Neapal, Ózbekstan sekildi birqatar elderde tanymal bolǵan.
IýNESKO-nyń «Sapa belgisi» iegeri atanǵan Ikram Rafikov: «Qazaq qolóner sheberleri elimizdi álemge tanytyp júr. Sheteldikter qazaqtyń tól ónerine qyzyǵady. Birde amerikandyq eki kelinshekke júzik soǵyp berdim. Qatty riza boldy. Qurlyqtyń arǵy betinde jatqan elge eldigimizdi eńbegimizben tanytyp júrmiz. Jalpy, qazaq qolóneri halyq shyǵarmashylyǵynyń sarqylmas qainar kózi» deidi.
Jas urpaqty ulttyq rýhta tárbieleýde, halyq ónerin, salt-dástúrin meńgertýde zergerlik ónerdiń máni zor.
Ulttyq mádenietimizdegi qoldanbaly óner halqymyzdyń tarihymen, ulttyq bolmys-bitimimen, dúnietanymymen úndese damýda. Tamyryn tereńnen alatyn qoldanbaly ónerdiń kórnekti salasy – zergerlik óner tylsym syry bar qasietti, qasterli óner. Al, bul ónerdi keleshek urpaqqa jetkizý búgingilerdiń qasterli boryshy bolmaq.
Pernebai Sapar,
«Ońtústik Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Súndet Janádilov
