جاقىندا «شىمقالا» تاريحي-مەدەني كەشەنٸندە «ۇستالىق ٶنەر عۇرپى» اتتى ەتنوتانىمدىق ٸس-شارا ٶتتٸ. وعان الماتى قالاسىنان ۇستا دەركەمباي اتىنداعى قولٶنەر مۋزەيٸنٸڭ ديرەكتورى دەۋلەت دەركەمبايۇلى, قىزىلوردادان بەكزات جاقىپوۆ, شىمكەنتتٸك ابدۋللا قالمانۇلى, جەڭٸسەلٸ باباقۇلوۆ, يۋنەسكو-نىڭ «ساپا بەلگٸسٸ» يەگەرٸ يكرام رافيكوۆ, ەبدٸرايىم سۇلتانعالي تەمٸرۇلى, تٷركٸستاندىق بەكزات تاستانوۆ سەكٸلدٸ قولٶنەر شەبەرلەرٸ قاتىستى.
شارانىڭ اشىلۋىندا شىمكەنت قالالىق مەدەنيەت, تٸلدەردٸ دامىتۋ جەنە ارحيۆتەر باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ورىنتاەۆ سٶز الىپ, كەلۋشٸلەردٸ تٷركٸلەر اراسىندا قارا تەمٸردٸ قامىرشا يلەپ, بولات بالقىتقان ۇستانى كيەلٸ ساناۋ كۋلتٸ ەجەلدەن قالىپتاسقانىن ايتىپ ٶتتٸ.
«ۇستالىق – كٶنەدەن ٷزٸلمەي كەلە جاتقان كيەلٸ كەسٸپ. «ۇستالى ەل وزار, ۇستاسىز ەل توزار» دەگەن حالقىمىز تەمٸردەن تٷيٸن تٷيٸپ, اعاش جونعان ٸسمەردٸ «تەمٸرشٸ», «دارقان», «ۇستا» دەپ تٶبەسٸنە كٶتەرٸپ قادٸرلەگەن. ەيگٸلٸ ماحمۇد قاشقاري «اعاشتى ۇزىن كەس, تەمٸردٸ قىسقا كەس» دەپ كەيٸنگٸلەرگە ۇستالىق ناقىلدى ٶسيەت ەتٸپتٸ. باعزىدان جەتكەن ساق ەشەكەيلەرٸ دە, مىڭداعان جىلدار مىزعىماي تۇرعان بالبال مٷسٸندەر دە وسى ۇستالاردىڭ كٶز مايىنىڭ نەتيجەسٸ. شاراعا قازاقستاننىڭ ەر ٶڭٸرٸنەن كەلگەن ون ساۋساعىنان ٶنەر تامعان ۇستالارىمىز كەلدٸ» دەدٸ باۋىرجان ورىنتاەۆ.
ەدەت-عۇرىپ جەنە سالت-دەستٷر ورتالىعى ۇيىمداستىرعان شارانىڭ ماقساتى – كٶرەرمەندەرگە تەمٸردەن تٷيٸن تٷيگەن ۇستالاردىڭ قاتىسۋىمەن, ۇمىت قالعان ۇستالىق عۇرىپتاردىڭ مەن-مازمۇنىن ارنايى جاساقتالعان ۇستا دٷكەنٸندە كٶرسەتۋ. شارانى قالا تۇرعىندارى مەن شەتەلدٸك تۋريستەر تاماشالادى. ۇستالار 7-15 مينۋت ارالىعىندا ٶز شەبەرلٸگٸن كٶرسەتٸپ, قارۋ-جاراق تٷرلەرٸ مەن ونىڭ جاسالۋ جولدارىن تٷسٸندٸردٸ. اتاپ ايتقاندا, شەبەرلەر «تٶس مايلاۋ» رەسٸمٸن, جىلان قايىس سالتىن, قارۋ-جاراق تٷرلەرٸ مەن جاسالۋ جولىن, ەر-تۇرمان, قامشىنىڭ ٶرٸمٸ مەن زەرگەرلٸك بۇيىمداردىڭ جاسالۋ جولدارىن كٶرسەتتٸ.
شارا بارىسىندا «اقسۋ» فولكلورلىق-حالىقتىق انسامبلٸنٸڭ ٶنەرپازدارى كەلۋشٸلەردٸ ۇلتتىق ەۋەنمەن تەربەتسە, «شىمكەنت-تسيرك» ٶنەرپازدارى «بەس قارۋ» اتتى قويىلىمىن ۇسىندى. ودان بٶلەك ساداق اتۋ, اسىق ويىندارى باعدارلاماسى دا كەلۋشٸلەردٸڭ نازارىن اۋداردى.
سونداي-اق, دەۋلەت دەركەمباي-ۇلى ٶتكٸزگەن تٶس مايلاۋ رەسٸمٸنەن دە جاستاردىڭ ٷيرەنەرٸ از بولمادى.
«كيەلٸ كەسٸپتٸ مەڭگەرگەن تەمٸر ۇستالارى رۋحاني تازالىققا ەرەكشە مەن بەرٸپ, بويلارىن تازا ۇستاۋعا تىرىسقان. كٶرٸك بەرٸپ, تٶس سوعار كەزدە «مەنٸڭ قولىم ەمەس, ەر, دەۋٸتتٸڭ قولى» دەپ نيەت ەتكەن. وتقا قىزعان تەمٸردٸ ۇستا سول قولىنداعى قىسقىشپەن قىسىپ ۇستايدى دا, تٶستٸڭ بەتٸنە تٶسەپ, ونى بالعامەن ۇرىپ, بالعاشىعا جٶن سٸلتەپ وتىرادى. حالىق تانىمىندا ۇستا دا, ونىڭ قۇرالدارى دا كيەلٸ سانالىپ, تٷرلٸ جاماندىقتاردان ساقتايدى دەگەن سەنٸم بولعان. ياعني, ۇستامەن بٸرگە ونىڭ جۇمىس ٸستەيتٸن ۇستاحاناسى نەمەسە دٷكەنٸندە ارنايى رەسٸمدەر ٶتكٸزگەن. بۇل رەسٸم ەدەتتە كٶكتەم مەزگٸلٸندە ورىندالادى. ياعني, ناۋرىزدا ۇستانىڭ سايماندارى مايلانىپ, «تٶس مايلار» دەپ مال سويىلىپ, اق بٷركٸلٸپ, اس بەرٸلگەن. رەسٸمنٸڭ ناۋرىز ايىندا اتقارىلۋى بايىرعى تٷركٸ دەۋٸرٸندەگٸ «ەرگەنەقون» داستانىمەن بايلانىستى بولسا كەرەك. داستاندا ەرگەنەقوندى مەكەندەگەن تٷرٸكتەر ۇزاق جىلداردان سوڭ تاۋ قاتپارىن ەرٸتٸپ, جازىققا شىققاندىعى باياندالادى. مٸنە, سول كٷننەن باستاپ ەر جىلى ناۋرىز ايىندا ۇستالىقتى, تەمٸرشٸلٸكتٸ ىرىمداپ, بالعامەن تٶس سوعۋ دەستٷرگە اينالىپتى» دەيدٸ دەۋلەت دەركەمبايۇلى.
سونىمەن قاتار «جىلان قايىس» عۇرپىنان شەبەرلٸك ساعاتىن ٶتكٸزگەن ابدۋللا ناۋرىزباي «جىلان قايىس» – حالقىمىزدىڭ سالت-دەستٷرٸندە ساقتالعان كٶنە ىرىمداردىڭ بٸرٸ. ادام بالاسىن «ٸشتەن شىققان شۇبار جىلان» دەپ جىلانمەن بايلانىستىرۋىندا تەرەڭ سىر بار. ٷيگە كٸرگەن جىلاندى ٶلتٸرمەي, ونىڭ باسىنا اق قۇيىپ شىعارىپ جٸبەرۋٸمٸزدٸڭ قۇريياسى تەرەڭدە» ەكەنٸن ايتىپ ٶتتٸ.
«باعزى زاماندا قازاقتا ۇستانى باقسىلار سيياقتى تىلسىمنىڭ سىرىن بٸلەتٸن, جوعارىمەن ۇعىساتىن قاسيەتتٸ جان رەتٸندە باعالاعان. حالىق اراسىنداعى «جىلان قايىس» رەسٸمٸ دە ۇستانىڭ باقسىلىق كۋلتٸمەن بايلانىستى ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. قازٸرگٸ كەزدە بۇل سالتتى ۇمىتىلىپ كەتكەن دەسە دە بولادى. «جىلان قايىس» رەسٸمٸ بالانىڭ تٶرت جاسقا تولعانىندا, ياعني قويان مٷشەل جاسىنا كەلگەن كەزٸندە ورىندالعان. ول ٷشٸن ۇستا مەن بالانىڭ ەكەسٸ ارنايى بٸر كٷندٸ بەلگٸلەپ, بالانى ۇستاحاناعا ەكەلگەن. ەۋەلٸ ۇستا دٷرٸلدەتٸپ كٶرٸك باسىپ, تەمٸر سوعىپ, ىرىمىن جاسايدى. ۇستاحانانىڭ ٸرگەسٸنە ساۋىت-سايمان مەن قارۋ-جاراق قويادى. ۇستا ٷستٸنە جىلان تٷستەس سۇر تورقادان توقىلعان شەكپەن كيەدٸ. دارحان ساۋىت-سايمان مەن قارۋ-جاراققا ارقاسىن, بالاعا بەتٸن بەرٸپ, ەكٸ اياعىن الشاق قويىپ تۇرادى. سودان بالانى اياعىنىڭ اراسىنان ارى-بەرٸ ٶتكٸزەدٸ. بٸر ٶتكٸزگەندە بالاعا ساۋىت-سايمان كيگٸزٸپ, ەكٸنشٸسٸندە ٷستٸنە قارۋ-جاراق تاعادى. سودان سوڭ دارحان ەكٸ الاقانىن وتقا قاقتاپ الادى دا, بالانىڭ بەتٸن سيپايدى. كەيدە رەسٸمنٸڭ سوڭىندا بالاعا باسقا ەسٸم قويىلۋى دا مٷمكٸن. بۇل ٷردٸس جاسالعاندا «ەلٸڭدٸ قورعا, جەرٸڭدٸ قورعا, جاۋىنگەر بول, بٸراق جەندەت بولما» دەپ باتا بەرٸلگەن» دەدٸ ابدۋللا ناۋرىزباي.
قىزىلوردالىق بەكزات ەنەسۇلى ەر قارۋى بەس قارۋ جايلى تولعامدى ويلار ايتتى.
«ەرتەدە ۇستالار تٷركٸ قارۋلارىنىڭ بارلىق تٷرلەرٸن: ارنايى بولاتتان قايقى قىلىش, سەمسەر, ايبالتا, نايزا, قالقان ت.ب سوققان. قانجار, يٸلگەن جٷزدٸ ۇزىن پىشاقتار جاساپ, تۇرمىستا كەڭٸنەن قولدانىلعان. ەڭ كٶپ تاراعان قارۋ – ساداق پەن جەبە, نايزانىڭ ۇشى بولدى. دەستٷرلٸ قارۋ-جاراق كەشەنٸنە بىلعارى جەنە بولات ساقينادان جاسالعان مەتالل ساۋىت, تورلى جەنە كٷنقاعارى بار بولات دۋلىعالار, تەمٸر تٸلٸمشەلەرمەن قاپتالعان اعاش جەنە بىلعارى قالقاندار كٸرەدٸ. ۇستا ٶزٸنٸڭ ەر تٷرلٸ مەتالدارىنا, جاسايتىن قارۋ-جاراعىنا بايلانىستى تەمٸردٸ سومدايدى. ونىڭ سومداۋ, شىڭداۋ, سۋعارۋ, جاسىتۋ, قاقتاۋ سەكٸلدٸ بٸرنەشە تٷرلەرٸ بار» دەيدٸ ولا.
67 جاستاعى ابدۋللا ناۋرىزباەۆ تەمٸر ۇستالىعىمەن 1982 جىلدان بەرٸ اينالىسىپ كەلەدٸ ەكەن.
«كٶزكٶرگەندەر ناۋرىزباي اتامدى ۇستا بولعان دەپ وتىراتىن. بٸراق ول كٸسٸنٸ ٶزٸم كٶرمەدٸم. وسى كٷنگە دەيٸن قانشاما بۇيىمدار جاسادىم. مەنٸڭ قولىمنان شىققان دٷنيەلەر تٷرلٸ كونكۋرستاردا, الىس- جاقىن شەتەلدەردە كٶرمەگە قويىلىپ جاتىر» دەيدٸ تەمٸر ۇستاسى.
ابدۋللا ناۋرىزباەۆ قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ ديامەترٸ ەكٸ مەترلٸك مٶرٸن جاساعان. ۇستانىڭ وسى ەڭبەگٸ بەس ميلليون تەڭگەگە باعالانعان. ال, تاعى بٸر كٶنە جەدٸگەرگە ۇقساس بۇيىمىن شەتەلدٸك تۋريستكە ون ميلليون تەڭگەگە ساتىپتى.
«مەنٸڭ يكرام رافيكوۆ دەگەن شەكٸرتٸم سوناۋ امەريكاعا دەيٸن بارىپ, قازاق قولٶنەرٸن ناسيحاتتاپ جٷر» دەدٸ ابدۋللا ناۋرىزباەۆ. ەبەكەڭنٸڭ شەكٸرتٸ يكرام ٶز ٶنەرٸمەن امەريكا, تٷركييا, نەاپال, ٶزبەكستان سەكٸلدٸ بٸرقاتار ەلدەردە تانىمال بولعان.
يۋنەسكو-نىڭ «ساپا بەلگٸسٸ» يەگەرٸ اتانعان يكرام رافيكوۆ: «قازاق قولٶنەر شەبەرلەرٸ ەلٸمٸزدٸ ەلەمگە تانىتىپ جٷر. شەتەلدٸكتەر قازاقتىڭ تٶل ٶنەرٸنە قىزىعادى. بٸردە امەريكاندىق ەكٸ كەلٸنشەككە جٷزٸك سوعىپ بەردٸم. قاتتى ريزا بولدى. قۇرلىقتىڭ ارعى بەتٸندە جاتقان ەلگە ەلدٸگٸمٸزدٸ ەڭبەگٸمٸزبەن تانىتىپ جٷرمٸز. جالپى, قازاق قولٶنەرٸ حالىق شىعارماشىلىعىنىڭ سارقىلماس قاينار كٶزٸ» دەيدٸ.
جاس ۇرپاقتى ۇلتتىق رۋحتا تەربيەلەۋدە, حالىق ٶنەرٸن, سالت-دەستٷرٸن مەڭگەرتۋدە زەرگەرلٸك ٶنەردٸڭ مەنٸ زور.
ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸزدەگٸ قولدانبالى ٶنەر حالقىمىزدىڭ تاريحىمەن, ۇلتتىق بولمىس-بٸتٸمٸمەن, دٷنيەتانىمىمەن ٷندەسە دامۋدا. تامىرىن تەرەڭنەن الاتىن قولدانبالى ٶنەردٸڭ كٶرنەكتٸ سالاسى – زەرگەرلٸك ٶنەر تىلسىم سىرى بار قاسيەتتٸ, قاستەرلٸ ٶنەر. ال, بۇل ٶنەردٸ كەلەشەك ۇرپاققا جەتكٸزۋ بٷگٸنگٸلەردٸڭ قاستەرلٸ بورىشى بولماق.
پەرنەباي ساپار,
«وڭتٷستٸك قازاقستان»
سۋرەتتەردٸ تٷسٸرگەن سٷندەت جانەدٸلوۆ
