Sýret spikerdiń arhivinen
Qazaq óneri men mádenietine ólsheýsiz úles qosyp, aiadai ǵana Túrkistannan talantty akterlerdi shyǵarǵan, bar ómirin ónerge, bar kúsh-qýatyn týǵan jerinen teatr ashýǵa jumsaǵan akter-rejisser Raiymbek Seitmetovtyń esimi kúlli qazaq eline jaqsy tanys. Qazaq KSR-niń Halyq artisi, Qazaq KSR-niń Eńbek sińirgen óner qairatkeri Raiymbek Noǵaibaiulynyń ómir joly týraly asyldyń synyǵy Azat Seitmetov ákesiniń ákelik, azamattyq bolmysyn áńgimelep berdi. Atasynyń atyn eshqashan atamaityn kelini Danagúl Temirsultanova da estelikterimen bólisti.
TILGE QATTY MÁN BERDI...
Ákem Kentaý qalasynan, anam Jambyl oblysynan Almatyǵa oqýǵa kelip, osynda tabysypty. Sodan men 1964 jyldyń jeltoqsan aiynda Almaty qalasynda dúniege keldim. Ákem – akter-rejisser, anam – dáriger. Ekeýi de qyzmette. Sodyqtan men mektepke deiin naǵashy ata-ájemniń qolynda óstim. Al mektepke baratyn kezde, 1972 jyly ata-anamnyń qolyna keldim. Aýylda ósken soń, tilim qazaqsha shyqty, orys tilin múlde túsinbeitinmin. Qalaǵa kelgen soń, oryssha úirensin dep orys balabaqshasyna bergen eken. Keiin ákem kúlip aityp júrdi, bir-eki apta barǵan soń, ata-anama «men ol jerge barmaimyn, eshkim qazaqsha sóilemeidi, eshkimmen oinai almaimyn, ózderiń baryńdar» dep qiǵylyqty salyppyn. Soǵan riza bolǵan ákem meni №12 qazaq mektebine berdi. Ol kezde balany qazaq mektebine berý úlken másele bolatyn. Adamnyń aldymen qazaq tilin emes, orys tilin bilýi mindetti edi. Biraq ziialylardyń kóbisiniń balalary men oqyǵan mektepte oqydy. Ol kezde Almatyda №12 qazaq mektebi jáne №4 qazaq mektep-internaty bolatyn. Qazaqtyń rýhy til ǵoi, ákem tilge qatty mán berdi. Ózi eshqashan oryssha sóilemeitin. Qazaqtyń súbeli-súbeli sózderimen sóilegende, áńgimeniń maiyn tamyzyp aitatyn. Sondyqtan bolar, ol kisi keiin nemereleriniń de tili qazaqsha shyǵyp, qazaq tilinde bilim alǵanyn qalady. Osyndaida tuńǵyshymyz Aishanyń mektepke barý oqiǵasy jii oiǵa oralady. Kez kelgen ata-ana balanyń mektebi úidiń janynda bolǵanyn, jaqyn jerden baryp-kelgenin qalaidy ǵoi. Biz Danagúl ekeýmiz de artist bolǵan soń, tipti úige jaqyn mektep bolsa dedik. Sodan anasy úige jaqyn jerden mektep izdep, bir kóshe ǵana ary ornalasqan gimnaziia taýyp kelipti. Dastarqan basynda ákem «Aishanyń mektebin rettedińder me, qaida oqityn boldy?» dep surady. Danagúl «Iá, úidiń myna janynda orys gimnaziiasy bar eken, soǵan sóilesip keldim, soǵan beretin shyǵarmyz» dep aityp jatyr. Sonda ákem qolyndaǵy shaiyn aqyryn qoiyp, qabaǵy túnerip biraz únsiz otyrdy. Sosyn baryp «Iá, durys istepsińder, orys mektebine berińder. Balany shúldirletip, ana tilin umyttyryp, tegimen orys qylyńdar. Durys istepsińder, balalar, rizamyn!» dedi. Sol kezde baryp bir nárseni durys istemegenimizdi túsinip, keshirim suradyq. Qazaq mektebin qarastyratynymyzdy aityp, uiattan órtene jazdadyq. Sodan keiin bul másele bizdiń otbasymyzda talqylanbaityn bolyp, balalarymyzdyń bári qazaq mektebinde bilim aldy. Ákem taza ónerdiń adamy ǵoi. Ol úi sharýasyna, bala tárbiesine asa aralasa bermeitin. Shege qaǵyp kórmegen naǵyz aqsaýsaq kisi edi. Úi sharýasyn anam ózi moinyna alǵan, al bala tárbiesinde anam men ájem úlken ról atqardy. Degenmen ákem jumsaq adam edi, bizge eshqashan daýys kóterip sóilemeitin. Ǵ.Músirepov teatrynyń dúrkiregen tusy – sol ákemniń eńbek etken jyldary dep bilemin. Ol kisi úlken tulǵalar týraly, qazaq, orys, shetel klassikalaryn qoidy. Sondyqtan ákemniń kóp ýaqyty jumysta ótetin. Al ol kisiniń jaqsysyn asyryp, jamanyn jasyryp, bizdiń tárbieli azamat bolyp ósýimiz anamyzdyń eńbegi dep bilemin. Anamyz qazirgi kei áielder siiaqty «Myna balańmen sóiles, meniń shamam kelmei jatyr, tárbiele» dep jaýapkershilik artpaǵan. Ózi dáriger, jumysyn da istep, úi sharýasyn da atqaryp, qonaǵyn da kútip, ákeme keletin ziialylarǵa da kúlip qyzmet etip, barlyq jaǵdaidy jasaityn. Ózi úndemei júrip úlken sharýany bitiretin. Ákemizdiń dostary óte kóp bolatyn. Kez kelgen ortaǵa tez sińip, tez til tabysatyn. Kez kelgen jerde ózin erkin sezinetin. Sondai jaqsy qasietterinen bolar, adamdar oǵan tartylatyn. Sondyqtan bizdiń úide ziialylardyń bári boldy desem, qatelespeimin. Tipti Máskeýdiń teatrlary Almatyǵa gastrolmen kelgen kezde bizdiń úiden shai ishpei ketpeitin. Al óte jaqyn dostarynyń orny bólek. Mysaly, Qadyr aǵa Myrza-Álimen jas kezinen dos boldy. Olardyń dostyqtarynyń ózi erekshe bastalǵan. Ákem qara sózge, óleńge óte jaqyn edi. Qadyr aǵamyzdyń óleńderin súiip oqyp júrip, aqynmen tanysqysy kelipti. Oraiy kelgende: «sizben tanysqym keledi, jaqyn aralasqym keledi» dep úiine izdep barǵan. Sol dostyqtary ǵumyrlyq boldy. Dál osyǵan uqsas taǵy bir dostyq oqiǵasy bar. Teatrdyń dúrkirep, «Beý, qyzdar-ai» film-spektakliniń shyqqan kezi. Ákemniń jerlesi Áshirbek aǵa Syǵai ómirinde kórmegen rejisserge hat jazypty. Hatynda ónerge barǵysy keletinin, mádeni ortada bolǵysy keletinin aitqan. Sonda ákem «Kele ǵoi, baýyrym, saǵan kómekteseiin, seni daiyndaiyn» dep jaýap jazǵan eken. Sodan Áshirbek aǵa Almatyǵa kelip, institýtqa túsip, ákem ekeýiniń dostyǵy ómirlik boldy. Sábit aǵa, Asanáli aǵa, Farida apai, Núketai apai, bári kýrstas, birge oqyǵan. Olardyń kýrsy teatr ónerine eńbek sińirgen úlken kýrs boldy. Ákem ainalasyna ónerden ǵana adam jinaǵan joq. Onyń jan-jaqta, túrli salada dostary óte kóp boldy.
ÁKEMNIŃ ATYNDAǴY TEATR – KÓŃILGE MEDEÝ
Ákemniń armany týǵan jerinen teatr ashý boldy. Al adamnyń armany oryndalǵanda, onyń áseri qalai bolatynyn elestetip kórińizshi. 90-jyldary elge ketip, eńbek etemin dep sheshken ákem teatr ashqanǵa deiin kóp qiyndyq kórdi. Ol kezde Túrkistanda gaz, jaryq, sý joq edi. Jaryqty keshke eki saǵatqa ǵana beredi, sýdy aptasyna bir-aq ret beredi degen siiaqty. Ákem ýniversitetten óner kafedrasyn ashty. Jańa ashylǵan kafedrada ónerdi oqytatyn oqytýshy da tapshy bolǵan. Ákem kóp dáristi ózi ótkizip, «Sahna tilinen» de, «Akterlik sheberlikten» de ózi oqytyp, áiteýir alǵashqy túlekterin shyǵardy. Ashylǵan kezde ol Túrkistannan Kentaý qalasyna kóshirildi. Sondai qiyndyqtyń bárinen ótip, Aidar Naýryzbaev, Baýyrjan Nurymbetov, Nurjan Tólendiev, Juldyzai Dúisenbieva siiaqty talantty akterlerdi daiyndady. Birde gastroldik saparmen júrip, Danagúl ekeýmiz ákeme bardyq. Sondaǵy ol turyp jatqan úidi kórip, júrek aýyrdy. Tastai sýyq. Eki-úsh qabat kórpe jamylyp uiyqtaǵanbyz. Biz kelgen soń ainaladaǵy aǵaiyn-týys jinalyp, qazan asylyp, shai ishilgende úidiń ishi jylyp sala berdi. Erteńine ákem bizdi kafedrasyna qonaqqa shaqyryp, stýdenttermen kezdesý uiymdastyrdy. Sol kezde de: «Áke, mynadai jaǵdaida qalai turasyz, bizben qaityńyzshy» degenbiz. Almatydaǵy ónerdegi dostary barǵanda da «Ráke, bulai qashanǵy ómir súresiń? Seniń ornyń Almaty ǵoi, qaitsańshy» dep ainaldyrady eken. Sonda ákemniń bárimizge bergen jaýaby bir: «Men týǵan jerge týymdy tigem dep kelgem. Túrkistannan teatr ashpai, eshqaida qaitpaimyn» deidi. Sóitip júrip stýdentterimen birge teatr ashty. Túrkistanda teatrǵa beretin ǵimarat joq, onyń da áýre-sarsańy kóp bolǵan kórinedi. Sony retteimin dep júrip, birneshe ret kóńili túsip kelgeni esimde. Keiin temirjolshylardyń klýby berilip, onyń sahnasyn jasap, teatrdy ashty. Túrkistandyqtardyń baqytyna orai, dál sol kezde Elbasy N.Nazarbaev ońtústik óńirde issaparmen júr eken. Arnaiy shaqyrýdan soń, Túrkistandaǵy teatrdyń ashylýyna 15 minýtqa kirip shyǵatyn bolypty. El-jurt bolyp kútip alǵan Prezident 15 minýt emes, tapjylmai eki saǵat otyryp spektakldi tamashalaǵan. Ol kezde biz de boldyq. Qoiylym sońynda sahnaǵa shyǵyp quttyqtap, barlyq akterlerdiń qolyn alyp, birge Ánuran oryndady. Bul kórinis barlyq túrkistandyqtardyń áli kúnge kóz aldynda dep oilaimyn. Qazir Túrkistanda Raiymbek Seitmetov atyndaǵy sazdy drama teatry bar, aldynda ákemniń eskertkishi ornatylǵan. Ózi turǵan úiin mýzeige ainaldyryp, ómir boiy qoldanǵan barlyq zatyn, kiim-keshegin soǵan ótkizdik. Endi Túrkistan qalasy oblys ortalyǵy bolǵannan keiin teatrǵa jańa ǵimarat salynady, jaǵdai jasalady degen jaqsy habarlar bar. Ákem týraly estelikterdi eske alǵanda kóńilge medeý bolatyny osy.
Jazyp alǵan Aqbota MUSABEKQYZY
