سۋرەت سپيكەردٸڭ ارحيۆٸنەن
قازاق ٶنەرٸ مەن مەدەنيەتٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ, اياداي عانا تٷركٸستاننان تالانتتى اكتەرلەردٸ شىعارعان, بار ٶمٸرٸن ٶنەرگە, بار كٷش-قۋاتىن تۋعان جەرٸنەن تەاتر اشۋعا جۇمساعان اكتەر-رەجيسسەر رايىمبەك سەيتمەتوۆتىڭ ەسٸمٸ كٷللٸ قازاق ەلٸنە جاقسى تانىس. قازاق كسر-نٸڭ حالىق ارتيسٸ, قازاق كسر-نٸڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن ٶنەر قايراتكەرٸ رايىمبەك نوعايبايۇلىنىڭ ٶمٸر جولى تۋرالى اسىلدىڭ سىنىعى ازات سەيتمەتوۆ ەكەسٸنٸڭ ەكەلٸك, ازاماتتىق بولمىسىن ەڭگٸمەلەپ بەردٸ. اتاسىنىڭ اتىن ەشقاشان اتامايتىن كەلٸنٸ داناگٷل تەمٸرسۇلتانوۆا دا ەستەلٸكتەرٸمەن بٶلٸستٸ.
تٸلگە قاتتى مەن بەردٸ...
ەكەم كەنتاۋ قالاسىنان, انام جامبىل وبلىسىنان الماتىعا وقۋعا كەلٸپ, وسىندا تابىسىپتى. سودان مەن 1964 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا الماتى قالاسىندا دٷنيەگە كەلدٸم. ەكەم – اكتەر-رەجيسسەر, انام – دەرٸگەر. ەكەۋٸ دە قىزمەتتە. سودىقتان مەن مەكتەپكە دەيٸن ناعاشى اتا-ەجەمنٸڭ قولىندا ٶستٸم. ال مەكتەپكە باراتىن كەزدە, 1972 جىلى اتا-انامنىڭ قولىنا كەلدٸم. اۋىلدا ٶسكەن سوڭ, تٸلٸم قازاقشا شىقتى, ورىس تٸلٸن مٷلدە تٷسٸنبەيتٸنمٸن. قالاعا كەلگەن سوڭ, ورىسشا ٷيرەنسٸن دەپ ورىس بالاباقشاسىنا بەرگەن ەكەن. كەيٸن ەكەم كٷلٸپ ايتىپ جٷردٸ, بٸر-ەكٸ اپتا بارعان سوڭ, اتا-اناما «مەن ول جەرگە بارمايمىن, ەشكٸم قازاقشا سٶيلەمەيدٸ, ەشكٸممەن ويناي المايمىن, ٶزدەرٸڭ بارىڭدار» دەپ قيعىلىقتى سالىپپىن. سوعان ريزا بولعان ەكەم مەنٸ №12 قازاق مەكتەبٸنە بەردٸ. ول كەزدە بالانى قازاق مەكتەبٸنە بەرۋ ٷلكەن مەسەلە بولاتىن. ادامنىڭ الدىمەن قازاق تٸلٸن ەمەس, ورىس تٸلٸن بٸلۋٸ مٸندەتتٸ ەدٸ. بٸراق زييالىلاردىڭ كٶبٸسٸنٸڭ بالالارى مەن وقىعان مەكتەپتە وقىدى. ول كەزدە الماتىدا №12 قازاق مەكتەبٸ جەنە №4 قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى بولاتىن. قازاقتىڭ رۋحى تٸل عوي, ەكەم تٸلگە قاتتى مەن بەردٸ. ٶزٸ ەشقاشان ورىسشا سٶيلەمەيتٸن. قازاقتىڭ سٷبەلٸ-سٷبەلٸ سٶزدەرٸمەن سٶيلەگەندە, ەڭگٸمەنٸڭ مايىن تامىزىپ ايتاتىن. سوندىقتان بولار, ول كٸسٸ كەيٸن نەمەرەلەرٸنٸڭ دە تٸلٸ قازاقشا شىعىپ, قازاق تٸلٸندە بٸلٸم العانىن قالادى. وسىندايدا تۇڭعىشىمىز ايشانىڭ مەكتەپكە بارۋ وقيعاسى جيٸ ويعا ورالادى. كەز كەلگەن اتا-انا بالانىڭ مەكتەبٸ ٷيدٸڭ جانىندا بولعانىن, جاقىن جەردەن بارىپ-كەلگەنٸن قالايدى عوي. بٸز داناگٷل ەكەۋمٸز دە ارتيست بولعان سوڭ, تٸپتٸ ٷيگە جاقىن مەكتەپ بولسا دەدٸك. سودان اناسى ٷيگە جاقىن جەردەن مەكتەپ ٸزدەپ, بٸر كٶشە عانا ارى ورنالاسقان گيمنازييا تاۋىپ كەلٸپتٸ. داستارقان باسىندا ەكەم «ايشانىڭ مەكتەبٸن رەتتەدٸڭدەر مە, قايدا وقيتىن بولدى?» دەپ سۇرادى. داناگٷل «يە, ٷيدٸڭ مىنا جانىندا ورىس گيمنازيياسى بار ەكەن, سوعان سٶيلەسٸپ كەلدٸم, سوعان بەرەتٸن شىعارمىز» دەپ ايتىپ جاتىر. سوندا ەكەم قولىنداعى شايىن اقىرىن قويىپ, قاباعى تٷنەرٸپ بٸراز ٷنسٸز وتىردى. سوسىن بارىپ «يە, دۇرىس ٸستەپسٸڭدەر, ورىس مەكتەبٸنە بەرٸڭدەر. بالانى شٷلدٸرلەتٸپ, انا تٸلٸن ۇمىتتىرىپ, تەگٸمەن ورىس قىلىڭدار. دۇرىس ٸستەپسٸڭدەر, بالالار, ريزامىن!» دەدٸ. سول كەزدە بارىپ بٸر نەرسەنٸ دۇرىس ٸستەمەگەنٸمٸزدٸ تٷسٸنٸپ, كەشٸرٸم سۇرادىق. قازاق مەكتەبٸن قاراستىراتىنىمىزدى ايتىپ, ۇياتتان ٶرتەنە جازدادىق. سودان كەيٸن بۇل مەسەلە بٸزدٸڭ وتباسىمىزدا تالقىلانبايتىن بولىپ, بالالارىمىزدىڭ بەرٸ قازاق مەكتەبٸندە بٸلٸم الدى. ەكەم تازا ٶنەردٸڭ ادامى عوي. ول ٷي شارۋاسىنا, بالا تەربيەسٸنە اسا ارالاسا بەرمەيتٸن. شەگە قاعىپ كٶرمەگەن ناعىز اقساۋساق كٸسٸ ەدٸ. ٷي شارۋاسىن انام ٶزٸ موينىنا العان, ال بالا تەربيەسٸندە انام مەن ەجەم ٷلكەن رٶل اتقاردى. دەگەنمەن ەكەم جۇمساق ادام ەدٸ, بٸزگە ەشقاشان داۋىس كٶتەرٸپ سٶيلەمەيتٸن. ع.مٷسٸرەپوۆ تەاترىنىڭ دٷركٸرەگەن تۇسى – سول ەكەمنٸڭ ەڭبەك ەتكەن جىلدارى دەپ بٸلەمٸن. ول كٸسٸ ٷلكەن تۇلعالار تۋرالى, قازاق, ورىس, شەتەل كلاسسيكالارىن قويدى. سوندىقتان ەكەمنٸڭ كٶپ ۋاقىتى جۇمىستا ٶتەتٸن. ال ول كٸسٸنٸڭ جاقسىسىن اسىرىپ, جامانىن جاسىرىپ, بٸزدٸڭ تەربيەلٸ ازامات بولىپ ٶسۋٸمٸز انامىزدىڭ ەڭبەگٸ دەپ بٸلەمٸن. انامىز قازٸرگٸ كەي ەيەلدەر سيياقتى «مىنا بالاڭمەن سٶيلەس, مەنٸڭ شامام كەلمەي جاتىر, تەربيەلە» دەپ جاۋاپكەرشٸلٸك ارتپاعان. ٶزٸ دەرٸگەر, جۇمىسىن دا ٸستەپ, ٷي شارۋاسىن دا اتقارىپ, قوناعىن دا كٷتٸپ, ەكەمە كەلەتٸن زييالىلارعا دا كٷلٸپ قىزمەت ەتٸپ, بارلىق جاعدايدى جاسايتىن. ٶزٸ ٷندەمەي جٷرٸپ ٷلكەن شارۋانى بٸتٸرەتٸن. ەكەمٸزدٸڭ دوستارى ٶتە كٶپ بولاتىن. كەز كەلگەن ورتاعا تەز سٸڭٸپ, تەز تٸل تابىساتىن. كەز كەلگەن جەردە ٶزٸن ەركٸن سەزٸنەتٸن. سونداي جاقسى قاسيەتتەرٸنەن بولار, ادامدار وعان تارتىلاتىن. سوندىقتان بٸزدٸڭ ٷيدە زييالىلاردىڭ بەرٸ بولدى دەسەم, قاتەلەسپەيمٸن. تٸپتٸ مەسكەۋدٸڭ تەاترلارى الماتىعا گاسترولمەن كەلگەن كەزدە بٸزدٸڭ ٷيدەن شاي ٸشپەي كەتپەيتٸن. ال ٶتە جاقىن دوستارىنىڭ ورنى بٶلەك. مىسالى, قادىر اعا مىرزا-ەلٸمەن جاس كەزٸنەن دوس بولدى. ولاردىڭ دوستىقتارىنىڭ ٶزٸ ەرەكشە باستالعان. ەكەم قارا سٶزگە, ٶلەڭگە ٶتە جاقىن ەدٸ. قادىر اعامىزدىڭ ٶلەڭدەرٸن سٷيٸپ وقىپ جٷرٸپ, اقىنمەن تانىسقىسى كەلٸپتٸ. ورايى كەلگەندە: «سٸزبەن تانىسقىم كەلەدٸ, جاقىن ارالاسقىم كەلەدٸ» دەپ ٷيٸنە ٸزدەپ بارعان. سول دوستىقتارى عۇمىرلىق بولدى. دەل وسىعان ۇقساس تاعى بٸر دوستىق وقيعاسى بار. تەاتردىڭ دٷركٸرەپ, «بەۋ, قىزدار-اي» فيلم-سپەكتاكلٸنٸڭ شىققان كەزٸ. ەكەمنٸڭ جەرلەسٸ ەشٸربەك اعا سىعاي ٶمٸرٸندە كٶرمەگەن رەجيسسەرگە حات جازىپتى. حاتىندا ٶنەرگە بارعىسى كەلەتٸنٸن, مەدەني ورتادا بولعىسى كەلەتٸنٸن ايتقان. سوندا ەكەم «كەلە عوي, باۋىرىم, ساعان كٶمەكتەسەيٸن, سەنٸ دايىندايىن» دەپ جاۋاپ جازعان ەكەن. سودان ەشٸربەك اعا الماتىعا كەلٸپ, ينستيتۋتقا تٷسٸپ, ەكەم ەكەۋٸنٸڭ دوستىعى ٶمٸرلٸك بولدى. سەبيت اعا, اسانەلٸ اعا, فاريدا اپاي, نٷكەتاي اپاي, بەرٸ كۋرستاس, بٸرگە وقىعان. ولاردىڭ كۋرسى تەاتر ٶنەرٸنە ەڭبەك سٸڭٸرگەن ٷلكەن كۋرس بولدى. ەكەم اينالاسىنا ٶنەردەن عانا ادام جيناعان جوق. ونىڭ جان-جاقتا, تٷرلٸ سالادا دوستارى ٶتە كٶپ بولدى.
ەكەمنٸڭ اتىنداعى تەاتر – كٶڭٸلگە مەدەۋ
ەكەمنٸڭ ارمانى تۋعان جەرٸنەن تەاتر اشۋ بولدى. ال ادامنىڭ ارمانى ورىندالعاندا, ونىڭ ەسەرٸ قالاي بولاتىنىن ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸزشٸ. 90-جىلدارى ەلگە كەتٸپ, ەڭبەك ەتەمٸن دەپ شەشكەن ەكەم تەاتر اشقانعا دەيٸن كٶپ قيىندىق كٶردٸ. ول كەزدە تٷركٸستاندا گاز, جارىق, سۋ جوق ەدٸ. جارىقتى كەشكە ەكٸ ساعاتقا عانا بەرەدٸ, سۋدى اپتاسىنا بٸر-اق رەت بەرەدٸ دەگەن سيياقتى. ەكەم ۋنيۆەرسيتەتتەن ٶنەر كافەدراسىن اشتى. جاڭا اشىلعان كافەدرادا ٶنەردٸ وقىتاتىن وقىتۋشى دا تاپشى بولعان. ەكەم كٶپ دەرٸستٸ ٶزٸ ٶتكٸزٸپ, «ساحنا تٸلٸنەن» دە, «اكتەرلٸك شەبەرلٸكتەن» دە ٶزٸ وقىتىپ, ەيتەۋٸر العاشقى تٷلەكتەرٸن شىعاردى. اشىلعان كەزدە ول تٷركٸستاننان كەنتاۋ قالاسىنا كٶشٸرٸلدٸ. سونداي قيىندىقتىڭ بەرٸنەن ٶتٸپ, ايدار ناۋرىزباەۆ, باۋىرجان نۇرىمبەتوۆ, نۇرجان تٶلەنديەۆ, جۇلدىزاي دٷيسەنبيەۆا سيياقتى تالانتتى اكتەرلەردٸ دايىندادى. بٸردە گاسترولدٸك ساپارمەن جٷرٸپ, داناگٷل ەكەۋمٸز ەكەمە باردىق. سونداعى ول تۇرىپ جاتقان ٷيدٸ كٶرٸپ, جٷرەك اۋىردى. تاستاي سۋىق. ەكٸ-ٷش قابات كٶرپە جامىلىپ ۇيىقتاعانبىز. بٸز كەلگەن سوڭ اينالاداعى اعايىن-تۋىس جينالىپ, قازان اسىلىپ, شاي ٸشٸلگەندە ٷيدٸڭ ٸشٸ جىلىپ سالا بەردٸ. ەرتەڭٸنە ەكەم بٸزدٸ كافەدراسىنا قوناققا شاقىرىپ, ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىردى. سول كەزدە دە: «ەكە, مىناداي جاعدايدا قالاي تۇراسىز, بٸزبەن قايتىڭىزشى» دەگەنبٸز. الماتىداعى ٶنەردەگٸ دوستارى بارعاندا دا «رەكە, بۇلاي قاشانعى ٶمٸر سٷرەسٸڭ? سەنٸڭ ورنىڭ الماتى عوي, قايتساڭشى» دەپ اينالدىرادى ەكەن. سوندا ەكەمنٸڭ بەرٸمٸزگە بەرگەن جاۋابى بٸر: «مەن تۋعان جەرگە تۋىمدى تٸگەم دەپ كەلگەم. تٷركٸستاننان تەاتر اشپاي, ەشقايدا قايتپايمىن» دەيدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ ستۋدەنتتەرٸمەن بٸرگە تەاتر اشتى. تٷركٸستاندا تەاترعا بەرەتٸن عيمارات جوق, ونىڭ دا ەۋرە-سارساڭى كٶپ بولعان كٶرٸنەدٸ. سونى رەتتەيمٸن دەپ جٷرٸپ, بٸرنەشە رەت كٶڭٸلٸ تٷسٸپ كەلگەنٸ ەسٸمدە. كەيٸن تەمٸرجولشىلاردىڭ كلۋبى بەرٸلٸپ, ونىڭ ساحناسىن جاساپ, تەاتردى اشتى. تٷركٸستاندىقتاردىڭ باقىتىنا وراي, دەل سول كەزدە ەلباسى ن.نازارباەۆ وڭتٷستٸك ٶڭٸردە ٸسساپارمەن جٷر ەكەن. ارنايى شاقىرۋدان سوڭ, تٷركٸستانداعى تەاتردىڭ اشىلۋىنا 15 مينۋتقا كٸرٸپ شىعاتىن بولىپتى. ەل-جۇرت بولىپ كٷتٸپ العان پرەزيدەنت 15 مينۋت ەمەس, تاپجىلماي ەكٸ ساعات وتىرىپ سپەكتاكلدٸ تاماشالاعان. ول كەزدە بٸز دە بولدىق. قويىلىم سوڭىندا ساحناعا شىعىپ قۇتتىقتاپ, بارلىق اكتەرلەردٸڭ قولىن الىپ, بٸرگە ەنۇران ورىندادى. بۇل كٶرٸنٸس بارلىق تٷركٸستاندىقتاردىڭ ەلٸ كٷنگە كٶز الدىندا دەپ ويلايمىن. قازٸر تٷركٸستاندا رايىمبەك سەيتمەتوۆ اتىنداعى سازدى دراما تەاترى بار, الدىندا ەكەمنٸڭ ەسكەرتكٸشٸ ورناتىلعان. ٶزٸ تۇرعان ٷيٸن مۋزەيگە اينالدىرىپ, ٶمٸر بويى قولدانعان بارلىق زاتىن, كيٸم-كەشەگٸن سوعان ٶتكٸزدٸك. ەندٸ تٷركٸستان قالاسى وبلىس ورتالىعى بولعاننان كەيٸن تەاترعا جاڭا عيمارات سالىنادى, جاعداي جاسالادى دەگەن جاقسى حابارلار بار. ەكەم تۋرالى ەستەلٸكتەردٸ ەسكە العاندا كٶڭٸلگە مەدەۋ بولاتىنى وسى.
جازىپ العان اقبوتا مۇسابەكقىزى
