Elimizdiń birqatar óńirlerindegi orkestrler men ansamblderge, kásibi oryndaýshylarǵa arnap dombyra, sherter, qobyz siiaqty ulttyq mýzyka aspaptaryn jasap júrgen Táýirbek Dúisenbiev Saýran aýdany, Úlgili aýylynyń týmasy. Ekeýmiz bala kúnnen birge óttik, dos-baýyrmyz. Qazir ol Shymkent qalasynda turady. Sheberhanasyndaǵy qońyr úndi dombyra, qobyz, jańǵaq aǵashynan daiyndalǵan ydys-aiaqtar men kádesyilar onyń aǵashtan túiin túigen has sheber ekendigin ańǵartady. Aǵash qaldyqtaryn kádege jaratyp otyrǵan ismerdiń bul eńbegi búgingi jastarǵa úlgi. Tal-daraqtan ulttyq naqyshtaǵy buiymdar jasaityn el aǵasynyń maqsaty bireý ǵana – kieli de biregei ustalyq kásipti artynan ergen izbasar inilerine úiretip, mura etip qaldyrý.
Keiipkermen tildesý barysynda onyń Dúisenbi, Iztileý degen arǵy atalarynyń da ustalyqpen ainalysqanyn, qolónerge bala kezinen ynta qoiǵanyn ańǵardyq. Ásirese, aǵash oiyp, teri ilep, júgen-ómildirikke taspa tiletin, er-toqym jasap, júgen túietin Kenjebek, Ámze aǵalarynan úirengeni kóp. Kópten úiine soqpap edik, baiqaimyz, 65-ke kelgen el aǵasy tek dombyra, qobyz shabýdy mise tutpai, aǵashty kesip-jonyp, kúidirip, nebir kóz jaýyn alar týyndylar jasaýǵa kirisipti. Jan-jaǵy tolǵan úieńki, emen, qaiyń, jańǵaq, jide aǵashtarynyń tilgileri, jonylǵan jańqalar. Qural-saimannyń túr-túri bar. Qabyrǵadaǵy sórelerde jartylai aiaqtalǵan aǵash buiymdary, qazaqtyń oiý-órnegimen kómkerilgen dúnieler tolyp tur.
– Halqymyzdyń turmystyq zattardy jasaý tehnologiiasy erekshe, – deidi ol áńgime arasynda. – Bul qazaqtyń mal ósirýimen, kóshpeli ómir saltymen tyǵyz bailanysty bolsa kerek. Kóptegen buiymdardyń mal sharýashylyǵyna tikelei qatysy bar ekenin ańǵardym. Máselen, kezinde er-toqym jaqsy baǵalanǵan. Onyń daiyndalýyna terimen qabat aǵash ta asa talǵampazdyqpen paidalanylǵan. Úi jihazdary men ydys-aiaqtar da aǵashtan jonylǵan. Endi, mine, ulttyq aspaptar jasaýda da aǵash keńinen qoldanylýda.
Aǵashpen jumys isteý ońai emes. Kórkem buiymdar men mýzykalyq ult aspaptaryn jasaityn aǵashtar tabyla bermeidi. Keibir aǵashtardy jeti jyldai keptirýge týra keledi eken.
– Kóp jyldyq tájiribemde oraiyn tapsań, bárine qol jetkizýge bolatynyna kóz jetkizdim. Qazir elimizdiń túkpir-túkpirindegi tutynýshylarymdy árdaiym jańa dúnielermen qýantýǵa asyǵamyn, – deidi sheber.
Asqan tózimdilikti, eptilikti talap etetin ónerdi 30 jyldan astam ýaqyttan beri arqalap júrgen Táýirbek Arynbekuly búginde qoltańbasy qalyptasqan has sheberdiń naq ózi. Onyń bul isi eleýsiz de qalmady. Qaibir jyly Túrkistan oblysynyń «Jyl qolónershisi» atandy. Shaǵyn kásipkerlikti qoldaý qorynyń aqshalai júldesin birneshe márte qanjyǵasyna bailaǵan sáti de este.
Esimde, bir jyldary meniń ideiammen ismer dos-baýyrym ulynyń qudalyǵynda quda-qudaǵilaryna qytai mata-satasynan quralǵan kiit ornyna bir-bir dombyradan tartý etken. Ádepkide qudalar shamdanyp qalmas pa eken dep oilaǵanbyz. Joq, júzderinen razy bolǵandyqtary baiqaldy.
Táýirbek Dúisenbiev sekildi sheberdiń qaitalanbas dúnielerine qarap, mundai ónimderdiń óz tutynýshysyn tabaryna shúbá keltirmeisiz. Onyń ústine, aǵashtan jasalǵan buiymdar, kúndelikti qoldanystaǵy aǵash ydystar ekologiialyq jaǵynan da taza.
Saz aspaptarynyń sheberi bolý úshin, eń bastysy, shydamdylyq kerek. Aspaptyń syrtqy formasyn baiyppen jasaýdan bólek, onyń daýsyn sazǵa úndestirip shyǵarý da uzaq izdenisti talap etedi.
Tapjylmai otyryp oidaǵydai nátijege jetkizer tózim ekiniń biriniń boiyna dari bermeitin qasiet. Ult aspabyn jasaýda baiqampazdyq pen ishki túisik qajet. Árbir paidalanǵan aǵashyń qandai qalyńdyqta tilinýi kerek, onyń qattylyǵy men jumsaqtyǵy, dybysqa áser etýi syndy kóptegen erekshelikterdi baiqap, ishtei sezine bilý naǵyz sheberdiń ǵana qolynan kelse kerek.
Buryndary aspaptardyń ishekteri maldyń isheginen, attyń qylynan jasalýshy edi, qazir sheberler balyq aýlaýda paidalanylatyn «leskaǵa» kóshti. Negizi, aspap sapasyn tabiǵi mal ónimderi ashady. Aǵash óńdeý quraldarynyń damýy da sheberlerge mol múmkindikter ashyp otyr. Sheberlerdiń ara, shot, balta, súrgi syndy qol saimandarynyń ornyn elektr toǵymen isteitin túrli aǵash óńdeitin keskish, teskish, qyrǵy stanoktary almastyrýda. Bul quraldardyń barlyǵy qol eńbegin azaityp, jumysty ári jeńil, ári taza isteýge múmkindik beredi. Táýirbek osy quraldardyń kómegimen ártúrli formalardy, iirimderdi, órnekterdi jasap júr.
– Ózim T.Júrgenov atyndaǵy teatr jáne kino institýtynyń túlegimin. Akter, ánshi mamandyǵym bar. Sondyqtan jasaǵan aspaptarymnyń daýsyn, oryndaýshylyq tehnikaǵa qolailylyǵyn, árbir ishek men perneniń taza tunyq dybys berýin, tembrin tolyq saraptai alamyn, – deidi qolónershi.
Keide Táýirbek kóp ýaqytyn material izdeýge jumsaidy. Ishekterdiń, boiaý men laktyń, sapaly jelimderdiń deni shet elden keledi. Ózimizde óndiris joq. Máselen, AQSh, Germaniia, Chehiia, Polsha, Shveitsariia, Italiia siiaqty damyǵan memleketterde tek mýzykalyq aspap óndirisine dep belgili bir aǵash tuqymdaryn ósiretin orman alqaptary bar. Sol ormandaǵy aǵash dińderi qajetti ólshemge deiin jýandaǵanda ony tilip, uzaq keptirip, artynsha jergilikti sheberlerge usynada jáne shetelderge eksporttap jatady. Túrkistan oblysynyń da osyndai óndiristi damytyp áketýge tolyqtai áleýeti jetedi ǵoi dep oilaimyz.
Tek ulttyq qundylyqtarymyzǵa degen janashyr kózqaras kerek te.
Bekjigit SERDÁLI.
HQTÝ professory, kompozitor
