ەلٸمٸزدٸڭ بٸرقاتار ٶڭٸرلەرٸندەگٸ وركەسترلەر مەن انسامبلدەرگە, كەسٸبي ورىنداۋشىلارعا ارناپ دومبىرا, شەرتەر, قوبىز سيياقتى ۇلتتىق مۋزىكا اسپاپتارىن جاساپ جٷرگەن تەۋٸربەك دٷيسەنبيەۆ ساۋران اۋدانى, ٷلگٸلٸ اۋىلىنىڭ تۋماسى. ەكەۋمٸز بالا كٷننەن بٸرگە ٶتتٸك, دوس-باۋىرمىز. قازٸر ول شىمكەنت قالاسىندا تۇرادى. شەبەرحاناسىنداعى قوڭىر ٷندٸ دومبىرا, قوبىز, جاڭعاق اعاشىنان دايىندالعان ىدىس-اياقتار مەن كەدەسىيلار ونىڭ اعاشتان تٷيٸن تٷيگەن حاس شەبەر ەكەندٸگٸن اڭعارتادى. اعاش قالدىقتارىن كەدەگە جاراتىپ وتىرعان ٸسمەردٸڭ بۇل ەڭبەگٸ بٷگٸنگٸ جاستارعا ٷلگٸ. تال-داراقتان ۇلتتىق ناقىشتاعى بۇيىمدار جاسايتىن ەل اعاسىنىڭ ماقساتى بٸرەۋ عانا – كيەلٸ دە بٸرەگەي ۇستالىق كەسٸپتٸ ارتىنان ەرگەن ٸزباسار ٸنٸلەرٸنە ٷيرەتٸپ, مۇرا ەتٸپ قالدىرۋ.
كەيٸپكەرمەن تٸلدەسۋ بارىسىندا ونىڭ دٷيسەنبٸ, ٸزتٸلەۋ دەگەن ارعى اتالارىنىڭ دا ۇستالىقپەن اينالىسقانىن, قولٶنەرگە بالا كەزٸنەن ىنتا قويعانىن اڭعاردىق. ەسٸرەسە, اعاش ويىپ, تەرٸ يلەپ, جٷگەن-ٶمٸلدٸرٸككە تاسپا تٸلەتٸن, ەر-توقىم جاساپ, جٷگەن تٷيەتٸن كەنجەبەك, ەمزە اعالارىنان ٷيرەنگەنٸ كٶپ. كٶپتەن ٷيٸنە سوقپاپ ەدٸك, بايقايمىز, 65-كە كەلگەن ەل اعاسى تەك دومبىرا, قوبىز شابۋدى مٸسە تۇتپاي, اعاشتى كەسٸپ-جونىپ, كٷيدٸرٸپ, نەبٸر كٶز جاۋىن الار تۋىندىلار جاساۋعا كٸرٸسٸپتٸ. جان-جاعى تولعان ٷيەڭكٸ, ەمەن, قايىڭ, جاڭعاق, جيدە اعاشتارىنىڭ تٸلگٸلەرٸ, جونىلعان جاڭقالار. قۇرال-سايماننىڭ تٷر-تٷرٸ بار. قابىرعاداعى سٶرەلەردە جارتىلاي اياقتالعان اعاش بۇيىمدارى, قازاقتىڭ ويۋ-ٶرنەگٸمەن كٶمكەرٸلگەن دٷنيەلەر تولىپ تۇر.
– حالقىمىزدىڭ تۇرمىستىق زاتتاردى جاساۋ تەحنولوگيياسى ەرەكشە, – دەيدٸ ول ەڭگٸمە اراسىندا. – بۇل قازاقتىڭ مال ٶسٸرۋٸمەن, كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتىمەن تىعىز بايلانىستى بولسا كەرەك. كٶپتەگەن بۇيىمداردىڭ مال شارۋاشىلىعىنا تٸكەلەي قاتىسى بار ەكەنٸن اڭعاردىم. مەسەلەن, كەزٸندە ەر-توقىم جاقسى باعالانعان. ونىڭ دايىندالۋىنا تەرٸمەن قابات اعاش تا اسا تالعامپازدىقپەن پايدالانىلعان. ٷي جيھازدارى مەن ىدىس-اياقتار دا اعاشتان جونىلعان. ەندٸ, مٸنە, ۇلتتىق اسپاپتار جاساۋدا دا اعاش كەڭٸنەن قولدانىلۋدا.
اعاشپەن جۇمىس ٸستەۋ وڭاي ەمەس. كٶركەم بۇيىمدار مەن مۋزىكالىق ۇلت اسپاپتارىن جاسايتىن اعاشتار تابىلا بەرمەيدٸ. كەيبٸر اعاشتاردى جەتٸ جىلداي كەپتٸرۋگە تۋرا كەلەدٸ ەكەن.
– كٶپ جىلدىق تەجٸريبەمدە ورايىن تاپساڭ, بەرٸنە قول جەتكٸزۋگە بولاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸم. قازٸر ەلٸمٸزدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ تۇتىنۋشىلارىمدى ەردايىم جاڭا دٷنيەلەرمەن قۋانتۋعا اسىعامىن, – دەيدٸ شەبەر.
اسقان تٶزٸمدٸلٸكتٸ, ەپتٸلٸكتٸ تالاپ ەتەتٸن ٶنەردٸ 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرٸ ارقالاپ جٷرگەن تەۋٸربەك ارىنبەكۇلى بٷگٸندە قولتاڭباسى قالىپتاسقان حاس شەبەردٸڭ ناق ٶزٸ. ونىڭ بۇل ٸسٸ ەلەۋسٸز دە قالمادى. قايبٸر جىلى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ «جىل قولٶنەرشٸسٸ» اتاندى. شاعىن كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ قورىنىڭ اقشالاي جٷلدەسٸن بٸرنەشە مەرتە قانجىعاسىنا بايلاعان سەتٸ دە ەستە.
ەسٸمدە, بٸر جىلدارى مەنٸڭ يدەياممەن ٸسمەر دوس-باۋىرىم ۇلىنىڭ قۇدالىعىندا قۇدا-قۇداعيلارىنا قىتاي ماتا-ساتاسىنان قۇرالعان كيٸت ورنىنا بٸر-بٸر دومبىرادان تارتۋ ەتكەن. ەدەپكٸدە قۇدالار شامدانىپ قالماس پا ەكەن دەپ ويلاعانبىز. جوق, جٷزدەرٸنەن رازى بولعاندىقتارى بايقالدى.
تەۋٸربەك دٷيسەنبيەۆ سەكٸلدٸ شەبەردٸڭ قايتالانباس دٷنيەلەرٸنە قاراپ, مۇنداي ٶنٸمدەردٸڭ ٶز تۇتىنۋشىسىن تابارىنا شٷبە كەلتٸرمەيسٸز. ونىڭ ٷستٸنە, اعاشتان جاسالعان بۇيىمدار, كٷندەلٸكتٸ قولدانىستاعى اعاش ىدىستار ەكولوگييالىق جاعىنان دا تازا.
ساز اسپاپتارىنىڭ شەبەرٸ بولۋ ٷشٸن, ەڭ باستىسى, شىدامدىلىق كەرەك. اسپاپتىڭ سىرتقى فورماسىن بايىپپەن جاساۋدان بٶلەك, ونىڭ داۋسىن سازعا ٷندەستٸرٸپ شىعارۋ دا ۇزاق ٸزدەنٸستٸ تالاپ ەتەدٸ.
تاپجىلماي وتىرىپ ويداعىداي نەتيجەگە جەتكٸزەر تٶزٸم ەكٸنٸڭ بٸرٸنٸڭ بويىنا داري بەرمەيتٸن قاسيەت. ۇلت اسپابىن جاساۋدا بايقامپازدىق پەن ٸشكٸ تٷيسٸك قاجەت. ەربٸر پايدالانعان اعاشىڭ قانداي قالىڭدىقتا تٸلٸنۋٸ كەرەك, ونىڭ قاتتىلىعى مەن جۇمساقتىعى, دىبىسقا ەسەر ەتۋٸ سىندى كٶپتەگەن ەرەكشەلٸكتەردٸ بايقاپ, ٸشتەي سەزٸنە بٸلۋ ناعىز شەبەردٸڭ عانا قولىنان كەلسە كەرەك.
بۇرىندارى اسپاپتاردىڭ ٸشەكتەرٸ مالدىڭ ٸشەگٸنەن, اتتىڭ قىلىنان جاسالۋشى ەدٸ, قازٸر شەبەرلەر بالىق اۋلاۋدا پايدالانىلاتىن «لەسكاعا» كٶشتٸ. نەگٸزٸ, اسپاپ ساپاسىن تابيعي مال ٶنٸمدەرٸ اشادى. اعاش ٶڭدەۋ قۇرالدارىنىڭ دامۋى دا شەبەرلەرگە مول مٷمكٸندٸكتەر اشىپ وتىر. شەبەرلەردٸڭ ارا, شوت, بالتا, سٷرگٸ سىندى قول سايماندارىنىڭ ورنىن ەلەكتر توعىمەن ٸستەيتٸن تٷرلٸ اعاش ٶڭدەيتٸن كەسكٸش, تەسكٸش, قىرعى ستانوكتارى الماستىرۋدا. بۇل قۇرالداردىڭ بارلىعى قول ەڭبەگٸن ازايتىپ, جۇمىستى ەرٸ جەڭٸل, ەرٸ تازا ٸستەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. تەۋٸربەك وسى قۇرالداردىڭ كٶمەگٸمەن ەرتٷرلٸ فورمالاردى, يٸرٸمدەردٸ, ٶرنەكتەردٸ جاساپ جٷر.
– ٶزٸم ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى تەاتر جەنە كينو ينستيتۋتىنىڭ تٷلەگٸمٸن. اكتەر, ەنشٸ ماماندىعىم بار. سوندىقتان جاساعان اسپاپتارىمنىڭ داۋسىن, ورىنداۋشىلىق تەحنيكاعا قولايلىلىعىن, ەربٸر ٸشەك مەن پەرنەنٸڭ تازا تۇنىق دىبىس بەرۋٸن, تەمبرٸن تولىق ساراپتاي الامىن, – دەيدٸ قولٶنەرشٸ.
كەيدە تەۋٸربەك كٶپ ۋاقىتىن ماتەريال ٸزدەۋگە جۇمسايدى. ٸشەكتەردٸڭ, بوياۋ مەن لاكتىڭ, ساپالى جەلٸمدەردٸڭ دەنٸ شەت ەلدەن كەلەدٸ. ٶزٸمٸزدە ٶندٸرٸس جوق. مەسەلەن, اقش, گەرمانييا, چەحييا, پولشا, شۆەيتسارييا, يتالييا سيياقتى دامىعان مەملەكەتتەردە تەك مۋزىكالىق اسپاپ ٶندٸرٸسٸنە دەپ بەلگٸلٸ بٸر اعاش تۇقىمدارىن ٶسٸرەتٸن ورمان القاپتارى بار. سول ورمانداعى اعاش دٸڭدەرٸ قاجەتتٸ ٶلشەمگە دەيٸن جۋانداعاندا ونى تٸلٸپ, ۇزاق كەپتٸرٸپ, ارتىنشا جەرگٸلٸكتٸ شەبەرلەرگە ۇسىنادا جەنە شەتەلدەرگە ەكسپورتتاپ جاتادى. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ دا وسىنداي ٶندٸرٸستٸ دامىتىپ ەكەتۋگە تولىقتاي ەلەۋەتٸ جەتەدٸ عوي دەپ ويلايمىز.
تەك ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا دەگەن جاناشىر كٶزقاراس كەرەك تە.
بەكجٸگٸت سەردەلٸ.
حقتۋ پروفەسسورى, كومپوزيتور
