Foto: Keiipkerdiń arhivinen
Búginde elge eńbegi sińgen, ulǵaiǵan shaǵynda qarapaiym ǵana qońyr tirshilik etip júrgen jandar az emes. Jýyrda Túrkistan oblysynda zeinettegi shahter, Eńbek Dańqy ordeniniń tolyq kavaleri, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan Dúisenbai Paiziev aqsaqaldyń Kentaý qalasynda turatynyn bildik.
Seksenge taiaǵan Dúisenbai qariiadan alǵash shahtaǵa túsken sátin eske alýyn ótindik.
– Men 1947 jyly, 24 naýryzda qazirgi Túrkistan oblysy (burynǵy OQO) Túrkistan aýdanyna qarasty Atabai aýylynda dúniege keldim. 12 jasqa tolǵanda anam qaitys bolyp, ákem jańa otbasyn quryp, men naǵashylarymnyń qolynda erjettim. Eńbekke erte aralastym. 1964 jyly mektep bitirgen soń, Kentaý qalasyna keldim. Shahtaǵa jumysqa turamyn degen josparym sátsiz shyǵyp, qurylysta jumys isteýime týra keldi. Shahtaǵa jasy 18-ge tolǵandardy ǵana alatyndyqtan, meni qurylysqa jiberdi. 1966 jyly Ashysai polimetallkombinatyna qarasty Zapadnyi kenishine jumysqa turdym. Alǵashqyda maǵan Ermahan Aidaikiev degen úńgýshi (prohodchik) jetekshi bolyp, sol kisiniń aqyl-keńesi men tájiribesinaldym. Shahtaǵa túsý alǵashqyda qiyn boldy, biraq jumysqa kirgende aldyn ala daiyndyqtan óttik. Tehnika qaýipsizdigin saqtaýdy da úirendik. Shahtada bir jylda 11-12 adamǵa deiin qaitys bolady. Al jaraqat alyp, dene músheleri maiyp bolǵandar tipti kóp. Biz osynyń báriniń kýási boldyq. Biz bárimiz bir shahtada bolǵandyqtan, janymyz da bir boldy. Shahtada ártúrli ult ókili jumys isteitin, ultqa eshqashan bólinbegenbiz. Syilastyqta adami faktor basym bolatyn. Bárimiz bir adamdai jumys isteimiz, birge demalysty ótkizemiz. Qaiǵy men qýanyshty birge bólisemiz. Qalada kitaphanalar, «Spýtnik», «Drýjba» degen kinoteatrlar jumys isteitin. Demalatyn kenshiler profilaktoriiasy, ekskovator zaýytynyń profilaktoriiasy, Sozaqta kombinattyń profilaktoriiasy boldy. Keńes Odaǵynyń qai jerinde demalǵyń kelse, sonda joldama beriletin.
Osy oraida aita keteiik, Dúisenbai Paiziev 18 jasynda shahtaǵa úńgýshi bolyp jumysqa kirip, zeinetke shyqqansha osy jumysty istegen. Úńgýshi mamandyǵy eń aýyr jumystyń qatarynda. Biz sol sebepti Dúisenbai aqsaqaldan nelikten dál osy kásipti tańdaǵanyn suradyq. Bul týraly kenshiniń ózi bylai dep eske aldy:
–Úńgýshiler men burǵylaýshylardyń jumysy qol kúshin qajet etedi, sondyqtan kúndelikti qaýip-qaterge toly bolady jáne eńbekaqysy da jer astyndaǵy jumystardyń ishindegi eń joǵarysy. Mysaly, elektrovoz mashinisiniń jalaqysy ortasha alǵanda 150-170 som bolsa, úńgýshiniń ailyǵy 250-300 somdy qurady, – dep bastady ol áńgimesin. – Ózim jumys istep, eń alǵash ailyq alǵan kúnim esimnen ketpeidi. Sonda ózimdi baqytty sezindim. Ómirge senimmen qarai bastadym. Ómirden túigenim, áiteýir diplom úshin oqýǵa bolmaidy, maman retinde qalyptasý qajet eken.
Jer astyna jumysqa kirgen azamatty jer betinde de talai qyzyqtar men sáttilikter kútip turady. Jalyndaǵan jastyq shaǵynda sportpen, onyń ishinde bokspen ainalysady. Jaspyn demei, erte bas qurap, otbasyly bolady. Kentaý ekskovator zaýytynyń profilaktoriiasynda medbike bolyp qyzmet etetin Beibitai Qadirsizovaǵa úilenedi. Úńgýshi bola júrip, bokspen ainalysqan ol qalaishilik jarystarda talai top jarady. Al 1970 jyly Óskemen qalasynda ótken respýblikalyq spartakiadaǵa qatysyp, jergilikti boks mamandarynyń kózine túsedi. Sondaǵy jattyqtyrýshylardyń «jumysyńdy tasta, bokspen ainalys. Institýtqa oqýǵa túsirip, páter alyp beremiz» degen usynysyn kelinshegine aitady. Ómirlik serigi «Kentaýdaǵy kári ata-anamdy tastap kete almaimyn» degen soń, shahtadaǵy jumysyn jalǵastyra beredi. Sebebi jastaiynan jetimdiktiń dámin tatqan Dúisenbai úshin otbasy birinshi orynda edi. Ýaqyt óte kele bokstan qol úzip, shahtadaǵy jumysyna túpkilikti den qoiypty. Osy oraida estelikterimen bólisip otyrǵan keiipkerimiz:
«Sodan keiin az ýaqytta 10-15 jyl jumys istegen tájiribeli mamandarmen birdei kórsetkishterge qol jetkizip, 6-razriadty prohodshyǵa ainaldym» dep jyly jymidy.
Osy kezde áńgimeni ol kisiniń marapattaryna burdyq.
–Iá, marapattan kende bolmadym. Sonyń ishinde men úshin eń qadirlisi – Eńbek Dańqy ordeni. Kentaý qalasyndaǵy Eńbek Dańqy ordeniniń tolyq kavaleri ataǵyna ie bolǵan kózi tiri jalǵyz ardagermin. Keńestik kezeńde Eńbek dańqy ordeniniń tolyq kavaleri Sotsialistik Eńbek Eri degen ataqpen teń baǵalanatyn.
Oqyrman úshin D.Paizievtiń mundai dárejege qalai jetkeni qyzyq bolar dep oilap, ony da suradym. 1975 jyly E.Kalemistovtyń brigadasy Metallýrgter kúnine orai Ashysai polimetall kombinatynda búkilodaqtyq rekord ornatpaqshy bolady. Sóitip, rekord ornatýy tiis 42 adamnan quralǵan brigadanyń quramyna Dúisenbai Paiziev te shaqyrylady. Osy jyly tamyz aiynda 31 kúnniń ishinde 1651,3 pogon metr kólbeý ken qabattaryn jedel burǵylaýdan ótkizip, búkilodaqtyq rekord ornatylady.
–Eńbek ónimdiligi bir aýysymda adam basyna shaqqanda 18,3 tekshe metr kennen keldi. Bul sol kezde odaq boiynsha ortasha kórsetkishten 5 esege kóp edi. Eńbektegi osy tabysym úshin brigada quramyndaǵy basqalarmen birge men de 1 jáne 2 dárejeli Eńbek dańqy ordenin ielendim. Al 3 dárejeli Eńbek dańqy ordenin 1986 jyly qurmetti eńbek demalysyna shyǵar kezde aldym. Eńbek dańqy ordeniniń tolyq kavaleri atanýym – Ashysai polimetall kombinatynda qyzmet etken 20 jyldyq eńbegimniń óteýi dep bilemin. Búkilodaqtyq rekord ornatýshylar brigadasynyń quramynda bolýymnyń arqasynda ataǵym aspandap shyǵa keldi. Kóp ýaqyt ótpei, oblystyq keńestiń depýtaty boldym, Qazaqstan Kommýnistik partiiasynyń sezine qatystym. Keńester Odaǵy tusynda Ashysai polimetall kombinaty «shahterler ustahanasy» dep atalatyn. Bizdiń ken qazý isinde qol jetken tabystarymyz ben tájiribemizdi úirený úshin odaq qana emes, shetelden mamandar keletin. Birde Kentaýǵa Finliandiia elinen kelgen qonaqtardyń biri, bizdiń belýardan sý keship júrip, qarapaiym tehnikalyq qondyrǵynyń kómegimen ken qoparyp júrgenimizdi kórip: «Sizderdiń mynaý jankeshti eńbekterińiz úshin orden emes, árqaisyńyzǵa eskertkish turǵyzsa da artyq emes» degeni bar.
Sóitip, 1986 jyly qurmetti eńbek demalysyna shyqqan kenshiniń syrtqy ómirde tirshiligi múlde basqa arnaǵa burylady. 1988 jyly KSRO Joǵary Keńesiniń depýtattyǵyna jalpyǵa birdei teń jáne tóte sailaý ótkiziledi. Kentaý qalasynan úsh azamat sailaýǵa túsip, jergilikti halyqtyń qoldaýyna Dúisenbai Paiziev ie bolady. Kentaý, Túrkistan, Arys qalalarynyń. Sozaq, Otyrar, Báidibek, t.b. jeti aýdannyń atynan sailaýdyń ekinshi kezeńinde de jaqsy nátije kórsetedi.
– Atalǵan aýdandaǵy sailaýshylarmen kúnde júzdesý uiymdastyramyz. Sailaýǵa túsken qarsylastarym halyqpen kezdesýinde bárin isteimin dep, ýádeni úiip-tógip berip júr. Men qolymnan keledi-aý degen sharýalardy ǵana istei alatynymdy aityp júrdim. Sodan bul joly da sailaýda jeńip shyǵyp, KSRO Joǵary Keńesiniń depýtaty bolyp sailandym. Zań shyǵarý jáne qylmyspen kúresý komitetiniń turaqty múshesi retinde jumys istedim.
Qarapaiym shahterdiń KSRO Joǵary Keńesine depýtat bolyp sailanýy shynymen erekshe jaǵdai edi. Endi qazaq azamatynyń Kremlde otyryp atqarǵan qyzmetterine toqtalýdy jón kórip otyrmyz. Depýtat Dúisenbai Paiziev 1991 jyldary qazaq jastarynyń áskeri qyzmetin tek Qazaqstan aýmaǵynda ǵana óteý jóninde sheshim qabyldattyrady. Sonymen qatar áielderdiń bosanǵannan keiingi úsh jyl eńbek ótili men aqshasyn saqtai otyryp, demalysqa shyǵýyn kóteredi. Bul týraly D.Paizievtiń óz aýzymen aitqyzsaq.
– Mende baǵdarlama, platforma boldy. Sábili bolǵan áieldi úsh jyl úiinde otyryp, eńbek ótilin, aqshasyn saqtaýǵa usynys jasadym. Ony qalai iske asyrǵanymnyń ózi qyzyq. Ol kezde Tereshkova Keńes Odaǵy Áielder keńesiniń tóraiymy bolatyn. Ol da depýtat. Tereshkovadan keiin Áielder keńesiniń tóraiymy Pýhova boldy. Sezde máseleni kóterý úshin mindetti túrde tóraiym sóileý kerek. Sodan Pýhovamen sóilestim. Ol maǵan «kók qaǵazǵa 15 respýblika qol qoisyn, kem degende 25 adam bolsyn» dedi. Ásirese, orystar jaǵyna jaqyn elderdiń qoldaýy kerek boldy. Al olarǵa barsam «bala týyp ne kerek?» deidi ǵoi. Sóitip, men ózime jaqyn adamdardy ortaǵa salyp júrip, tizimdegi 25 adamnyń qolyn jinap keldim. Sosyn Pýhova shyǵyp sóz sóilep, sheshim qabyldanyp, bul másele sheshildi.
